जून 23, 2025

writingDetail.created_by
By: बलदेव सिंघ धालीवाल

आपणे आपणे कारगिल

उप्परोथली वापरीआं दो कहिर दीआं घटनावां नें पिंड दा त्राह कढ्ढ दित्ता सी। कशमीर दे कारगिल खेतर विच्चों सूबेदार जोगिंदर सिंघ दी चीथड़े चीथड़े होई लाश आई नूं अजे वीह दिन वी नहीं सन लंघे कि बराड़ां दे रणबीर दा सारा परिवार मौत दे मूंह विच्च जा पिआ सी। सूबेदार दी मौत दा दुख्ख तां सभ नूं सी पर हैरानी किसे नूं वी नहीं होई सी। लोकां भाणे फौजी दी तां इह होणी भरती होण वाले दिन ही निशचित हो जांदी है ते जंग दे दिनां विच्च तां सवेरे शाम अजिही ख़बर आउण दा तौख़ला बणिआ ही रहिंदा है। पर रणबीर नाल अचानक इह की भाणा वरत गिआ सी? इह अचंभे भरिआ प्रशन सत्थर ’ते जुड़े इकठ्ठ दे मत्थे विच्च चसक रिहा सी।

रणबीर, उस दी पतनी बचिंत कौर, दोवें मुटिआरां धीआं दीपां ते जीतां अते छोटे मुंडे प्रीतू दीआं लाशां बरो-बराबर बरफ़ दीआं सिल्लां उत्ते चादरां नाल ढकीआं पईआं सन। ससकार विच्च देरी होण करके चुफेरे बदबो वी फैलण लग्ग पई सी। घटना वाली रात तां किसे आंढी-गवांढी नूं भिणक ही नहीं सी पई। अगला सारा दिन पोसट-मारटम दे चक्कर विच्च लंघ गिआ सी। इह वी फौजीआं दे लाणे विच्चों जोगिंदर सूबेदार दे बापू कैपटन धरम सिंघ, सरपंच गुरमुख सिंघ अते रणबीर दे धरम दे भरा बणे त्रिलोक चंद सलूजा दी हिंमत सी कि उनहां नें इलाके दे ऐम्म.ऐल्ल.ए. ढिल्लों साहिब तों सिवल सरजन नूं फोन करवा दित्ता सी अते सारी कागज़ी कारवाई हत्थो-हत्थी निपटा के रातीं अठ्ठ कु वजे तक्क लाशां घर लै आए सन। ज़हिर कारन लाशां फिस्सणीआं शुरू हो गईआं सन। ससकार दी काहली सी पर रणबीर दी भैण सीती दी उडीक करनी ज़रूरी सी। उस नूं फोन ’ते सुनेहा तां मिल गिआ सी पर दूर दी वाट सी। दो कु साल पहिलां उस दा सहुरा परिवार पंजाब विचली पंज कु किल्ले ज़मीन वेच के तराई दे इलाके विच्च जा वसिआ सी।

सवेरे ही कड़कवीं होई हाहड़ दी धुप्प नें उडीक नूं होर वी तपावीं बणा दित्ता। चारे पासे बोझल चुप्प गहिर वांग पसरी होई सी। रो रो हंभ-हार के बैठीआं जनानीआं वाले पासिउं कदे कदे कोई हउका जिहा उठ्ठदा ते इकठ्ठ दे सिरां ’ते अटक जांदा। वकत-कटी लई उह ‘जग्ग-बाणी’ अख़बार ही सहारा बणी होई सी जो शहिरों आउंदिआं सलूजा फड़ी आइआ सी। उस दी इक्क नुक्कर विच्च छपदे छपदे कालम हेठां संखेप जिही ख़बर छपी होई सी - इक्क होर किसान परिवार वल्लों आतम-हत्तिआ। मौतां ज़हिर नाल होण दे वेरवे तों बिनां होर कुझ वी नहीं सी दस्सिआ गिआ। आंढ-गवांढ कोले वी दस्सण लई कुझ खास नहीं सी। रणबीर के इक्क पासे उस दे ताए करम सिंघ दा घर सी पर पिछले कई सालां तों बोल-चाल बंद सी अते विचकारली कंध उच्ची कर लई गई सी। दूजे पासे दे घर वालिआं दी बुहड़ी हर कुर नें वी अगले दिन सवेरे ही वेखिआ सी, जो उह कल्ल्ह दी कई वार दस्स चुक्की सी, “वे भाई तड़के वड्डी बहू मधाणी पाउण लग्गी तां आंहदी, मां जी जंम गरम ऐं, रणबीर के घरों बरफ़ फड़ लै। मैं खुरली ’ते चहड़ के कंध तों दी बचिंत कुर नूं ’वाज मारन लग्गी तां वेख के मेरीआं खानिओं गईआं। उह माड़े करमां वाली तोड़िआं कोले मूधे-मूंह चौफाल डिग्गी पई। मैं रौला पाइआ ‘वे पट्टे गए लोको ...’, जा के वेखिआ तां सारा बाना ई मूधा वज्जिआ पिआ। ओ ...हो मालका पता नहीं किवें पत्थर-चित्त हो के कर दिंनै ऐहो जे कारे ...हाइ।” हर कुर दे इह बोल वी सुणन वाले दे चिहरे उत्ते उक्करी अचंभे भरी पुछ्छ कि अजिहा किउं वापरिआ, नूं शांत नां करदे ते चुप्प दी गहिर होर संघणी हो जांदी।

इस घर विच्च अजिही मातमी चुप्प नें शाइद पहिली वार उदों पैर पाइआ सी जदों रणबीर नवां नवां नौवीं जमात विच्च चहड़िआ सी। अठ्ठवीं दे पेपरां विच्च सारे सटाफ नें बच्चिआं लई नकल दा प्रबंध करन वासते पूरी ‘मिहनत’ कीती सी। बच्चिआं नें वी सैंटर सुपरडैंट लई चंदा इकठ्ठा करन तों इलावा सटाफ दी सेवा ‘अरिसटोकरेट’ दीआं बोतलां अते मठिआई दे डब्बिआं नाल निभाई सी। रणबीर पहिलां चंदे लई पैसे तां लड़-घुल के लै गिआ सी पर जदों ‘अरिसटोकरेट’ लई आपणे बापू प्रताप तों पैसे मंगे तां उह अग्गों चारे चक्क के पै गिआ, “किउं सरकार तों तनख़ाह नहीं लैंदे उह? फिर नित्त साथों काहदीआं भालदे ऐ विसकीआं? की जीओ-जीअ नें लुट्ट ते लक्क बंनहिऐं।”

“बापू जदों सारे लै के गए ऐ। तूं आह फौजीआं दे जोगिंदर तों पुछ्छ लै कि बोतल दित्ती ऐ कि नहीं।” रणबीर नें दलील दित्ती।

“वे पुत्त फौजीआं नाल आपणी काहदी रीस ऐ। उनहां दे तां चहड़े महीने मनीआरडर आ जांदै। तेरे पिओ दी किहड़ी चीन दी खट्टी आउंदी ऐ। तूं आप सिआणा बण कुश।” प्रताप दी गल्ल नाल अगली लड़ी रणबीर दी मां बचनी नें जोड़ दित्ती।

“ठीक ऐ बीबी, फिर सिआणप तां सकूलों हटण विच्च ई ऐ।” कहि के रणबीर नें गल्ल मुका दित्ती।

“उस दी सकूल नां जाण दी ज़िद्द अग्गे हारदिआं अखीर बचनी नें प्रताप तों चोरी दाणिआं दी झोली वेच के हट्टी तों किल्लो पतासे लिआ दित्ते अते वरा के रणबीर नूं सकूल तोर दित्ता।

सवेर दी प्रारथना तों पिछ्छों मासटर अजे कलासां विच्च जाण तों पहिलां हैड्डमासटर दे दफतर अग्गे खहड़े गप्प-शप्प ही कर रहे सन कि रणबीर ढुक्कवां मौका वेख के कोल जा खड़ोता।

“मासटर जी, आह पतासे मेरे पास होण दे।” उस नें अख़बारी कागज़ दा लिफ़ाफ़ा इउं अगांह कीता, जिवें कोई शरधालू मूरती नूं भोग लुआउण लग्गा होवे।

“उए बीरे दिआ पुत्तरा, आह की चक्क लिआइआं उए मख्खीआं दा खाजा? बेईमानां मासटर मारने ऐं हैज़े नाल ...हैं?” पी.टी. मासटर नें लिफाफ़ा खोहलदिआं रणबीर नूं झिड़किआ, “उए सूम दीए औलादे किते वरहे-छिमाही मासटरां ’ते वी खरच लिआ करो दुआनी। सारा साल मर जांदे ऐ सोडे खोते दिमागां विच्च गिआन घसोड़दे।”

“पी.टी. साहब, सिआणे ऐवें तां नी कहिंदे अखे जट्ट नां जाणे गुण नूं ते छोले नां जानण घुण नूं। इह सोडी श्रेणी ही ऐसी ऐ जी।” डराइंग मासटर ब्रिज भूशन नें मौका वेख के आपणा तीर छड्ड दित्ता, “लउ लगदे हत्थ होर सुण लउ, महिमा आपणे भाई-बंधू दी। तिंन चार साल पहिलां दी गल्ल ऐ। इक्क दिन मैं काहली विच्च बस्स चहड़ आइआ ते ब्रेकफासट दा टैम नां लग्गिआ। मैं इस सिलत जिही नूं आखिआ, “जाह बेटा घरों खाणा फड़ लिआ।” इह मोढे जिहे मरोड़दा चला तां गिआ पर चक्क लिआइआ चिभ्भड़ां दी चटणी नाल चार मंन। मैं पुछ्छिआ, “ओए दाल-सबज़ी?” तां अग्गों बणा-संवार के कहिंदा, “दाल तां मासटर जी आथणे ई बणाउणे हुंने आं जी बस्स।” ते पी.टी. साहिब तुसीं कित्थों भालदे ऐं इत्थों ठंढे-मिठ्ठे रसगुल्ले?” ब्रिज भूशन दी गल्ल नाल हासे दा वा-वरोला घुंमदा घुंमदा रणबीर दे सिर उत्तों दी हो के सकूल दी चारदिवारी तों वी बाहर लंघ गिआ। रणबीर आपणी कैंची चप्पल नाल धरती सुहागदा कुझ पल तां निंमोझूणा जिहा खहड़ा रिहा ते फिर शूट वट्ट के गेटों बाहर निकल गिआ।

