اُپّرۄتھلی واپرِییاں دۄ کہِر دِییاں گھٹناواں نیں پِںڈّ دا تْراہ کڈھّ دِتّا سی۔ کشمِیر دے کارگِل کھیتر وِچّۄں سُۄبیدار جۄگِںدّر سِںگھّ دی چِیتھڑے چِیتھڑے ہۄئی لاش آئی نُۄں اجے وِیہ دِن وی نہِیں سن لںگھّے کِہ براڑاں دے رݨبِیر دا سارا پرِوار مَۄت دے مُۄںہ وِچّ جا پِیا سی۔ سُۄبیدار دی مَۄت دا دُکھّ تاں سبھ نُۄں سی پر ہَیرانی کِسے نُۄں وی نہِیں ہۄئی سی۔ لۄکاں بھاݨے پھَۄجی دی تاں اِہ ہۄݨی بھرتی ہۄݨ والے دِن ہی نِشچِت ہۄ جاںدی ہَے تے جںگّ دے دِناں وِچّ تاں سویرے شام اجِہی خبر آئُݨ دا تَۄخلا بݨِیا ہی رہِںدّا ہَے۔ پر رݨبِیر نال اچانک اِہ کی بھاݨا ورت گِیا سی؟ اِہ اچمبھّے بھرِیا پْرشن ستھّر ’تے جُڑے اِکٹھّ دے متھّے وِچّ چسک رِہا سی۔

رݨبِیر٬ اُس دی پتنی بچِںتّ کَۄر٬ دۄویں مُٹِیاراں دھِییاں دِیپاں تے جِیتاں اتے چھۄٹے مُںڈّے پْرِیتُۄ دِییاں لاشاں برۄ-برابر برف دِییاں سِلّاں اُتّے چادراں نال ڈھکِییاں پئیِیاں سن۔ سسکار وِچّ دیری ہۄݨ کرکے چُپھیرے بدبۄ وی پھَیلݨ لگّ پئی سی۔ گھٹنا والی رات تاں کِسے آںڈھی-گواںڈھی نُۄں بھِݨک ہی نہِیں سی پئی۔ اگلا سارا دِن پۄسٹ-مارٹم دے چکّر وِچّ لںگھّ گِیا سی۔ اِہ وی پھَۄجِییاں دے لاݨے وِچّۄں جۄگِںدّر سُۄبیدار دے باپُۄ کَیپٹن دھرم سِںگھّ٬ سرپںچّ گُرمُکھ سِںگھّ اتے رݨبِیر دے دھرم دے بھرا بݨے تْرِلۄک چںدّ سلُۄجا دی ہِمّت سی کِہ اُنہاں نیں اِلاکے دے اَیمّ.اَیلّ.اے. ڈھِلّۄں ساہِب تۄں سِول سرجن نُۄں پھۄن کروا دِتّا سی اتے ساری کاگذی کاروائی ہتھّۄ-ہتھّی نِپٹا کے راتِیں اٹھّ کُ وجے تکّ لاشاں گھر لَے آئے سن۔ ذہِر کارن لاشاں پھِسّݨِییاں شُرُۄ ہۄ گئیِیاں سن۔ سسکار دی کاہلی سی پر رݨبِیر دی بھَیݨ سِیتی دی اُڈِیک کرنی ذرُۄری سی۔ اُس نُۄں پھۄن ’تے سُنیہا تاں مِل گِیا سی پر دُۄر دی واٹ سی۔ دۄ کُ سال پہِلاں اُس دا سہُرا پرِوار پںجّاب وِچلی پںجّ کُ کِلّے ذمِین ویچ کے ترائی دے اِلاکے وِچّ جا وسِیا سی۔