अध्धी छुट्टी नूं बच्चे घरां नूं आउण लग्गे तां रणबीर भरिआ-पीता राह विच्च छप्पड़ कोल पिप्पलां थल्ले बैठा सी।

“ओए की आंहदे सी मासटर?” चांभले मुंडिआं नें रणबीर दुआले घेरा वलदिआं पुछ्छिआ।

“आंहदे सी रसगुल्ले खाणे ऐं, ... रस ...गुल्ले ..., आह खा लैण खां मेरा चिउंदा-चिउंदा रसगुल्ला।” रणबीर नें ढूई दा कुब्ब कढ्ढदिआं सज्जे हत्थ दी कूहणी नूं धुंनी हेठ लाउंदिआं बंद मुठ्ठी वाली बांह नूं इउं लहिराइआ कि मुंडिआं दा हासा बंब वांग फटिआ। पर रणबीर आप नहीं हस्सिआ। चुप्प-चाप घरे आ के चादर ताण के पै गिआ। उस दी इह चुप्प नां बचनो ते सीती दीआं मिंनतां नाल टुट्टी, नां प्रताप दे छित्तरां नाल, फिर नां ही सकूलों आउंदे हैड्डमासटर दे सुनेहिआं नाल अते नां ही उस दे जिगरी यार जोगिंदर दीआं समझौतीआं नाल। गहिरी, डराउणी अते मातमी चुप्प ...।

“तूं किउं मूंह नूं ला-ले ताले वे मेरिआ सिओनिआं वी...अ...रा...अ।” हुणे हुणे पहुंची सीती रणबीर दे मूंह तों चादर लाह के कीरने पाउण लग्ग पई। उस दे नाल ही जनानीआं दे उच्चे होए कुरलाहट नाल चुफेरे पसरी चुप्प दा लंगार लहि गिआ।

“मैं लंमीआं वाटां झाग के आई वे तूं भैण नां गल्लां किउं नां करदा वी...अ...र...नां, ...अ...हा...ए...ए...।” सीती दा कड़ पाट गिआ। उह करम सिंघ दीआं नोहां तों छुडाउंदी कदे इक्क लाश उत्ते डिग्ग पैंदी अते कदे दूजी उत्ते। अखीर गश पै गिआ। मूंह विच्च पाइआ पाणी दा चमचा बराछां विच्चों बाहर वग गिआ। हरफलीआं जनानीआं चमचा लिआ के दंदल भंनण लग्ग पईआं।

“भाई हुण दंदलां ही पैणगीआं होर की होउू? पेकीं तां विचारी दा सोटी-धरा वी नां बचिआ। अजे तां मां-पिओ दा दुख्ख नी सी झल्लिआ गिआ ते उत्तों मां-जाए दा टब्बर मिट्टी होइआ पिआ है साहमणे। किवें नां मच्चे कालजा विचारी दा? मावां वांगूं तां पालिआ सी डुब्बड़े नूं।” सीती दी हालत वेख के पसीजी हर कुर आपमुहारे बोलण लग्ग पई, “जाणी कल्ल्ह दीआं गल्लैं, इत्थे गुलेलां चलाउंदे फिरदे नूं भालदी फिरदी हुंदी सी।”

हर कुर दीआं गल्लां नाल गुलेलची रणबीर सभ दीआं अख्खां अग्गे आ खड़ोता। सकूलों हट के मां-पिउ दे नक्कों-मूंहों लत्था रणबीर चुप्प-चाप औटलिआ जिहा तुरिआ फिरदा। इक्क दो दिन तां उह लिंक रोड दे नाल किक्करां दी ओट विच्च शहि के बैठा ब्रिज भूशन मासटर दी वी उडीक करदा रिहा पर सबब्बीं टाकरा नां होइआ अते उस दे जमहां कीते पत्थरां दा असला किसे कंम नां आ सकिआ। सीती उस नूं मसां ही चाह-रोटी लई लभ्भ के लिआउंदी। रोटी खा के उह फिर फौजीआं दे घर वल्ल निकल जांदा। कई वार अध्धी अध्धी रात तक्क जोगिंदर कोल ही बैठा रहिंदा। कुझ दिन तां जोगिंदर दी मां इह वेख के अंदरो-अंदरी रिझदी रही पर हार के इक्क दिन कहि ही दित्ता, “भाई काका आप तां तूं पहड़ाई वंनीओं हो गिआ विहला, हुण जोगिंदर नूं तां पहड़ लैण दिआ कर चार अख्खर। जाह मेरा पुत्त घर नूं हुण मापे उडीकदे होणगे।” सुण के रणबीर वट्ट खा गिआ ते मुड़ के उनहां दे घर वल्ल मूंह नहीं कीता। तख़तपोश ’ते बैठ के ताश कुटदे मुंडिआं कोल वी जाण नूं उस दा मन नां करदा। हुण उस नें इक्क नवां आहर लभ्भ लिआ।

आपणे विहड़े विचली खड़सुक्क किक्कर तों हत्थ कु लंमा दुसांग वढ्ढ के उस नें आप ही कुहाड़ी नाल गंढां साफ़ कर लईआं। सिरिआं उत्ते वाढे पा के बध्धरी बंनह लई अते गुलेल बणा लई। फिर इक्क दिन पांडो मिट्टी दे गुलेले वट्ट के सुका लए। हुण सिख़र दुपहिरे जदों लोक घरो-घरीं आराम कर रहे हुंदे तां रणबीर गुलेल अते गुलेलिआं वाली गुथली नूं मोढे ’ते लटकाई कावां मगर भज्जिआ फिरदा हुंदा। चारे पासे धौण घुमाउंदे चातर कां उस नूं निशाना सेधदा वेख के ही उड जांदे। गुलेले नाल फुड़क के किक्कर तों लुहड़कदे आउंदे कां नूं वेखण दी उस दी रीझ कदे पूरी नां हुंदी। कां दी थां इक्क दिन घुग्गी फट्टड़ हो के ज़रूर आ डिग्गी। रणबीर नें पाणी पिआ के उस नूं बचाउण दी पूरी वाह लाई पर उह हत्थां विच्च ही लुहड़क गई। उह अंदरो-अंदरी पाप दे अहिसास नाल भरिआ परेशान फिरदा रिहा। इसे करके रात नूं सुत्ते पिआं सुपने वी डराउणे आउंदे, जिवें किक्करां दे झुंड विच्च कां, गिरझां, कबूतर, घुग्गीआं ते चिड़ीआं ठुंगां नाल उस नूं नोच के बदला लै रहे होण। उसदे ज़ख़मां विच्चों लहू दे घराल वग रहे हुंदे। लहू लक्कण लई आंढ-गवांढ दे कुत्ते वी इकठ्ठे हो जांदे ते वढ्ढूं-खाऊं करन लगदे। विच्चे ही रणबीर दा हत्थीं पालिआ कुत्ता गुल्लर वी लक्कण आ लगदा, चच्च...च.्...अ...च...चच्च। उह पूरा यतन करके उठ्ठदा ते कुत्तिआं उत्ते गुलेले वरहाउण लगदा। उस नूं जापदा जिवें गुलेल बंदूक बण गई होवे। साहमणे खहड़ी फौज विच्च वी वरदी वाले धड़ आम बंदिआं दे हुंदे पर सिर कावां, कुत्तिआं, कबूतरां, चिड़ीआं दे! इंनी वड्डी नफ़री अग्गे उस दी पेश नां चलदी। उह फेर डिग्ग पैंदा ते गोळीआं, गुलेलिआं दा मींह उस ’ते पूरे ज़ोर नाल वरहन लगदा ...।

“वे उठ्ठ खहड़ निसत्तिआ, पिआ ई बरड़ाई जानै, मंजा तां अंदर करा मर लै।” झख्खड़ दे नाल ही अचानक आ लत्थे गड़िआं नाल खिझी बचनी नें रणबीर नूं धफ्फा मारदिआं गाल्हां दी वाछड़ कर दित्ती।

“पिआ रहिण दे बीबी, नां नींद खराब कर विचारे जुआक दी, लै पैंद वंनीउं फड़ तूं, मैं ऐधरों फड़दी आं।” सीती नें रोज़ वांग विचाले आ के रणबीर नूं बचाउण दा यतन कीता।

रणबीर सारी रात उसे सुपने विच्च ही उलझिआ रिहा। सवेरे झंबिआ जिहा ही उठ्ठिआ तां अग्गों प्रताप टुट्ट के पै गिआ, “ओए वड्डिआ शिकारीआ, सारा दिन लंडर कुत्ते वांगूं भौंकदा फिरदैं बौं-बौं करदा, तैनूं कोई चहड़ी-लत्थी दी वी है कि नहीं? पहड़न-पुहड़न वाला तां भोग पै ही गिआ है, हुण खेत तां जाइआ मरिआ कर। चल्ल डफ्फ दो मंनीआं ते जाह बरानीआं वंनी छोलिआं दी राखी। अध्धीआं टाटां तां रात कुड़ी चोअ रब्ब नें झाड़तीआं होणगीआं, हुण बाकी दीआं तोते-गुटहारां नें ठुंग जाणीऐं। चल्ल डाक बण जा खेत नूं, नहीं तां मैथों बुरा कोई नही होणां अज्ज।”

नीवीं पाई गाल्हां सुणदा रणबीर चाह पी के गुलेल ते पुटाश चक्क के चुप्प-चाप खेतां नूं तुर गिआ। गड़िआं नाल झंबे पए छोले वेख के उस दे मन नूं इउं लग्गिआ, जिवें लड़ाई दे मैदान विच्च विछीआं लोथां होण। चारे पासे तोतिआं-गुटहारां दीआं डारां गेड़े कढ्ढदीआं वेख के उस नें पुटाश विच्च बरूद रख्ख के पटाके पाए। त्रबक के उड्डे जानवर गेड़ा जिहा कढ्ढ के फिर उत्थे ही मुड़ आउंदे।” फोके फैरां नाल नी तुसीं आउणा लोट, थोडा ऐं जहिणा वढदैं।” बोलदे रणबीर नें पुटाश परहे रख्खदिआं गुलेलिआं दी बुछाड़ कीती।

“ओअ, ओअ, रुक उए मां दिआ वधाउू चंदा, हाअ की करन लग्ग गिआ तूं? उंनीआं टटां तां जनौरां नें नी खाणीआं जिंनीआं तेरे गुलेलिआं नें झाड़ देणीऐं। बल्लिआ अकल नूं हत्थ मार कुश। खेती-वाही दा कंम तां सहिज दा हुंदा है, तेरे वांगूं तैश नाल नहीं हुंदा एह। तोते तां आथण ताईं खहड़े पैर रख्खदे ऐ राखे नूं।” रणबीर के नाल लगदे खेत विच्च छोलिआं दी राखी करदा उस दा ताइआ करम सिंघ उस वल्ल आउंदा मुशकड़ीएं हस्सदा बोलिआ। उस दी खचरी हासी नाल रणबीर अंदर खिझ दा उबाल उठ्ठिआ । उंज वी उस नूं करम सिंघ नाल मुढ्ढ तों ही चिहड़ सी। जदों दी उस दी सुरत संभली सी, रणबीर नें घर विच्च हुंदीआं सुभावक गल्लां तों ही करम सिंघ दा घिनाउणा जिहा अकस आपणे मन विच्च बिठा लिआ सी। इस अकस वाले करम सिंघ नें आपणे तिंने मुंडिआं दे विआह सांझे घर विच्चों कीते सन ते सीती दे विआह तों पहिलां खरच तों बचण लई वाही अड्ड कर लई सी। वख्ख हुंदिआं ही ऐसकारट ट्रैकटर लै लिआ सी। प्रताप नूं शक्क सी कि वेचण-वट्टण विच्च मूहरे रहिण करके करम सिंघ शाइद सांझी खेती विच्चों गोझी रख्खदा रिहा सी। कसूते मौके इकठ्ठ टुट्टण कारन पहिलां ही दमें दा खाधा प्रताप होर दबाउू हो गिआ सी। रणबीर नें मनो-मनीं ताए दा नां ही “लूंबड़ी मूंहां” रख्खिआ होइआ सी।

“ताइआ जाह तूं आपणा कंम कर।” रणबीर दी नफ़रत अख्खां दी लाली विच्च तबदील हो गई सी पर करम सिंघ नें गौलिआ नां।

“कंम तां बल्लिआ मैं आपणा वी करलूं ते थोडा वी, तूं खेड घरे जा के मां दी बुक्कल ’च। मेरी छोटी भाबी नूं आखीं बई तेरे वंडे दी मखणी मैंनूं फड़ा जिआ करे, मेरी राखी वट्टे। हैं? मनज़ूर ऐ सौदा?” करम सिउं मशकरीआं ’ते उत्तर आइआ।

“आह करदेंगा साडा कंम। काहनूं जाणदा ऐं मैं तेरीआं भदरकारीआं, दूजिआं दा कंम करन आले दीआं।” रणबीर उस दे हड्ड ’ते मारन तों नां रुक सकिआ।

“भदरकारीआं नूं मैं की तेरी मां दी बांह फहड़ ली ओए बरेड़िआ? जंम मुक्किआ नी ते मेरीआं भदरकारीआं परखदैं। चपेड़े नां खा-लीं किते मैथों बाअला चांभलिआ फिरदैं।” करम सिउं नें मारन दा फोका डरावा देण लई हत्थ चुक्किआ। पर रणबीर नें अग्गों उस दी दाहड़ी फड़ लई ते उह जफ्फो-जफ्फी हो गए।

“... बई मुंडिओ चंगी तरहां जफ्फी विच्च लै के रख्खो, सिर नां लुहड़कण दिओ।” रणबीर नूं नुहा के उस दे दसतार सजा रहे आपणे पुत्तां दे पिछ्छे आ खहड़े करम सिंघ नें मध्धम जिही आवाज़ विच्च किहा। संभालण दे बावजूद रणबीर दा छीटका सरीर कमान वांगूं मुड़िआ पिआ सी। चिट्टे कफ़्फ़ण नाल शांत अते गहिर-गंभीर लगदे इस रणबीर वल्ल वेख के तां सोच ही नहीं सी आउंदी कि उह कदे इउं लड़दा-झगड़दा वी रिहा होवेगा।

... आपणे ताए नाल लड़ के रणबीर दी अजिही चुप्प टुट्टी अते हत्थ खुल्ल्हिआ सी कि निक्की निक्की गल्ल उत्ते ही मरन-मराउण नूं उत्तर आउंदा। प्रताप किसे गल्लों खिझ पैंदा तां अग्गों रणबीर वी लड़न नूं तिआर हुंदा। दो कु साल रणबीर नें निठ्ठ के खेती दा कंम कीता सी पर फसल विच्चों कुझ बचदा-बचाउंदा नां वेख के हुण उह वी छड्ड गिआ सी। उस दे अजिहे चंदरे सुभाअ कारन सारे टब्बर दा नक्क विच्च दम होइआ पिआ सी। जे उह बाहर गिआ हुंदा तां डर रहिंदा कि किते किसे नाल लड़-झगड़ नां पवे, जे घरे हुंदा तां टब्बर विच्च सहिम जिहा छा जांदा कि पता नहीं किस गल्ल ’ते उबाला खा जावे। इक्क दिन इउं ही रणबीर दे कोल बैठिआं प्रताप सीती नाल गल्लीं लग्गिआ होइआ सी, “सीतीए भाई तेरे ताए धरम सिउं दी जंन वेले जदों चहड़न लग्गे नां मुकसर वाली सड़क तां सारिआं तों मूहरे घोड़ा लाई जांदे धंने मुघदर दी हाक सुणी, अखे आ गए ओहे फरंगी भज्ज-लो जे भज्जी दा तां। सुणदिआं ई असीं तां वट्ट ली शूट वाहणां नूं। उदों सुणदे सां बई अंगरेज़ां दी किधरे वड्डी जंग लग्गी होई सी ते उह चोबर मुंडा वेखदे ई भरती कर लैंदे। ऐं भला मचदी अग्ग विच्च कौण बझदै बलदी दे बूथे? लाम तों साबता तां आंहदे ऐ कोई टावां ई मुड़दा सी। बस्स भाई फेर नी चहड़े सड़क असीं। तेरी ताई दे पेकिआं तक्क वाहणो-वाहणी गए लुकदे ते असीं ...।” गल्ल अजे प्रताप दे मूंह विच्च ही सी कि रणबीर नें विचालिउं ही टोकदिआं खिझ के किहा, “आह भज्ज-ले वाहणां नूं वड्डे सूरमे, ऊं अखे असीं मुघदर चक्कदे हुंदे सां जवानी वेले। ऐवें तां नी आंहदे कि गधे दीआं दुखदीआं अख्खां विच्च पाउण लग्गे लूण ’ते आंहदा मेरे कंन पट्टदे ऐ।”

“यार तूं सानूं गल्ल वी नी करन देणी? हर वेले लड़ाई भालदा रहिनैं ... लड़ाई नी तां ...हैं?” प्रताप वी अग्गों खिझ गिआ।

“बड़ी टट्टू दी गल्ल ऐ इह अखे भज्ज ले ...। किते उदों दे होए हुंदे भरती तां हुण नूं पैनशनां बझ्झीआं हुंदीआं। हुण नूं शरीकां दे बराबर चुबारे छत्ते हुंदे।” रणबीर नें जोगिंदर दे बापू कैपटन धरम सिंघ दे चुबारे वल्ल उंगल करके लड़ाई होर मघा दित्ती।

“चल असीं तां भज्ज-ले, तूं बंनहा लै पैलसणां ते पा लै चुबारे, हुण केहड़ा हीर मरगी कि वंझली टुट्ट गई, वड्डा...।” गुस्से विच्च किल्ल्ह के बोलदे प्रताप दा साह उख्खड़ गिआ। दोनां दे विचाले कुड़िक्की दे मूंह विच्च फसी बैठी सीती भज्ज के पाणी लैण लई गई। पर रणबीर अजे वी बोलदा रिहा, “वेला आउण दे, बंनहा के वी वखाऊंगा, सोडे वांगूं नी भज्जदा चड्डिआं विच्च पूछ लै के।”

... ते सबब्बीं उह वेला वी छेती आ गिआ, जिस दिन फिरोज़पुर खुल्ल्ही भरती वासते जा रहे जोगिंदर नें साथ वासते रणबीर नूं वी आवाज़ मार लई।

कप्पड़े लाह के मुंडिआं दी वड्डी कतार विच्च खहड़ा रणबीर पूरे उतशाह विच्च सी। पर मोहलिआं वरगे पट्ट अते डौले कढ्ढी खहड़े गभ्भरूआं विच्च उस नूं आपणा छींटका सरीर वेख के हौसला कुझ किरदा जापिआ। उस नें निक्कर उतांह नूं खिच्ची जिस नाल पट्टां दा मोटा भाग कुझ होर उभ्भर आइआ। उस दा जोश फेर ठाठां मारन लग्गिआ। कतार दी शनाख़त करदा आ रिहा कमांडर जद रणबीर दे साहमणे आइआ तां उस नें छाती फुला लई पर इस नाल ढिड्ड पहिलां तों वी वध पिचक गिआ। उस नूं जापिआ जिवें निक्कर फेर थल्ले नूं खिसक गई होवे। मुढली मिणती-गिणती तों बाअद कमांडर नें चोणवें मुंडिआं नूं इक्क कदम अगांह लै के कतार बणाउण दा इशारा कीता। रणबीर होरां दी कतार पिछ्छे इउं अणगौली जिही रहि गई जिवें किसे दुकान वाले नें रुपईए दे पसेरी चुकाउण वाले अधगले टमाटरां दी वख्खरी ढेरी ला रख्खी होवे। रणबीर तों इह निरादर बरदाशत नां हो सकिआ ते उस नें लाईन विच्चों निकलके बुड़बुड़ करदे नें कप्पड़े पाउणे शुरू कर दित्ते। “जद्दहे भरतीआं दे, सालिओ मोटिआं पट्टां दे शतीर चीरने आं जे विच्चों दिल ई चिड़ी दा होइआ। ऐहो जे मोटे कुप्प गोळी दी ठाह सुण के मोक मारन लग्ग पैंदे हुंदे ऐ।” रणबीर दे चेते विच्चों धंने मुघदर होरां दे वाहणां राहीं भज्जण दी गल्ल बिजली वांग लंघ गई।