سویرے ہی کڑکوِیں ہۄئی ہاڑھ دی دھُپّ نیں اُڈِیک نُۄں ہۄر وی تپاوِیں بݨا دِتّا۔ چارے پاسے بۄجھل چُپّ گہِر واںگ پسری ہۄئی سی۔ رۄ رۄ ہمبھّ-ہار کے بَیٹھِییاں جنانِییاں والے پاسِئۄں کدے کدے کۄئی ہئُکا جِہا اُٹھّدا تے اِکٹھّ دے سِراں ’تے اٹک جاںدا۔ وکت-کٹی لئی اُہ ’جگّ-باݨی‘ اخبار ہی سہارا بݨی ہۄئی سی جۄ شہِرۄں آئُںدِیاں سلُۄجا پھڑی آئِیا سی۔ اُس دی اِکّ نُکّر وِچّ چھپدے چھپدے کالم ہیٹھاں سںکھّیپ جِہی خبر چھپی ہۄئی سی - اِکّ ہۄر کِسان پرِوار ولّۄں آتم-ہتِّیا۔ مَۄتاں ذہِر نال ہۄݨ دے ویروے تۄں بِناں ہۄر کُجھ وی نہِیں سی دسِّیا گِیا۔ آںڈھ-گواںڈھ کۄلے وی دسّݨ لئی کُجھ کھاس نہِیں سی۔ رݨبِیر کے اِکّ پاسے اُس دے تائے کرم سِںگھّ دا گھر سی پر پِچھلے کئی سالاں تۄں بۄل-چال بںدّ سی اتے وِچکارلی کںدھّ اُچّی کر لئی گئی سی۔ دُۄجے پاسے دے گھر والِیاں دی بُڑھی ہر کُر نیں وی اگلے دِن سویرے ہی ویکھِیا سی٬ جۄ اُہ کلّہ دی کئی وار دسّ چُکّی سی٬ “وے بھائی تڑکے وڈّی بہُۄ مدھاݨی پائُݨ لگّی تاں آںہدی٬ ماں جی جمّ گرم اَیں٬ رݨبِیر کے گھرۄں برف پھڑ لَے۔ مَیں کھُرلی ’تے چڑھ کے کںدھّ تۄں دی بچِںتّ کُر نُۄں ’واج مارن لگّی تاں ویکھ کے میرِییاں کھانِئۄں گئیِیاں۔ اُہ ماڑے کرماں والی تۄڑِیاں کۄلے مُۄدھے-مُۄںہ چَۄپھال ڈِگّی پئی۔ مَیں رَۄلا پائِیا ’وے پٹّے گئے لۄکۄ ...’, جا کے ویکھِیا تاں سارا بانا ای مُۄدھا وجِّیا پِیا۔ اۄ ...ہۄ مالکا پتا نہِیں کِویں پتھّر-چِتّ ہۄ کے کر دِنَّے اَیہۄ جے کارے ...ہائ۔” ہر کُر دے اِہ بۄل وی سُݨن والے دے چِہرے اُتّے اُکّری اچمبھّے بھری پُچھّ کِہ اجِہا کِئۄں واپرِیا٬ نُۄں شاںت ناں کردے تے چُپّ دی گہِر ہۄر سںگھّݨی ہۄ جاںدی۔

اِس گھر وِچّ اجِہی ماتمی چُپّ نیں شائِد پہِلی وار اُدۄں پَیر پائِیا سی جدۄں رݨبِیر نواں نواں نَۄوِیں جمات وِچّ چڑھِیا سی۔ اٹھّوِیں دے پیپراں وِچّ سارے سٹاپھ نیں بچِّیاں لئی نکل دا پْربںدھّ کرن واستے پُۄری ’مِہنت‘ کِیتی سی۔ بچِّیاں نیں وی سَیںٹر سُپرڈَیںٹ لئی چںدّا اِکٹھّا کرن تۄں اِلاوا سٹاپھ دی سیوا ’ارِسٹۄکریٹ‘ دِییاں بۄتلاں اتے مٹھِیائی دے ڈبِّیاں نال نِبھائی سی۔ رݨبِیر پہِلاں چںدّے لئی پَیسے تاں لڑ-گھُل کے لَے گِیا سی پر جدۄں ’ارِسٹۄکریٹ‘ لئی آپݨے باپُۄ پْرتاپ تۄں پَیسے مںگّے تاں اُہ اگّۄں چارے چکّ کے پَے گِیا٬ “کِئۄں سرکار تۄں تنخاہ نہِیں لَیںدے اُہ؟ پھِر نِتّ ساتھۄں کاہدِییاں بھالدے اےَ وِسکِییاں؟ کی جِیئۄ-جِیء نیں لُٹّ تے لکّ بنّہِئَں۔”

“باپُۄ جدۄں سارے لَے کے گئے اےَ۔ تُۄں آہ پھَۄجِییاں دے جۄگِںدّر تۄں پُچھّ لَے کِہ بۄتل دِتّی اےَ کِہ نہِیں۔” رݨبِیر نیں دلِیل دِتّی۔

“وے پُتّ پھَۄجِییاں نال آپݨی کاہدی رِیس اےَ۔ اُنہاں دے تاں چڑھے مہِینے منِییارڈر آ جاںدَے۔ تیرے پِئۄ دی کِہڑی چِین دی کھٹّی آئُںدی اےَ۔ تُۄں آپ سِیاݨا بݨ کُش۔” پْرتاپ دی گلّ نال اگلی لڑی رݨبِیر دی ماں بچنی نیں جۄڑ دِتّی۔

“ٹھِیک اےَ بِیبی٬ پھِر سِیاݨپ تاں سکُۄلۄں ہٹݨ وِچّ ای اےَ۔” کہِ کے رݨبِیر نیں گلّ مُکا دِتّی۔

“اُس دی سکُۄل ناں جاݨ دی ذِدّ اگّے ہاردِیاں اکھِیر بچنی نیں پْرتاپ تۄں چۄری داݨِیاں دی جھۄلی ویچ کے ہٹّی تۄں کِلّۄ پتاسے لِیا دِتّے اتے ورا کے رݨبِیر نُۄں سکُۄل تۄر دِتّا۔

سویر دی پْرارتھنا تۄں پِچھّۄں ماسٹر اجے کلاساں وِچّ جاݨ تۄں پہِلاں ہَیڈّماسٹر دے دپھتر اگّے کھڑھے گپّ-شپّ ہی کر رہے سن کِہ رݨبِیر ڈھُکّواں مَۄکا ویکھ کے کۄل جا کھڑۄتا۔