पिंड मुड़े रणबीर दी छेड़ ही ‘फौजी साहब’ पै गई। जोगिंदर नूं भरती कर लए जाण दी गल्ल नाल उस दी हीणता होर वी वध जांदी। शरम विच्च उह तख़तपोश उत्ते बैठे मुंडिआं तों पासा वट्ट के लंघण दा यतन करदा पर उह बचण नां दिंदे।

“फौजी साहब आजो माड़ा जिहा, मखां सुणा जो कोई फिरोज़पुर दी।” रणबीर दे ताए दे मुंडे बिक्कर नें मखौल कीता। रणबीर अजे कुझ तत्ता-तत्ता जवाब देण ही लग्गिआ सी कि बिक्कर फिर बोल पिआ, “बई आंहदे अफसर नूं पसिंद तां इह जवान पूरा आ गिआ सी पर इक्क गल्लों डर गिआ कि जे किते हनेरी दा रुख पाकिसतान वंनी होइआ तां रणबीर सिउं नें उड्ड के बाडर टप्प जाणै ते सिखलाई दित्ती जाउू खूह-खाते। नाले ...।” हासे दी छहिबर विच्च मसत बिक्कर नें अजे गल्ल पूरी वी नहीं सी कीती कि बंदूक दी गोली वांग धप्प करके हिक्क विच्च वज्जी इट्ट नाल पुठ्ठा हो के डिग्ग पिआ।

“लै पुत्त तूं तां बाडर टप्प के पहुंच धरमराज कोल ... साला गोह-गहीरा जिहा नां होवे तां, भैण दा ...।” रणबीर नें गाल्ह कढ्ढदिआं दुबारा इट्ट चुक्कण लई हंभला मारिआ पर जरवाणे मुंडिआं नें बाहां फड़ लईआं।

“... साडा भरा सानूं मार के सिट्ट गिआ ओए लोको।” आपणे भरावां नाल रणबीर नूं बाहां तों फड़ के सिहड़ी उत्ते आखरी दरशनां लई रखवा रिहा बिक्कर विलक पिआ। बिक्कर ही की, उस तों बाअद तां रणबीर होरां दा मूंह वेखण वाले करड़े तों करड़े दिल वाले बंदिआं दा वी धीरज हिल्ल गिआ। इह द्रिश ही अजिहा सी। ज़हिर नाल लाशां फुल्ल के गहीरे बणीआं भावें पाटण उत्ते आईआं पईआं सन पर नुहा-धुआ के तिआर करन नाल मूंहां उत्ते कुझ टहिक भाअ मारन लग्ग पई सी। बचिंत कौर दा चिहरा ही वधेरे बदरूप होइआ सी। विआंदड़ां वांग सजाईआं मुटिआरां दीपां ते जीतां नूं तां अंतां दा रूप चहड़िआ सी। प्रीतू वी आपणे मासूम जिहे चिहरे नाल वेखण वाले दे अंदर चीस भर दिंदा सी। सीती नूं बाहां तों फड़ के जनानीआं लाशां कोल लै आईआं पर उस नूं अजे वी पूरी होश नहीं सी आई ते आप मुहारे ही बरड़ा रही सी, “मे... अ ...रे, वी ...अ ...र नूं मा ... अ ...र ... नां ... बा ...पू, हाए नां मार ...र ...।”

“लै चक्को बई मुंडिओ, हुण देरी दा वकत नहीं रिहा भाई।” सिआणे बंदिआं दी सांझी आवाज़ आई। परहे खहड़ा सलूजा वी नेड़े आइआ। झिजक जिही विच्च पल कु लई अटकिआ अते फिर धरम दे भरा होण दी लाज पालदिआं कानहीं लग्गण वासते सिहड़ी वल्ल झुकिआ। ऐन्न उसे समें साहमणे गैलरी विच्च लग्गे टाईमपीस नें दस वजे दा अलारम वजाइआ। इउं जापिआ जिवें अलारम दी आखरी टंन सुण के रणबीर सिहड़ी तों उठ्ठ के खहड़ा हुंदिआं कहेगा, “मैं कचहिरी चल्लिआं बई सलूजे कोल, मेरा टैम हो गिआ।” अते सभ नूं खहड़े छड्ड के किल्ली उत्ते टंगिआ रैकसीन दा थैला चुक्की काहलें कदमीं बस्स अड्डे उत्ते पहुंच जावेगा। रणबीर दा शहिर जाण दा इह पक्का टाईम सी। बिनां नागा पाए उह सवा दस वाली बादल टरांसपोरट कंपनी वालिआं दी बस्स दी उडीक कर रिहा हुंदा। सलूजे दा धरम भरा बणन तों बाअद इह उस दा नित्तनेम ही सी। जांदा वी किउं नां? सलूजे नाल पहिली मुलाकात नें ही रणबीर दी काइआ पलट दित्ती सी। “रांद दा घर” किहा जाण वाला बंदा शहिरों इउं “कानूंनी बंदा” बण के आ गिआ सी जिवें दुख्ख भंजनी बेरी नेड़ले सरोवर विच्च कां वी बगले बण निकले सन।

जिस दिन इह क्रिशमा होइआ उस दिन रणबीर वाटर वरकस दे कुनैकशन लई फाईल तिआर करवाउण वासते सलूजे कोल गिआ सी। तीजी वार केस तिआर करवा रहे रणबीर दे चिहरे उतली मायूसी अते गुस्से नूं भांपदिआं सलूजे नें बड़े हलीमी भरे बोलां नाल किहा सी, “सरदार जी, जे ऐतकीं वी कंम नां बणिआ तां चुप्प करके मेरे कोल आ जाणा। फिर मैं जाणा जां मेरा कंम।” पर जदों रणबीर मुड़िआ तां चुप्प दी थां कलरक नूं गाल्हां कढ्ढदा वापस आइआ। उस दा आपणा कुड़ता वी लंगार होइआ पिआ सी।

“साला चगल जिहा आंहदा अखे वाटर वरकस दी कपिसटी तों वध्ध होर कुनैकशन नी दे सकदे। मैं आखिआ, जिहड़ा सरपंच नाल आ के तेरे मूंह विच्च हड्ड तुंन दिंदा है उहदे वारी कपिसटी किवें वध जांदी ऐ? अग्गों नाले चोर नाले चतर, आंहदा पुलस बुलाउनै। मैं आखिआ मेरा कंम तां भैण च...वे, पहिलां तैनूं बणाउणैं मंने का सिख्ख।” रणबीर नें कलरक दे चार थप्पड़ जड़ आउण तक्क दी गल्ल सलूजे नूं दस्स दित्ती।

“सरदार साहब डांग-सोटे दे ज़माने नी रहे, हुण वेला कागज़ी कारवाई दा ऐ। लै तुसीं तां आपणा जटका ढंग वरत के वेख लिऐ ते कंम बणना तां की सी सगों लगदा है होर वधा लिऐ। लओ हुण सलूजे दा मंतर वेखो किवें तली ’ते सरहों जंमदी ऐ।” कहि के सलूजे नें आपणी टाईप मशीन आपणे वल्ल खिसकाई अते फाईल वेख के अरज़ी तिआर करन लग्गिआ। उस दीआं उंगलां मशीन उत्ते नच्चदीआं रहीआं अते आप रणबीर नाल गल्लीं रुझ्झिआ रिहा। “जे कलरक पातशाह दे अड़ाट नां पैंदे फिरन ते सोडे पैरीं नां डिग्गिआ तां सलूजे दी मूत नाल दाहड़ी मुंन दिओ।” सलूजे नें आपणी शेव कीती ठोडी उत्ते हत्थ फेरदिआं मरदां वाला वचन दित्ता। उस नें ऐस्स.डी.ओ., डी.सी. अते मुख्ख मंतरी दे नां चिठ्ठीआं तिआर करके आपणे ढिचकूं ढिचकूं करदे मेज़ दी दराज़ विच्चों टिकटां कढ्ढीआं अते थुक्क लाउंदिआं रणबीर नूं चुटकी मार के किहा, “लओ जी सोडा कंम खतम, डाकखाने जाओ ते रजिसटरीआं करा के रसीदां लै लवो। कंम फतहि समझो।” कहिंदिआं सलूजे नें खरच दा हिसाब-किताब करके कुल इक्क सौ पंज रुपए बणाए।

“उतले पंज वी छड्डो जी परहां, आपणा तां सिध्धा जट्टां वाला हिसाब ऐ।” कहि के सलूजे नें सौ दा नोट दराज़ विच्च सिट्ट लिआ अते किसे पहुंचे फ़कीर वांग हत्थ चक्क के अशीरवाद देण दे अंदाज़ विच्च किहा, “हफ़ता दस दिन उडीको आराम नाल घर बहि के। जवाबी चिठ्ठी मिलदिआं ही ठूह वज्जणा एथे।”

चिठ्ठीआं पा के पिंड वाली बस्स चहड़े रणबीर नूं आपणा आपा हौला-फुल्ल लग्गिआ जिवें बिनां गोली दागिआं कोई फौजी जंग जित्त के मुड़ रिहा होवे। नहीं, गोलीआं तां चलाईआं सन। सलूजे दी टाईप-मशीन उस नूं अजिही बंदूक ही जापी जिस विच्चों कागज़ां दीआं गोलीआं चलदीआं सन। ‘जे दुशमण गुड़ दित्तिआं मरे तां फिर ज़हिर देण दी की लोड़?’ इह सोचदिआं मूलों ही बदल चुक्के रणबीर नें आपणे कुड़ते दे लंगार नूं बसकूए नाल वकती तौर ’ते सिउं लिआ।

“उए चल्ल बई कि बैंड-वाजे वाले उडीकदैं?” बस्सों आपणी मौज विच्च अराम नाल उत्तर रहे रणबीर नूं कंडकटर नें पिछ्छों धफ्फा मारिआ तां उह पाउड़ीआं विच्च डिगदा डिगदा मसां ही बचिआ। रणबीर कौड़ के उस वल्ल झाकिआ जिवें हुणे गलमिउं फड़ के हेठां खिच्चण नूं तिआर होवे। पर सलूजे दी मत्त “वेला कागज़ी कारवाई दा ऐ” उस दे दिमाग़ विच्चों लंघ गई। उह अंदरो अंदरी सिरफ इंना कहि के अग्गे तुर पिआ, “कोई नी बच्चू तेरे खिलाफ़ वी सिटदे आं अरज़ी किसे दिन, जिहड़ा तूं अध्धी बस्स दीआं टिकटां छक के वी डकार नी मारदा।”

घर दी देहली लंघदे रणबीर दे लंगार होए कुड़ते नूं वेख के बचिंत कौर नूं चिंता होई पर नाल ही उस दा हस्सदा-टहिकदा चिहरा वेख के उह हैरान हो गई। आपणे विआह तों बाअद अजिहा खिड़िआ रणबीर तां उस नें अज्ज पहिली वारी वेखिआ सी। नहीं तां रणबीर बाहरों साग दी तौड़ी वांगूं रिझ्झदा ही मुड़दा सी। उस दे मत्थे ’ते तरेली हुंदी, हत्थ कंबदे अते मूंह कोलिआं वांग भखदा लाल-रत्ता। उह आउंदिआं ही सिर फड़ के मंजे उत्ते डिग्ग पैंदा। बचिंत कौर नूं चाह दा गिलास फड़ाउंदिआं वी भैअ आउंदा कि किते मोड़ के मत्थे विच्च नां मारे। रणबीर दे अजिहे मारखोरे सुभाअ तों कलपदे अते अंदरो अंदरी घुलदे प्रताप ते बचनी चल्ल वसे सन अते कलपदे रहिण दी ज़िंमेवारी बचिंत कौर सिर छड्ड गए सन। जे उनहां नूं पता हुंदा कि विआह नाल वी रणबीर नें सिध्धे राह नहीं पैणा तां शाइद उह बिगानी धी नूं सहेड़दे ही नां पर सीती दीआं गल्लां नाल भरम गए सन। सीती नूं लग्गदा सी कि विआह पिछ्छों कबीलदारी गल्ल पैण नाल रणबीर वाही-खेती वल्ल आ जावेगा। पर अजिहा कुझ नहीं सी वापरिआ ते उह ज़मीन ठेके उत्ते ही दे छड्डदा सी।

बचिंत कौर नें सारी गल्ल पुछ्छण दी काहली नां कीती। उस लई इंना ही बहुत सी कि किते इस घर विच्च वी टहिक नें चरन पाए हन। उस नें सकूल दा कंम निबेड़ रहे निआणिआं नूं आवाज़ मार के रणबीर दुआरा लिआंदे केले वंडे। उस नें मूंगी-मसरी दी दाल बणाउण लई रख्खे पतीले नूं चुल्ल्हे तों लाह के उब्बलदे पाणी नूं परे नाली विच्च रोहड़ दित्ता अते शहिरों लिआंदीआं लवीआं लवीआं टिंडीआं दी सबज़ी बणाउण दी सोची।

शाम नूं हवा चल्ल पैण नाल दिन ठर गिआ सी। नहा के विहड़े विच्च डाहे मंजे उत्ते पए रणबीर दे रुख विच्च नरमाई आई भांप के दीपां, जीतां अते प्रीतू वी उस नाल लाड करन लग्ग पए सन। बचिंत कौर नूं इह वेख के सुख दा साह आइआ। बच्चिआं दे नरम हत्थां दी छोह नाल रणबीर अंदर अचानक मोह दा भाव भारी हो गिआ। दीपां अते जीतां दे वालां विच्च उंगलां फेरदे थक्के रणबीर नूं पता ही नां लग्गिआ कदों नींद दी झपकी आ गई सी। बचिंत कौर नें आ के सुत्ते रणबीर नूं वेखिआ तां बच्चिआं नूं इशारे नाल उठा के परहे भेज दित्ता। उह चंद दी लोअ विच्च रणबीर दे सभ फिकरां तों दूर अते भार-मुकत चिहरे नूं किंना चिर निहारदी रही।

“... नां बाई नां, उत्ते होर भार नां पाओ हुण, पासीं ला दिओ बाकी दीआं भारीआं मुढ्ढीआं।” चिखा दीआं लक्कड़ां चिण रहे लोकां नूं करम सिंघ नें समझाइआ। फुल्लीआं लाशां उत्ते भार वधण नाल शाइद कोई देह फट गई सी। हरे अते पीले रंग दा गाहड़ा मुआद निकल के लक्कड़ां उत्तों दी वगण लग्ग पिआ सी। बदबो दे तिख्खे भंबूके नाल सभ दे नक्क विच्च जलूण जिही छिड़ पई अते मन मतलाउण लग्ग पिआ।

“ऐना चिर ज़हिर वाली लाश कित्थे कट्टदी ऐ, समां वी पुज्ज के ज़िआदा हो गिआ।” लक्कड़ां चिणवा रहे सज्जण चौकीदार नें फूस सिट्ट के मुआद ढक दित्ता।

... कुझ दिन तां गल्ल ढकी रही पर जवाबी चिठ्ठीआं लई सलूजे वल्लों दस्से वकत तों ज़िआदा समां लंघण नाल रणबीर फेर बेचैन रहिण लग्ग पिआ। उह गली’ विच्चों लंघदे डाकीए मदन नूं रोक के पुछ्छदा, “पंडता साडी वी ऐ कोई?”

“नां बई, ऐधरले अगवाड़’ विच्चों तां अज्ज ’कल्ला फौजीआं दा मनीआडर सी बस्स। किवें कोई पारसल-पूरसल आउणा सी सोडा वी?” मदन नें खचरी तक्कणी नाल इउं वेखिआ जिवें कहि रिहा होवे, “चिठ्ठी तां तेरे पिओ-दादे दी नी आउंदी सुणी-वेखी कदे, तैनूं किहड़ी चीन दी नौकरी लई पैनशन आउणी ऐं।”

रणबीर उस दी रमज़ तां भांप गिआ पर बोलण दी थां मनो-मनी किहा, ‘फोस नासिआ जिहा बाहमणा, तेरा वी करना पउू इलाज सलूजे नूं कहि के।’

दुखी मन नाल रणबीर मंजा डेक थल्ले खिच्च के पै गिआ। अजे अख्ख लग्गी ही सी कि जीप दा कंन पाड़वां हारन सुणिआं। बिलकुल सराहणे कोले आ खहड़ी सरकारी जीप विच्चों चार बंदे निकले। रणबीर नें सिरफ़ आपणे पिंड दे सरपंच गुरमुख सिंघ अते कदे आहड़तीए रहे जगन नाथ नूं ही पछाणिआ। उनहां दे पिछ्छे इक्क चंगी भारी गोगड़ वाला रोहबदार अफसर जापदा सरदार अते इक्क घसिआ जिहा बंदा सी जिस नें अध्धोराणी पैंट-कमीज़ पाई होई सी। कई दिनां तों शेव नां कीती होण करके उस दा मूंह कीड़ीआं दा भौण बणिआ जापदा सी। रणबीर नें धिआन नाल पछाणिआ तां उही वाटर सपलाई विभाग वाला कलरक निकलिआ।

“सरदार रणबीर सिंघ जी कुछ रहिम करो गरीब ’ते। वेखो सोडी अरज़ी नें की बुरी हालत कीती पई ऐ विचारे दी। बाल-बच्चेदार ऐ, हुण माफ़ी दिओ ते होर खिच्च-धूह नां कराओ।” जगन नाथ नें कलरक नूं धौणों फड़ के रणबीर दे पैरां वल्ल कीता। कलरक पैरां ’ते सिर रख्ख के डुसकण लग्ग पिआ।

“आह वेख लै भाई ऐस्स.डी.ओ. साहिब आप चल्ल के आए ऐ। तूं हुकम कर टूटी लाउणी कित्थे ऐ? पर आपणी शिकाइत वापस लै ला। उत्तों मुख्ख मंतरी साहिब इनहां दी हब्ब-दब्ब करदे ऐ। भरावा हुण साडी सारिआं दी इज़्ज़त तां तेरे हत्थ ऐ, मार भावें छड्ड।” सरपंच गुरमुख सिंघ नें हत्थ जोड़ के भीख मंगण वालिआं वांग तरला कीता।

सारिआं दे मूंह उत्तरे वेख के रणबीर दे चिहरे उत्ते अकबरी-मुसकान फ़ैल गई। पर उस नें आपणे पसीज़ गए मन नूं करड़ा कर के किहा, “चलो रसता रगड़ो आपणा हुण, इह पहिलां सोचणा सी। मैं तां हुण घीसीआं करा के ई हटूं। समझे?” रणबीर उनहां तों बाहां छुडा के परहे नूं तुरन लग्गिआ, “छड्डो ...छड्डो ...बस्स बांह छड्डो मेरी ...मैं ...।”

“... कीहदे नाल लड़ी जांदा हैं सुत्ता पिआ वी?” बचिंत कौर रणबीर दी बांह फड़ के ज़ोर दी हलूणदिआं बोली, “आह चिठ्ठी फड़ा के गिआ है डाकीआ।”

भबंतर के उठ्ठ बैठे रणबीर नें सरकारी टिकटां वाली, पंजाबी विच्च लिखी चिठ्ठी दा अख्खर अख्खर धिआन नाल पहड़िआ। उस दी शिकाइत उत्ते बैठाई इनकुऐरी कमेटी नें कलरक अते सरपंच वल्लों रल के पैसे खाण वाले दोशां दे सबूत वजों कुझ ठोस दसतावेज़ पेश करन लई किहा सी। चिठ्ठी पहड़ के रणबीर दा चित्त खिड़ गिआ। उस नूं हुणे हुणे आइआ सुपना सच्च हुंदा लग्गिआ। अगले दिन ही उह चिठ्ठी सलूजे कोल लै गिआ। सलूजे नें पूरी रुची नाल इक्क होर अशटाम तिआर कीता। वाटर सपलाई विभाग दे दफतर विच्चों इक्क कलरक गंढ के उनहां फाईलां दीआं नकलां प्रापत कीतीआं जिहड़ीआं “बैक डेट” विच्च दरज करके कुनैकशन दित्ते गए सन। सलूजा रणबीर नूं पिंडों जो वी लिआउण लई आखदा, उह झट्ट हाज़र जा करदा। इस कंम विच्च रणबीर इंना रुझ्झ गिआ कि सिर खुरकण दी विहल नां रही। वंन-सुवंने कागज़ सांभण लई रणबीर नें कई जेबां वाला रैकसीन दा थैला लै लिआ। जिस दिन उस दा शहिर वल्लों नागा वज्ज जांदा उस दिन घरे ही कागज़ां-पत्तरां नूं तरतीब विच्च लाउंदिआं कानूंनी लड़ाई दे जंगल विच्च भटकदिआं वकत लंघ जांदा।