“ماسٹر جی٬ آہ پتاسے میرے پاس ہۄݨ دے۔” اُس نیں اخباری کاگذ دا لِفافا اِئۄں اگاںہ کِیتا٬ جِویں کۄئی شردھالُۄ مُۄرتی نُۄں بھۄگ لُیائُݨ لگّا ہۄوے۔

“اُئے بِیرے دِیا پُتّرا٬ آہ کی چکّ لِیائِیاں اُئے مکھِّییاں دا کھاجا؟ بیئیِماناں ماسٹر مارنے اَیں ہَیذے نال ...ہَیں؟” پی.ٹی. ماسٹر نیں لِپھافا کھۄہلدِیاں رݨبِیر نُۄں جھِڑکِیا٬ “اُئے سُۄم دِیئے اَۄلادے کِتے ورہے-چھِماہی ماسٹراں ’تے وی کھرچ لِیا کرۄ دُیانی۔ سارا سال مر جاںدے اےَ سۄڈے کھۄتے دِماگاں وِچّ گِیان گھسۄڑدے۔”

“پی.ٹی. ساہب٬ سِیاݨے اَیویں تاں نی کہِںدّے اکھے جٹّ ناں جاݨے گُݨ نُۄں تے چھۄلے ناں جانݨ گھُݨ نُۄں۔ اِہ سۄڈی شْریݨی ہی اَیسی اےَ جی۔” ڈرائِںگ ماسٹر بْرِج بھُۄشن نیں مَۄکا ویکھ کے آپݨا تِیر چھڈّ دِتّا٬ “لئۄ لگدے ہتھّ ہۄر سُݨ لئۄ٬ مہِما آپݨے بھائی-بںدھُّۄ دی۔ تِنّ چار سال پہِلاں دی گلّ اےَ۔ اِکّ دِن مَیں کاہلی وِچّ بسّ چڑھ آئِیا تے بْریکپھاسٹ دا ٹَیم ناں لگِّیا۔ مَیں اِس سِلت جِہی نُۄں آکھِیا٬ “جاہ بیٹا گھرۄں کھاݨا پھڑ لِیا۔” اِہ مۄڈھے جِہے مرۄڑدا چلا تاں گِیا پر چکّ لِیائِیا چِبھّڑاں دی چٹݨی نال چار منّ۔ مَیں پُچھِّیا٬ “اۄئے دال-سبذی؟” تاں اگّۄں بݨا-سںوّار کے کہِںدّا٬ “دال تاں ماسٹر جی آتھݨے ای بݨائُݨے ہُنّے آں جی بسّ۔” تے پی.ٹی. ساہِب تُسِیں کِتھّۄں بھالدے اَیں اِتھّۄں ٹھںڈھّے-مِٹھّے رسگُلّے؟” بْرِج بھُۄشن دی گلّ نال ہاسے دا وا-ورۄلا گھُمّدا گھُمّدا رݨبِیر دے سِر اُتّۄں دی ہۄ کے سکُۄل دی چاردِواری تۄں وی باہر لںگھّ گِیا۔ رݨبِیر آپݨی کَیںچی چپّل نال دھرتی سُہاگدا کُجھ پل تاں نِمّۄجھُۄݨا جِہا کھڑھا رِہا تے پھِر شُۄٹ وٹّ کے گیٹۄں باہر نِکل گِیا۔

ادھّی چھُٹّی نُۄں بچّے گھراں نُۄں آئُݨ لگّے تاں رݨبِیر بھرِیا-پِیتا راہ وِچّ چھپّڑ کۄل پِپّلاں تھلّے بَیٹھا سی۔

“اۄئے کی آںہدے سی ماسٹر؟” چامبھلے مُںڈِّیاں نیں رݨبِیر دُیالے گھیرا ولدِیاں پُچھِّیا۔

“آںہدے سی رسگُلّے کھاݨے اَیں٬ ... رس ...گُلّے ..., آہ کھا لَیݨ کھاں میرا چِئُںدا-چِئُںدا رسگُلّا۔” رݨبِیر نیں ڈھُۄئی دا کُبّ کڈھّدِیاں سجّے ہتھّ دی کُۄہݨی نُۄں دھُنّی ہیٹھ لائُںدِیاں بںدّ مُٹھّی والی باںہ نُۄں اِئۄں لہِرائِیا کِہ مُںڈِّیاں دا ہاسا بمبّ واںگ پھٹِیا۔ پر رݨبِیر آپ نہِیں ہسِّیا۔ چُپّ-چاپ گھرے آ کے چادر تاݨ کے پَے گِیا۔ اُس دی اِہ چُپّ ناں بچنۄ تے سِیتی دِییاں مِنّتاں نال ٹُٹّی٬ ناں پْرتاپ دے چھِتّراں نال٬ پھِر ناں ہی سکُۄلۄں آئُںدے ہَیڈّماسٹر دے سُنیہِیاں نال اتے ناں ہی اُس دے جِگری یار جۄگِںدّر دِییاں سمجھَۄتِییاں نال۔ گہِری٬ ڈرائُݨی اتے ماتمی چُپّ ...۔