पूरे हफ़ते पिछ्छों जद फाईल तोर के सुरखरू होइआ रणबीर अड्डे वल्ल तुरन लग्गिआ तां सलूजे नें मलवीं जीभ नाल फीस दा वेरवा पा दित्ता।

“सलूजा साहब, आह फाईल बणाउण ’ते ई वाहवा खरच जिहा आ गिआ, हुण थोनूं तां अटक के देऊंगा।” रणबीर नें वधी लिहाज़ दे माण नाल किहा।

“ओहो, सरदार जी सलूजे दे हुंदे तुसीं ऐहो जिहीआं कच्चीआं गल्लां किउं करन लग्ग पए। जे तंगी-फंगी ऐ तां आपां लोन करवा लैने आं। तुसीं जमहांबंदी लिआओ कल्ल्ह। ज़मीन पध्धर दा केस करवा दिंदे आं।” चुटकी मार के सलूजे नें नवां राह खोल्ह दित्ता।

“सलूजा साहब ज़मीन तां आपणी पहिलां ई पध्धर ऐ।” रणबीर नें तौख़ला ज़ाहर कीता।

“ओ भोले पातशाहो जदों सलूजा विच्च ऐ तां ज़मीन मोइआं नें जा के वेखणी ऐं? अफसरां दा हिस्सा-पत्ती खरा ते आपणा लोन पास। आपणे कोल बड़े जादू ऐ मेरे वीर। आपां तां दिल्ली दा लाल किला तेरे नां करवा दीए वड्डे भाई।” सलूजे नें पल विच्च रणबीर दे सभ दुख्ख नविरत कर दित्ते।

हुण रणबीर लई सलूजा तां जिवें अलादीन दा चिराग सी। उह हुकम करदा ते सलूजा लोन हाज़र कर दिंदा। दो सालां विच्च ही रणबीर दे वारे-निआरे हो गए सन। उस नें तिंन कमरिआं वाला पक्का मकान बिलकुल फौजीआं दे घर दे नकशे अनुसार बणा लिआ सी। दो कमरिआं दे विचकार सांझा बाथरूम अते उस दे विच्चे ही फलश्श सिसटम। तीजे कमरे नाल लगदी हवाहारी गैलरी। कमरे दी ओट विच्च रसोई अते चौंके नूं कंधोली दा ओहला। मिसतरी नें मल्लोज़ोरी चिपस दीआं वधीआं होईआं कंकरां नाल कंधोली दे बाहरले पासे चुंझ विच्च चुंझ फसा के कलोल करदे मोर अते मोरनी बणा दित्ते सन जिहड़े फिरनी ’चों लंघण वालिआं दा धिआन खिच्च लैंदे। नवें घर दे अनुसार ही सलूजे नें आपणी ज़ामनी दे के फरिज़्ज़, टी.वी. अते छोटा कूलर वी उधार चुकवा दित्ते सन। घरेलू सांझ वधण अते धरम दा भरा बणन तों बाअद तां सलूजा अनेकां फैसले आप ही कर लैंदा अते धक्के नाल मंनवा वी लैंदा। बच्चिआं नूं पिंड दे सकूल विच्चों हटा के शहिर अंगरेज़ी सकूल विच्च लाउण दा फैसला वी सलूजे दा ही सी। रणबीर नें पहिलां नांह-नुक्कर कीती पर बाअद विच्च जद बच्चिआं नूं जोगिंदर फौजी दे निआणिआं नाल वैन विच्च बैठ के सकूल जांदे वेखदा तां उस दा सेर ख़ून वध जांदा। पर बचिंत कौर दा कलेश दो सेर ख़ून सुका दिंदा। हर नवें फैसले समें उह ज़रूर विरोध करदी।

“आह की लछ्छण फड़ ले तूं, ऐं तां अहिलकारां दे पुत्तां दा पूरा नी पैंदा। नित्त शहिर गिआ कोई नवीं चीज़ चक्की आउनैं, ऐने तां सिर ’ते वाल नी होणे जिंने तूं पैसे सिर कराई बैठैं। दस्स ऐं किवें निरबाह होउू आपणा?” बचिंत कौर खिझ-खप के सिर फड़ के बैठ जांदी पर रणबीर सभ कुझ सुणदा मिंनहा मिंनहा मुसकराउंदा रहिंदा। उस दी इह मुसकराहट उस वेले होर वी खिड़ जांदी जदों किते उह शाम नूं विसकी वाले गलास विच्च बरफ़ दे पीस पा के चुसकीआं भर रिहा हुंदा ते बरफ़ मंगण आई हर कुर वासता जिहा पाउंदी आखदी, “वे पुत्त तेरे कित्थों आ गई गिद्दड़सिंगी हत्थ? सुख नाल घर दा मूंह मत्था ई बदलता। साडे लोल्हिआं नूं वी दे कोई सिख्ख-मत्त, जे किते सिध्धे राह पै जाण। सारा दिन खेत खल्ल पटाउंदे मछीओ-मास हुंदे रहिंदे ऐ ते फेर वी दसां किल्लिआं विच्चों जुआक पालणे औखे होए पए ऐ।”

हर कुर दे इस कुवेले दे राग तों बचण लई रणबीर चुप्प चाप अंदर आपणीआं “वोटां” कोल जा बैठदा। दीपां, जीतां ते प्रीतू नूं उह वोटां ही आखदा सी। किउंकि जदों कोई नवीं चीज़ घर विच्च आउण दा बचिंत कौर विरोध कर रही हुंदी तां बच्चे रणबीर पिछ्छे ही आपणीआं वोटां पाउंदे। कूलर चलाई बैठे बच्चे टिउूब दी रोशनी विच्च काहली नाल ‘होम वरक’ मुका रहे सन किउंकि टी.वी. विच्च सीरीअल ‘मुंगेरी लाल के हुसीन सुपने’ शुरू होण वाला सी। बच्चिआं नें उस दीआं हसाउणीआं गल्लां दस्स दस्स के रणबीर नूं वी चेटक ला दित्ती सी।

रणबीर कुड़ता लाह के कूलर दे ऐन्न साहमणे बैठ गिआ। नशे दी लोर अते ठंढी ठार हवा नाल उस दे तन अते मन विच्च इक्क सुआद दी तरंग जिही भरन लग्गी।

“पापा तुसीं तां सारी हवा रोक-ली।” बच्चे इक्को आवाज़ विच्च कूके।

“... ओट नां बणाओ बई हवा पैण दिओ सिध्धी। हवा नाल ई फैलू अग्ग चारे पासे।” सज्जण चौकीदार चिखा नेड़ले बंदिआं नूं परहे हटाउंदिआं इक्क लंमे टंबे नाल अग्ग लई विरलां बणा रिहा सी। फूस दी अग्ग इक्को वारी भड़क के मध्धम पै गई सी पर अजे मोटीआं लक्कड़ां नूं अग्ग पै नहीं सी रही। बंदिआं दी ओट हटदिआं ही हवा विरलां विच्च धुस्स दे के वड़ गई अते विहंदिआं-विहंदिआं ही लाशां तक्क पहुंच गई। सेक दी मार तों बचण लई लोक होर पिछांह नूं सरकदे गए। बस्स इकल्ला सज्जण ही हत्थ विच्च टंबा घुमाउंदा चिखा दुआले इउं भज्जदा रिहा जिवें अग्ग नाल खेड रिहा होवे। सेक उस दी पेश नहीं सी जाण दे रिहा।

... रणबीर नूं करज़े दा सेक पहिली वारी उस दिन लग्गिआ सी जिस दिन मदन डाकीआ उस दे “डिफालटर” होण दी चिठ्ठी फड़ा के गिआ। अगले दिन उह सलूजे कोल गिआ तां उस नें चुटकी जिंने समें विच्च मसला हल्ल करदिआं किहा, “यार घबराउना किहड़ी गल्लों ऐं, आपां अलटा-पलटी करवा दिंने आं।” सलूजे नें सरदार जी दी थां यार कहि के रणबीर नूं होर नेड़े कर लिआ।

“उह किवें?” घबराहट कारन गल्ल रणबीर दे पिड़-पल्ले नां पई।

“सिध्धी गल्ल ऐ बई पहिले लोन दीआं किशतां भरन लई दूजा लोन लै के पिछला खाता कलीअर करवा दिंने आं।” सलूजे नें नवीं सकीम दस्सी।

“पर आपां तां पतंदरा पहिलां ई पंजे किल्लिआं दे नंबर देई बैठे आं।” रणबीर नें थैले विच्चों जमहांबंदी कढ्ढी जिस विच्च हरेक किल्ला नंबर उत्ते लाल गोला वाहिआ होइआ सी।

“मकान उसारी लई लै सकदे आं, तूं घर दी मालकी दे कागज़ लिआ बस्स।” कहि के सलूजे नें गल्ल मुका दित्ती पर अचानक कुझ याद आउण वांग उह बुहड़क के बोलिआ, “उए यार तैनूं खुशखबरी देणी तां भुल्ल ई गिआ।”

“की?” रणबीर नें बेचैनी विच्च काहली नाल पुछ्छिआ।

“वाटर सपलाई वाले कलरक जी महाराज ससपैंड!!, चका-ती छाल।” सलूजे नें खुशी विच्च रणबीर दा गुट्ट फड़ के इउं उतांह चुक्किआ जिवें रैफ़री रैसलिंग दे जेतू पहिलवान दा ऐलान करन लग्गिआ होवे। पर रणबीर नें कोई खास उतशाह नां विखाइआ अते चुप्प करके पिंड वाली बस्स फड़न लई अड्डे वल्ल तुर पिआ।

अजे पंदरां दिन वी नहीं सन लंघे कि इक्क होर बैंक वल्लों “डिफ़ालटर” होण वाला रुक्का आ गिआ। ते फिर अजिहे रुक्किआं दा तांता ही बझ्झ गिआ।

“चल्ल आपां जगतार कोल चल्ल के कढदे आं कोई राह।” सलूजे नें आपणे कोल आए रणबीर नूं आपणी नवीं नवीं खरीदी मरूती विच्च नाल बिठा लिआ।

“इह जगतार कौण ऐ?” रणबीर नें हैरानी नाल पुछ्छिआ।

“बस्स तेरे वांगूं इह वी समझ धरम दा भरा ऐ आपणा। थेहड़ी वाले सरदारां दा मुंडा ऐ। आपां ई ओहनूं फिनांस कंपनी खोल्ह के दित्ती ऐ, नवीं नवीं। बस्स समझ आपणे घर दी गल्ल ई ऐ। हुण जिंना मरज़ी लोन चक्कीए। मैं तां आप कोठी शुरू करन वासते इसे तों केस करवा रिहैं।” सलूजे नें खोल्ह के दस्सिआ।

“एहदा की हिसाब-किताब हुंदा है?” नवीं सकीम विच्च रणबीर नूं वी आपणे सिर आ पए मसले दा हल्ल दिसिआ।

“घर दे बंदिआं नाल काहदा हिसाब-किताब ऐ यार?, उहदी तसल्ली वासते ज़मीन दी रजिसटरी अते घर दा परनोट भर के जगतार दे मेज़ दी दराज विच्च रख्ख दिआंगे ते आपणी गरज सारांगे। होर की।” चुटकी मार के सलूजे नें जिवें अलज़बरे दा सवाल रणबीर नूं उंगलां दे पोटिआं ’ते कढ्ढ के समझा दित्ता।

पंदरां दिनां विच्च सलूजे नें सारी कागज़ी कारवाई पूरी करवा दित्ती अते रणबीर फारमां उत्ते सलूजे वल्लों मारी सही कोल “घुग्गी मार दिंदा” रिहा। इउं घुग्गी मारना हुण उस नूं बेचैन नहीं सी करदा। अलटा-पलटी दे धनी सलूजे नें आप भज्ज-नठ्ठ करके पहिलां बैंकां तों “कलीअरैंस सलिप्पां” लै के ज़मीन दीआं रजिसटरीआं मुड़वाईआं अते उह जगतार दे मेज़ दी दराज़ विच्च रखवा दित्तीआं। कागज़ां अनुसार हुण ज़मीन जगतार दी सी अते रणबीर नूं ठेके उत्ते दित्ती होई सी। पर धरम दे भरा होण दे नाते सलूजे नें इह पक्का करवा दित्ता सी कि इह भेत उनहां तिंनां विच्च ही रहेगा। पिंड नूं तुरन लग्गे रणबीर दे मोढे उत्ते हत्थ रख्ख के सलूजे नें कुझ भरे मन नाल किहा, “भरावा कुछ चिर आपां नूं हत्थ घुट्ट के रेहड़ा रेहड़ना पउू हुण। मेरी हालत वी टैट चल्ल रही ऐ कोठी दा वड्डा कंम विढ्ढण करके। जगतार वी कहिंदै बई इस तों पिछ्छों होर गुंजाइश नी होणी हुण, अछ्छा? ज़रा संभल के मेरा भाई ...।” सलूजे नें इस वार चुटकी मारन दी थां उंज ही अंगूठा ते उंगल आपस विच्च रगड़े। रणबीर अग्गों कुझ नां बोलिआ अते बस्स अड्डे वल्ल तुर पिआ। घर आ के सिध्धा अंदर वड़ के पै गिआ। बचिंत कौर भांप तां गई कि कोई गल्ल है पर पुछ्छण दी काहली नां कीती। रात नूं जदों दीपां होरीं सौं गईआं तां बचिंत कुर मलकड़े जिहे उठ्ठ के रणबीर वाले कमरे विच्च आ गई। उस नें सविच्च दब्बिआ, कमरा ज़ीरो दे बलब दी घसमैली पीली रोशनी नाल भर गिआ। रणबीर इक्क टक्क छत्त वल्ल वेख रिहा सी।

“सुत्ता नी अजे, अध्धी रात होण वाली ऐ?” रणबीर दे नाल आ पई बचिंत कौर नें धरवासे भरिआ हत्थ उसदे मत्थे उत्ते फेरिआ। पख्खा पूरा तेज़ चल्ल रिहा होण दे बावजूद मत्था पसीने नाल तर सी।

“बस्स इक्क वारी ऐहो जी नींद टुट्टी ऐ मुड़ के लग्गी नी अख्ख।” रणबीर नें आपणे वल्लों कोई विशेश गल्ल नां होण दा प्रभाव देणा चाहिआ।

“कोई गल्ल ऐ?” बचिंत कौर दा हत्थ मत्थे तों पिछ्छों छाती दे वालां विच्च फिरन लग्ग पिआ।

“नहीं, नहीं कुछ नहीं, ऊंअ ई शहिर दी खच-खच नाल बेअरामी जिही होगी सी।” रणबीर नें कोई भाफ़ नां कढ्ढी अते गल्ल खतम करन लई बचिंत कौर दे बुल्ल्हां ’ते बुल्ल्ह रख्ख दित्ते। बचिंत कौर दे अंदर सेक जिहा भरन लग्गिआ। उस नें गुआचे जिहे जापदे रणबीर नूं खिच्च के आपणे उप्पर कर लिआ। बिनां कोई उज़र कीते उह किंना समां उवें ही बेहिस्स जिहा पिआ रिहा।

“है-नी कण जिहा सरीर विच्च अज्ज छड्ड परहे।” कहिंदिआं रणबीर बरानी ज़मीन दी ढिग्ग वांगूं बचिंत कौर दे बराबर आ डिग्गिआ।

सवेरे रणबीर बच्चिआं दे सकूल जाण तों बाअद तक्क पिआ रिहा। बूहे विच्च खहड़ के बच्चिआं नूं वैन विच्च चहड़दे वेख रही बचिंत कौर इक्क माड़ी ख़बर सुण आई। कारगिल दी जंग विच्च सूबेदार जोगिंदर सिंघ बंब दी मार हेठ आ गिआ सी ते दुपहिर तक्क लाश पिंड पहुंचण वाली सी। बचिंत कौर हैरान सी कि इह सुण के वी रणबीर इउं सहिज पिआ रिहा जिवें कुझ वापरिआ ही नां होवे। हौली-हौली उह उठ्ठिआ अते चुप्प-चाप फौजीआं दे घर वल्ल तुर पिआ। बचिंत कौर दीआं पुछ्छां तों कुझ चिर बचाउण वासते जिवें कुदरत नें नवां सबब्ब पैदा कर दित्ता सी।

फौजी-टरक्क विच्चों उतारे बकसे विच्च कहिंदे सूबेदार दी म्रितक देह सी पर जदों खोल्हिआ तां विच्चों तरंगे झंडे विच्च बंनही बोटीआं दी ढेरी ही निकली। सिरफ धुआंखी वरदी दी जेब उत्ते लटकदे बैज नें ही दस्सिआ सी कि इह लोथड़े ही सूबेदार जोगिंदर सिंघ हन। मूंह दा जिहड़ा चप्पा कु थां बचिआ सी उस उत्ते झुलसी दाहड़ी अते लूहे मास विचकार इक्क अधखुल्ल्ही अख्ख इउं पथराई पई सी जिवें पिंड नूं आखरी वार वेखण दी तांघ नाल बंद होण तों इनकारी हो गई होवे। जंग दे इस करूप चिहरे नूं वेख के रणबीर दे अंदरों सुभावक ही इह ख़िआल लंघ गिआ, ‘जे मैं वी उदों भरती हो जांदा?’ उस नूं बकसे विच्च पए चीथड़े आपणी देह दे जापे। मौत दे मूंह ’चों बच जाण दी भावना नें उस अंदर पल कु लई हुलास भर दित्ता।

पर रणबीर दा इह हुलास जोगिंदर दे ससकार अते भोग समें पछतावे विच्च बदल गिआ। सिविआं विच्च ऐम्म.ऐल्ल.ए. ढिल्लों तों इलावा डी.सी. अते होर अफसरां दा तांता बझ्झ गिआ सी। करनल संधू नें ‘चीफ आफ दा आरमी सटाफ’ वल्लों सूबेदार लई ‘रीथ सैरेमनी’ निभाई सी। फौजी बैंड दी सोगी धुन नें भारत मां दे बहादर सपूत नूं आखरी विदाइगी दित्ती। जवानां नें पुठ्ठीआं बंदूकां करके शहीद नूं सलामी पेश कीती। अग्ग दी छोह नाल चिखा विच्च रख्खी चंदन दी लक्कड़ दी महिक चुफेरे फैल गई सी अते चिखा दीआं उतांह नूं उठ्ठदीआं लाटां नाल पिंड दी इज़्ज़त आकाश तक्क बुलंद हो गई जापी सी। सूबेदार नें जिवें भरती तों डरदे “वाहणां राहीं भज्जण वाले” रणबीर दे बापू होरां दी नमोशी धो दित्ती सी।

इक्क दूजे तों वध वध के शहीद परिवार लई ऐलाने गए शहीदी-फंड देण दी रसम तों बाअद जदों शरधांजली दे शबद बोलदे फौजी अफसर नें किहा सी, “कारगिल दे उच्चे ते बरफ़ीले पहाड़। पहिलां ही घात ला के टीसी ’ते मोरचे बणाई बैठे पाकिसतानी सैनिक। फिर वी भारत दी झोली विच्च जित्त पाउण वाले इह साडे सूरबीर। शरधा नाल सिर झुक जांदा है। इनहां दी कुरबानी अग्गे इह फंड तां कुझ वी नहीं ...” तां सुण के रणबीर दे मत्थे विच्च भरती तों खुंझ जाण दी चीस इक्क वार फेर उठ्ठी सी। उस नूं लग्गिआ जिवें जोगिंदर तां मर के वी उस तों अगली कतार विच्च खहड़ा सी अते उह “रुपईए दे पंसेरी अध्ध-गले टमाटरां दी ढेरी विच ...।”