“تُۄں کِئۄں مُۄںہ نُۄں لا-لے تالے وے میرِیا سِئۄنِیاں وی...ا...را...ا۔” ہُݨے ہُݨے پہُںچّی سِیتی رݨبِیر دے مُۄںہ تۄں چادر لاہ کے کِیرنے پائُݨ لگّ پئی۔ اُس دے نال ہی جنانِییاں دے اُچّے ہۄئے کُرلاہٹ نال چُپھیرے پسری چُپّ دا لںگّار لہِ گِیا۔

“مَیں لمِّییاں واٹاں جھاگ کے آئی وے تُۄں بھَیݨ ناں گلّاں کِئۄں ناں کردا وی...ا...ر...ناں٬ ...ا...ہا...اے...اے...۔” سِیتی دا کڑ پاٹ گِیا۔ اُہ کرم سِںگھّ دِییاں نۄہاں تۄں چھُڈائُںدی کدے اِکّ لاش اُتّے ڈِگّ پَیںدی اتے کدے دُۄجی اُتّے۔ اکھِیر گش پَے گِیا۔ مُۄںہ وِچّ پائِیا پاݨی دا چمچا براچھاں وِچّۄں باہر وگ گِیا۔ ہرپھلِییاں جنانِییاں چمچا لِیا کے دںدّل بھنّݨ لگّ پئیِیاں۔

“بھائی ہُݨ دںدّلاں ہی پَیݨگِییاں ہۄر کی ہۄئُُۄ؟ پیکِیں تاں وِچاری دا سۄٹی-دھرا وی ناں بچِیا۔ اجے تاں ماں-پِئۄ دا دُکھّ نی سی جھلِّیا گِیا تے اُتّۄں ماں-جائے دا ٹبّر مِٹّی ہۄئِیا پِیا ہَے ساہمݨے۔ کِویں ناں مچّے کالجا وِچاری دا؟ ماواں واںگُۄں تاں پالِیا سی ڈُبّڑے نُۄں۔” سِیتی دی ہالت ویکھ کے پسِیجی ہر کُر آپمُہارے بۄلݨ لگّ پئی٬ “جاݨی کلّہ دِییاں گلَّیں٬ اِتھّے گُلیلاں چلائُںدے پھِردے نُۄں بھالدی پھِردی ہُںدّی سی۔”

ہر کُر دِییاں گلّاں نال گُلیلچی رݨبِیر سبھ دِییاں اکھّاں اگّے آ کھڑۄتا۔ سکُۄلۄں ہٹ کے ماں-پِئۄ دے نکّۄں-مُۄںہۄں لتھّا رݨبِیر چُپّ-چاپ اَۄٹلِیا جِہا تُرِیا پھِردا۔ اِکّ دۄ دِن تاں اُہ لِںکّ رۄڈ دے نال کِکّراں دی اۄٹ وِچّ شہِ کے بَیٹھا بْرِج بھُۄشن ماسٹر دی وی اُڈِیک کردا رِہا پر سببِّیں ٹاکرا ناں ہۄئِیا اتے اُس دے جمہاں کِیتے پتھّراں دا اسلا کِسے کمّ ناں آ سکِیا۔ سِیتی اُس نُۄں مساں ہی چاہ-رۄٹی لئی لبھّ کے لِیائُںدی۔ رۄٹی کھا کے اُہ پھِر پھَۄجِییاں دے گھر ولّ نِکل جاںدا۔ کئی وار ادھّی ادھّی رات تکّ جۄگِںدّر کۄل ہی بَیٹھا رہِںدّا۔ کُجھ دِن تاں جۄگِںدّر دی ماں اِہ ویکھ کے اںدّرۄ-اںدّری رِجھدی رہی پر ہار کے اِکّ دِن کہِ ہی دِتّا٬ “بھائی کاکا آپ تاں تُۄں پڑھائی ونِّیئۄں ہۄ گِیا وِہلا٬ ہُݨ جۄگِںدّر نُۄں تاں پڑھ لَیݨ دِیا کر چار اکھّر۔ جاہ میرا پُتّ گھر نُۄں ہُݨ ماپے اُڈِیکدے ہۄݨگے۔” سُݨ کے رݨبِیر وٹّ کھا گِیا تے مُڑ کے اُنہاں دے گھر ولّ مُۄںہ نہِیں کِیتا۔ تختپۄش ’تے بَیٹھ کے تاش کُٹدے مُںڈِّیاں کۄل وی جاݨ نُۄں اُس دا من ناں کردا۔ ہُݨ اُس نیں اِکّ نواں آہر لبھّ لِیا۔