घर वल्ल आउंदे रणबीर दी बेचैनी होर वी वध गई। उह खुरक-खाधे कुत्ते वांगूं अंदर हनेरा कर के पै गिआ। बचिंत कौर दे साहमणे आउण नाल उस दा दिल फड़क फड़क वज्जण लग्ग पैंदा। अखीर उस दा डरदे दा डर मूहरे आ गिआ। अंत बचिंत कौर नें भेत कढ्ढ ही लिआ। पता लगदिआं ही उस नें रणबीर नूं आ घेरिआ, “शाबाशे ... शाबाशे, मैंनूं लग्ग गिआ पता तेरी भद्दरकारी दा। मैं वी सोचां इह चंगा भला इउं गुंझली मार के किउं पिआ रहिंदै? मैंनूं की पता सी बई आपणी करतूत तों लुकदा फिरदै कंजर। चौरिआ बस्स असीं रहि-गीआं हुण मावां-धीआं। सानूं वी धरदे गहिणे सलूजे कोल, जे तेरा बब्बर भरजे किते। हे सच्चे पाशाअ जोगिंदर दी थां एहनूं चक्क लैंदा दोजख़ जाणे नूं। एदूं तां रंड कट्टणा सौखा सी। लोक तां मर के वी जुआकां लई तजौरीआं भरगे ते इस नपुत्ते दे नें निआणिआं दे मूंह ’चों चोग खोहण लग्गे नें वी शरम नी कीती। बहि-जे बेड़ा रब्ब करके एहदा औंतरे दा।” बचिंत कौर गालीं उत्तर आई। रणबीर नीवीं पाई चुप्प-चाप सुणदा रिहा ते फिर इंना ही किहा, “नित्त वरंट ते वरंट तुरे आउंदे सी, होर पुलस तों खिच्चाधूही कराउंदा टब्बर दी?”

“इक वारी दी थां सौ वारी लै जांदी पुलस। इस कुत्तखाने नालों तां हवालाट चंगी सी। आपे छुडाउंदा तेरा सलूजा, जिसदा सारा दिन नां जपदा नी सी थक्कदा, अखे सलूजा आंहदै ऐं करो, सलूजा आंहदै औं करो। ऐहो जी पुठ्ठी भंमाली दित्ती भैण आपणी दे खसम बुड़ी मूंहें जे नें जवां मंगते बणा के रख्खते, मंगते नी तां ...।” बचिंत कौर फेर भड़क उठ्ठी, “लै रणबीर बंदिआ तूं जेहड़ी साडे नाल कीती ऐ नां, सुख तूं वी नी पाएंगा। अज्ज तों मैं तेरे वंनीओं मरी ते तूं मेरे वंनीओं।” बचिंत कौर नें दुर-असीसां दिंदिआं थल्लिउं डक्का चक्क के विचालिउं तोड़िआ अते परहे तुर पई।

रणबीर सारी रात उसलवट्टे लैंदा रिहा। “सानूं वी धरदे गहिणे सलूजे कोल ...।” बोल घड़ी-मुड़ी उस दे दिमाग’ विच्चों लंघ जांदा। मुटिआरां होईआं दीपां ते जीतां दे उत्तरे चिहरे उस नूं साहमणे दिसण लगदे। उनहां दी चहड़दी उमर नाल अख्खां’ विच्चों डुल्ल्ह-डुल्ल्ह पैंदी ख़ुमारी उस नूं डराउण लग्गदी। बचिंत कौर वल्लों तोड़ के सिट्टिआ डक्का उस दी रूह विच्च छेक करदा लंघ जांदा। उस नें ज़मीन दे फैसले बारे जगतार होरां नाल इक्क वार फेर गल्ल करन दी सोची पर नाल ही सलूजे दे बोल सुणे, “होर गुंजाइश नी होणी ...।”

सवेरे उह पहिलां वांग ही सवा दस वाली बस्स लई तिआर हो गिआ। जगतार फाईनांस कंपनी दे साहमणे जाण तक्क उह आपणे फैसले उत्ते पक्का रिहा पर अंदर जाण दी हिंमत नां पई। उस नें शीशे विच्चों वेखिआ जगतार अते सलूजा आपणे मूंह-धिआन किसे गल्लबात विच्च मसत हस्स रहे सन। रणबीर अग्गे तुर पिआ। दूर तक्क भौं-भौं के दुकान वल्ल वेखदा रिहा ते ठेडा खा के डिग्ग पिआ। उस दी अख्ख दे हेठां गल्ल्ह उचड़न नाल ख़ून सिंम आइआ पर उह रुकिआ नहीं। दीपां होरां दे सकूल अग्गों लंघदा उह बाज़ार पार करके रेलवे-फाटक तक्क पहुंच गिआ। सट्ट अजे वी चसक रही सी। उस नें घड़ी वेखी बारां वाली गड्डी दा वकत सी। उह फाटक दे डंडे हेठों लंघ के लाईन वाले पासे जा खड़ोता। लाल-मूंहां इंजन गाहड़े धूंएं दे लूंबे कढ्ढदा जिंन वांग फाटक वल्ल वध रिहा सी। रणबीर दे पैरां हेठ धरती कंबी। कड़च्च कड़च्च दी कंन पाड़वीं आवाज़ उसदे सिर विच्च घण वांग वज्जी। इंजन, सवारीआं वाले डब्बे अते अखीर गारड वाला डब्बा वी लंघ गिआ। दीपां-जीतां दे चिहरे फिर उस दे अग्गे आ खड़ोते सन अते उस दीआं लत्तां नूं जूड़ पै गिआ सी। फाटक खुल्ल्हिआ तां हारनां नें असमान सिर ’ते चुक्क लिआ। रणबीर मण-मण दे जापदे पैर घड़ीसदा सड़क दे विचकारों हिल्लिआ। फेर बाज़ार वल्ल मुड़ पिआ। चौंक नेड़ले ठेके तों अधीआ फड़ के नाल दे अहाते विच्च वड़ गिआ। दो भरवें गलास पीण नाल मन कुझ टिकाणे आइआ। उस नें अंदरों अंदरी इक्क होर सकीम सोची। जदों मन उस ’ते पूरी तरहां पक्का हो गिआ तां उह पंसारी दी दुकान वल्ल तुर पिआ।

उह घर पहुंचिआ तां सूरज हर कुर की किक्कर विच्चों चप्पा कु दिसदा आखरी साहां ’ते सी। रणबीर नें वेखिआ बच्चे टी.वी. अग्गे बैठे कोई फिलम वेख रहे सन। डिशूं-डिशूं दीआं आवाज़ां दूर तक्क सुणदीआं सन। बचिंत कौर चुल्ल्हे विच्च झोका अगांह कर रही सी। रणबीर सिध्धा खाली कमरे विच्च जा बैठा। कोई पाणी फड़ाउण वी नां आइआ। शाइद उस दीआं “वोटां” वी बदल गईआं सन। उह आप ही उठ्ठिआ अते चौंके विच्च पए घड़े विच्चों पाणी दी गड़वी भरन लग्ग पिआ। उस नूं वेख के क्रोधित बचिंत कौर जाण के पासा वट्टदी विहड़े वल्ल तुर गई। मौका ताड़ के रणबीर नें पंसारी दी दुकान तों लिआंदी पुड़ी जेब विच्चों कढ्ढी अते दाल वाले पतीले विच्च झाड़ दित्ती। मोटीआं लक्कड़ां दी अग्ग नाल पतीले विच्च भुचाल आइआ पिआ सी। रणबीर नें अंदर जा के शहिरों लिआंदी बोतल खोल्ही। इक्क भरवां पैग्ग डीक ला के पी लिआ ते उप्परोथली इक्क होर अंदर सिट्ट लिआ। मिंटां विच्च ही नशा वरोले वांगूं चहड़ गिआ। उस दा मन कीता बच्चिआं नूं बोल मारे। अंदर वैराग जागिआ अते अख्खां थाणी डुल्ल्ह गिआ। रोटी वाली थाली चुक्की आउंदी दीपां नूं वेख के उस नें अख्खां पूंझ लईआं अते दिल तकड़ा कीता। दीपां काहली नाल मंजे दी पैंद उत्ते थाली सिट्टण वांग रख्ख के मुड़ गई जिवें घर दा जीअ होण दी थां उह कोई बिगाना अते डराउणा बंदा होवे।

बच्चे टी.वी. अग्गों उठ्ठ के चौंके विच्च रोटी खाण जा बैठे। बचिंत कौर नें पहिली बुरकी तोड़दिआं जिवें जाण के रणबीर नूं सुणाउण लई ही उच्ची देणे किहा, “हुण इह रुख्खी-मिस्सी नां खोहीं सच्चे पाशाअ ...।”

“... सच्चे पाशाअ जीओ ... आपणे सेवकां नूं चरनां विच्च निवास बखशी ...।” गिआनी जी नें अरदास दे समापती-शबद पहड़े। वाहिगुरू वाहिगुरू उचारदे सभ नेड़ले नलके तों हत्थ सुच्चे करन दी रसम विच्च रुझ्झ गए। रणबीर होरां दी चिखा दी अग्ग सभ कुझ भसम करन तों बाअद पूरे जोबन विच्च किसे दैंत दी जीभ वांग संधूरी लपटां छडदी दहिक रही सी। कपाल-किरिआ लई दो बंदिआं नूं छड्ड के बाकी सभ पिंड वल्ल तुर पए। सिर ’ते आइआ हाहड़ दा सूरज अग्ग वरहा रिहा सी अते उस तों वी वध्ध इक्क साड़वां भैअ सिआणे बंदिआं दे मत्थिआं अंदर सुलघ रिहा सी कि पिंड उत्ते आई करोपी दा अगला वार किस घर उत्ते होवेगा? कही तां भावें किसे वी नहीं पर इह बदशगनी गल्ल अंदर सभ दे ही सी कि सूबेदार जोगिंदर सिंघ दी चिखा वांग ही अज्ज रणबीर होरां दी चिखा दा धूंआं वी पिंड वल्ल आ रिहा सी।