آپݨے وِہڑے وِچلی کھڑسُکّ کِکّر تۄں ہتھّ کُ لمّا دُساںگ وڈھّ کے اُس نیں آپ ہی کُہاڑی نال گںڈھّاں ساف کر لئیِیاں۔ سِرِیاں اُتّے واڈھے پا کے بدھّری بنّہ لئی اتے گُلیل بݨا لئی۔ پھِر اِکّ دِن پاںڈۄ مِٹّی دے گُلیلے وٹّ کے سُکا لئے۔ ہُݨ سِخر دُپہِرے جدۄں لۄک گھرۄ-گھرِیں آرام کر رہے ہُںدّے تاں رݨبِیر گُلیل اتے گُلیلِیاں والی گُتھلی نُۄں مۄڈھے ’تے لٹکائی کاواں مگر بھجِّیا پھِردا ہُںدّا۔ چارے پاسے دھَۄݨ گھُمائُںدے چاتر کاں اُس نُۄں نِشانا سیدھدا ویکھ کے ہی اُڈ جاںدے۔ گُلیلے نال پھُڑک کے کِکّر تۄں لُڑھکدے آئُںدے کاں نُۄں ویکھݨ دی اُس دی رِیجھ کدے پُۄری ناں ہُںدّی۔ کاں دی تھاں اِکّ دِن گھُگّی پھٹّڑ ہۄ کے ذرُۄر آ ڈِگّی۔ رݨبِیر نیں پاݨی پِیا کے اُس نُۄں بچائُݨ دی پُۄری واہ لائی پر اُہ ہتھّاں وِچّ ہی لُڑھک گئی۔ اُہ اںدّرۄ-اںدّری پاپ دے اہِساس نال بھرِیا پریشان پھِردا رِہا۔ اِسے کرکے رات نُۄں سُتّے پِیاں سُپنے وی ڈرائُݨے آئُںدے٬ جِویں کِکّراں دے جھُںڈّ وِچّ کاں٬ گِرجھاں٬ کبُۄتر٬ گھُگِّییاں تے چِڑِییاں ٹھُںگّاں نال اُس نُۄں نۄچ کے بدلا لَے رہے ہۄݨ۔ اُسدے ذخماں وِچّۄں لہُۄ دے گھرال وگ رہے ہُںدّے۔ لہُۄ لکّݨ لئی آںڈھ-گواںڈھ دے کُتّے وی اِکٹھّے ہۄ جاںدے تے وڈھُّۄں-کھائۄُں کرن لگدے۔ وِچّے ہی رݨبِیر دا ہتھِّیں پالِیا کُتّا گُلّر وی لکّݨ آ لگدا٬ چچّ...چ.ّ..ا...چ...چچّ۔ اُہ پُۄرا یتن کرکے اُٹھّدا تے کُتِّیاں اُتّے گُلیلے ورہائُݨ لگدا۔ اُس نُۄں جاپدا جِویں گُلیل بںدُّۄک بݨ گئی ہۄوے۔ ساہمݨے کھڑھی پھَۄج وِچّ وی وردی والے دھڑ آم بںدِّیاں دے ہُںدّے پر سِر کاواں٬ کُتِّیاں٬ کبُۄتراں٬ چِڑِییاں دے! اِنی وڈّی نفری اگّے اُس دی پیش ناں چلدی۔ اُہ پھیر ڈِگّ پَیںدا تے گۄلھِییاں٬ گُلیلِیاں دا مِیںہ اُس ’تے پُۄرے ذۄر نال ورہن لگدا ...۔

“وے اُٹھّ کھڑھ نِستِّیا٬ پِیا ای برڑائی جانَے٬ مںجّا تاں اںدّر کرا مر لَے۔” جھکھّڑ دے نال ہی اچانک آ لتھّے گڑِیاں نال کھِجھی بچنی نیں رݨبِیر نُۄں دھپھّا ماردِیاں گالہاں دی واچھڑ کر دِتّی۔

“پِیا رہِݨ دے بِیبی٬ ناں نِیںد کھراب کر وِچارے جُیاک دی٬ لَے پَیںد ونِّیئۄں پھڑ تُۄں٬ مَیں اَیدھرۄں پھڑدی آں۔” سِیتی نیں رۄذ واںگ وِچالے آ کے رݨبِیر نُۄں بچائُݨ دا یتن کِیتا۔

رݨبِیر ساری رات اُسے سُپنے وِچّ ہی اُلجھِیا رِہا۔ سویرے جھمبِّیا جِہا ہی اُٹھِّیا تاں اگّۄں پْرتاپ ٹُٹّ کے پَے گِیا٬ “اۄئے وڈِّیا شِکارِییا٬ سارا دِن لںڈّر کُتّے واںگُۄں بھَۄںکدا پھِردَیں بَۄں-بَۄں کردا٬ تَینُۄں کۄئی چڑھی-لتھّی دی وی ہَے کِہ نہِیں؟ پڑھن-پُڑھن والا تاں بھۄگ پَے ہی گِیا ہَے٬ ہُݨ کھیت تاں جائِیا مرِیا کر۔ چلّ ڈپھّ دۄ منِّییاں تے جاہ برانِییاں ونّی چھۄلِیاں دی راکھی۔ ادھِّییاں ٹاٹاں تاں رات کُڑی چۄء ربّ نیں جھاڑتِییاں ہۄݨگِییاں٬ ہُݨ باکی دِییاں تۄتے-گُٹہاراں نیں ٹھُںگّ جاݨِیئَں۔ چلّ ڈاک بݨ جا کھیت نُۄں٬ نہِیں تاں مَیتھۄں بُرا کۄئی نہی ہۄݨاں اجّ۔”

نِیوِیں پائی گالہاں سُݨدا رݨبِیر چاہ پی کے گُلیل تے پُٹاش چکّ کے چُپّ-چاپ کھیتاں نُۄں تُر گِیا۔ گڑِیاں نال جھمبّے پئے چھۄلے ویکھ کے اُس دے من نُۄں اِئۄں لگِّیا٬ جِویں لڑائی دے مَیدان وِچّ وِچھِییاں لۄتھاں ہۄݨ۔ چارے پاسے تۄتِیاں-گُٹہاراں دِییاں ڈاراں گیڑے کڈھّدِییاں ویکھ کے اُس نیں پُٹاش وِچّ برُۄد رکھّ کے پٹاکے پائے۔ تْربک کے اُڈّے جانور گیڑا جِہا کڈھّ کے پھِر اُتھّے ہی مُڑ آئُںدے۔” پھۄکے پھَیراں نال نی تُسِیں آئُݨا لۄٹ٬ تھۄڈا اَیں جہِݨا وڈھدَیں۔” بۄلدے رݨبِیر نیں پُٹاش پرہے رکھّدِیاں گُلیلِیاں دی بُچھاڑ کِیتی۔

“اۄء٬ اۄء٬ رُک اُئے ماں دِیا ودھائُُۄ چںدّا٬ ہاء کی کرن لگّ گِیا تُۄں؟ اُنِّییاں ٹٹاں تاں جنَۄراں نیں نی کھاݨِییاں جِنِّییاں تیرے گُلیلِیاں نیں جھاڑ دیݨِیئَں۔ بلِّیا اکل نُۄں ہتھّ مار کُش۔ کھیتی-واہی دا کمّ تاں سہِج دا ہُںدّا ہَے٬ تیرے واںگُۄں تَیش نال نہِیں ہُںدّا ایہ۔ تۄتے تاں آتھݨ تائیِں کھڑھے پَیر رکھّدے اےَ راکھے نُۄں۔” رݨبِیر کے نال لگدے کھیت وِچّ چھۄلِیاں دی راکھی کردا اُس دا تائِیا کرم سِںگھّ اُس ولّ آئُںدا مُشکڑِیئیں ہسّدا بۄلِیا۔ اُس دی کھچری ہاسی نال رݨبِیر اںدّر کھِجھ دا اُبال اُٹھِّیا ۔ اُںج وی اُس نُۄں کرم سِںگھّ نال مُڈھّ تۄں ہی چِڑھ سی۔ جدۄں دی اُس دی سُرت سمبھّلی سی٬ رݨبِیر نیں گھر وِچّ ہُںدِّییاں سُبھاوک گلّاں تۄں ہی کرم سِںگھّ دا گھِنائُݨا جِہا اکس آپݨے من وِچّ بِٹھا لِیا سی۔ اِس اکس والے کرم سِںگھّ نیں آپݨے تِنّے مُںڈِّیاں دے وِیاہ ساںجھے گھر وِچّۄں کِیتے سن تے سِیتی دے وِیاہ تۄں پہِلاں کھرچ تۄں بچݨ لئی واہی اڈّ کر لئی سی۔ وکھّ ہُںدِّیاں ہی اَیسکارٹ ٹْرَیکٹر لَے لِیا سی۔ پْرتاپ نُۄں شکّ سی کِہ ویچݨ-وٹّݨ وِچّ مُۄہرے رہِݨ کرکے کرم سِںگھّ شائِد ساںجھی کھیتی وِچّۄں گۄجھی رکھّدا رِہا سی۔ کسُۄتے مَۄکے اِکٹھّ ٹُٹّݨ کارن پہِلاں ہی دمیں دا کھادھا پْرتاپ ہۄر دبائُُۄ ہۄ گِیا سی۔ رݨبِیر نیں منۄ-منِیں تائے دا ناں ہی “لُۄمبڑی مُۄںہاں” رکھِّیا ہۄئِیا سی۔

“تائِیا جاہ تُۄں آپݨا کمّ کر۔” رݨبِیر دی نفرت اکھّاں دی لالی وِچّ تبدِیل ہۄ گئی سی پر کرم سِںگھّ نیں گَۄلِیا ناں۔

“کمّ تاں بلِّیا مَیں آپݨا وی کرلُۄں تے تھۄڈا وی٬ تُۄں کھیڈ گھرے جا کے ماں دی بُکّل ’چ۔ میری چھۄٹی بھابی نُۄں آکھِیں بئی تیرے وںڈّے دی مکھݨی مَینُۄں پھڑا جِیا کرے٬ میری راکھی وٹّے۔ ہَیں؟ منذُۄر اےَ سَۄدا؟” کرم سِئۄں مشکرِییاں ’تے اُتّر آئِیا۔

“آہ کردیںگا ساڈا کمّ۔ کاہنُۄں جاݨدا اَیں مَیں تیرِییاں بھدرکارِییاں٬ دُۄجِیاں دا کمّ کرن آلے دِییاں۔” رݨبِیر اُس دے ہڈّ ’تے مارن تۄں ناں رُک سکِیا۔

“بھدرکارِییاں نُۄں مَیں کی تیری ماں دی باںہ پھڑھ لی اۄئے بریڑِیا؟ جمّ مُکِّیا نی تے میرِییاں بھدرکارِییاں پرکھدَیں۔ چپیڑے ناں کھا-لِیں کِتے مَیتھۄں بائلا چامبھلِیا پھِردَیں۔” کرم سِئۄں نیں مارن دا پھۄکا ڈراوا دیݨ لئی ہتھّ چُکِّیا۔ پر رݨبِیر نیں اگّۄں اُس دی داہڑی پھڑ لئی تے اُہ جپھّۄ-جپھّی ہۄ گئے۔

“... بئی مُںڈِّئۄ چںگّی ترہاں جپھّی وِچّ لَے کے رکھّۄ٬ سِر ناں لُڑھکݨ دِئۄ۔” رݨبِیر نُۄں نُہا کے اُس دے دستار سجا رہے آپݨے پُتّاں دے پِچھّے آ کھڑھے کرم سِںگھّ نیں مدھّم جِہی آواذ وِچّ کِہا۔ سمبھّالݨ دے باوجُۄد رݨبِیر دا چھِیٹکا سرِیر کمان واںگُۄں مُڑِیا پِیا سی۔ چِٹّے کفّݨ نال شاںت اتے گہِر-گمبھِّیر لگدے اِس رݨبِیر ولّ ویکھ کے تاں سۄچ ہی نہِیں سی آئُںدی کِہ اُہ کدے اِئۄں لڑدا-جھگڑدا وی رِہا ہۄویگا۔

... آپݨے تائے نال لڑ کے رݨبِیر دی اجِہی چُپّ ٹُٹّی اتے ہتھّ کھُلّہِیا سی کِہ نِکّی نِکّی گلّ اُتّے ہی مرن-مرائُݨ نُۄں اُتّر آئُںدا۔ پْرتاپ کِسے گلّۄں کھِجھ پَیںدا تاں اگّۄں رݨبِیر وی لڑن نُۄں تِیار ہُںدّا۔ دۄ کُ سال رݨبِیر نیں نِٹھّ کے کھیتی دا کمّ کِیتا سی پر پھسل وِچّۄں کُجھ بچدا-بچائُںدا ناں ویکھ کے ہُݨ اُہ وی چھڈّ گِیا سی۔ اُس دے اجِہے چںدّرے سُبھاء کارن سارے ٹبّر دا نکّ وِچّ دم ہۄئِیا پِیا سی۔ جے اُہ باہر گِیا ہُںدّا تاں ڈر رہِںدّا کِہ کِتے کِسے نال لڑ-جھگڑ ناں پوے٬ جے گھرے ہُںدّا تاں ٹبّر وِچّ سہِم جِہا چھا جاںدا کِہ پتا نہِیں کِس گلّ ’تے اُبالا کھا جاوے۔ اِکّ دِن اِئۄں ہی رݨبِیر دے کۄل بَیٹھِیاں پْرتاپ سِیتی نال گلِّیں لگِّیا ہۄئِیا سی٬ “سِیتِیئے بھائی تیرے تائے دھرم سِئۄں دی جنّ ویلے جدۄں چڑھن لگّے ناں مُکسر والی سڑک تاں سارِیاں تۄں مُۄہرے گھۄڑا لائی جاںدے دھنّے مُگھدر دی ہاک سُݨی٬ اکھے آ گئے اۄہے پھرںگّی بھجّ-لۄ جے بھجّی دا تاں۔ سُݨدِیاں ای اسِیں تاں وٹّ لی شُۄٹ واہݨاں نُۄں۔ اُدۄں سُݨدے ساں بئی اںگّریذاں دی کِدھرے وڈّی جںگّ لگّی ہۄئی سی تے اُہ چۄبر مُںڈّا ویکھدے ای بھرتی کر لَیںدے۔ اَیں بھلا مچدی اگّ وِچّ کَۄݨ بجھدَے بلدی دے بُۄتھے؟ لام تۄں سابتا تاں آںہدے اےَ کۄئی ٹاواں ای مُڑدا سی۔ بسّ بھائی پھیر نی چڑھے سڑک اسِیں۔ تیری تائی دے پیکِیاں تکّ واہݨۄ-واہݨی گئے لُکدے تے اسِیں ...۔” گلّ اجے پْرتاپ دے مُۄںہ وِچّ ہی سی کِہ رݨبِیر نیں وِچالِئۄں ہی ٹۄکدِیاں کھِجھ کے کِہا٬ “آہ بھجّ-لے واہݨاں نُۄں وڈّے سُۄرمے٬ اُۄں اکھے اسِیں مُگھدر چکّدے ہُںدّے ساں جوانی ویلے۔ اَیویں تاں نی آںہدے کِہ گدھے دِییاں دُکھدِییاں اکھّاں وِچّ پائُݨ لگّے لُۄݨ ’تے آںہدا میرے کنّ پٹّدے اےَ۔”

“یار تُۄں سانُۄں گلّ وی نی کرن دیݨی؟ ہر ویلے لڑائی بھالدا رہِنَیں ... لڑائی نی تاں ...ہَیں؟” پْرتاپ وی اگّۄں کھِجھ گِیا۔

“بڑی ٹٹُّۄ دی گلّ اےَ اِہ اکھے بھجّ لے ...۔ کِتے اُدۄں دے ہۄئے ہُںدّے بھرتی تاں ہُݨ نُۄں پَینشناں بجھِّییاں ہُںدِّییاں۔ ہُݨ نُۄں شرِیکاں دے برابر چُبارے چھتّے ہُںدّے۔” رݨبِیر نیں جۄگِںدّر دے باپُۄ کَیپٹن دھرم سِںگھّ دے چُبارے ولّ اُںگل کرکے لڑائی ہۄر مگھا دِتّی۔

“چل اسِیں تاں بھجّ-لے٬ تُۄں بنّہا لَے پَیلسݨاں تے پا لَے چُبارے٬ ہُݨ کیہڑا ہِیر مرگی کِہ وںجھّلی ٹُٹّ گئی٬ وڈّا...۔” گُسّے وِچّ کِلّہ کے بۄلدے پْرتاپ دا ساہ اُکھّڑ گِیا۔ دۄناں دے وِچالے کُڑِکّی دے مُۄںہ وِچّ پھسی بَیٹھی سِیتی بھجّ کے پاݨی لَیݨ لئی گئی۔ پر رݨبِیر اجے وی بۄلدا رِہا٬ “ویلا آئُݨ دے٬ بنّہا کے وی وکھائۄُںگا٬ سۄڈے واںگُۄں نی بھجّدا چڈِّیاں وِچّ پُۄچھ لَے کے۔”

... تے سببِّیں اُہ ویلا وی چھیتی آ گِیا٬ جِس دِن پھِرۄذپُر کھُلّہی بھرتی واستے جا رہے جۄگِںدّر نیں ساتھ واستے رݨبِیر نُۄں وی آواذ مار لئی۔

کپّڑے لاہ کے مُںڈِّیاں دی وڈّی کتار وِچّ کھڑھا رݨبِیر پُۄرے اُتشاہ وِچّ سی۔ پر مۄہلِیاں ورگے پٹّ اتے ڈَۄلے کڈھّی کھڑھے گبھّرُۄیاں وِچّ اُس نُۄں آپݨا چھِیںٹکا سرِیر ویکھ کے ہَۄسلا کُجھ کِردا جاپِیا۔ اُس نیں نِکّر اُتاںہ نُۄں کھِچّی جِس نال پٹّاں دا مۄٹا بھاگ کُجھ ہۄر اُبھّر آئِیا۔ اُس دا جۄش پھیر ٹھاٹھاں مارن لگِّیا۔ کتار دی شناخت کردا آ رِہا کماںڈر جد رݨبِیر دے ساہمݨے آئِیا تاں اُس نیں چھاتی پھُلا لئی پر اِس نال ڈھِڈّ پہِلاں تۄں وی ودھ پِچک گِیا۔ اُس نُۄں جاپِیا جِویں نِکّر پھیر تھلّے نُۄں کھِسک گئی ہۄوے۔ مُڈھلی مِݨتی-گِݨتی تۄں بائد کماںڈر نیں چۄݨویں مُںڈِّیاں نُۄں اِکّ کدم اگاںہ لَے کے کتار بݨائُݨ دا اِشارا کِیتا۔ رݨبِیر ہۄراں دی کتار پِچھّے اِئۄں اݨگَۄلی جِہی رہِ گئی جِویں کِسے دُکان والے نیں رُپئیِئے دے پسیری چُکائُݨ والے ادھگلے ٹماٹراں دی وکھّری ڈھیری لا رکھّی ہۄوے۔ رݨبِیر تۄں اِہ نِرادر برداشت ناں ہۄ سکِیا تے اُس نیں لائیِن وِچّۄں نِکلکے بُڑبُڑ کردے نیں کپّڑے پائُݨے شُرُۄ کر دِتّے۔ “جدّہے بھرتِییاں دے٬ سالِئۄ مۄٹِیاں پٹّاں دے شتِیر چِیرنے آں جے وِچّۄں دِل ای چِڑی دا ہۄئِیا۔ اَیہۄ جے مۄٹے کُپّ گۄلھی دی ٹھاہ سُݨ کے مۄک مارن لگّ پَیںدے ہُںدّے اےَ۔” رݨبِیر دے چیتے وِچّۄں دھنّے مُگھدر ہۄراں دے واہݨاں راہِیں بھجّݨ دی گلّ بِجلی واںگ لںگھّ گئی۔

پِںڈّ مُڑے رݨبِیر دی چھیڑ ہی ’پھَۄجی ساہب‘ پَے گئی۔ جۄگِںدّر نُۄں بھرتی کر لئے جاݨ دی گلّ نال اُس دی ہِیݨتا ہۄر وی ودھ جاںدی۔ شرم وِچّ اُہ تختپۄش اُتّے بَیٹھے مُںڈِّیاں تۄں پاسا وٹّ کے لںگھّݨ دا یتن کردا پر اُہ بچݨ ناں دِںدّے۔

“پھَۄجی ساہب آجۄ ماڑا جِہا٬ مکھاں سُݨا جۄ کۄئی پھِرۄذپُر دی۔” رݨبِیر دے تائے دے مُںڈّے بِکّر نیں مکھَۄل کِیتا۔ رݨبِیر اجے کُجھ تتّا-تتّا جواب دیݨ ہی لگِّیا سی کِہ بِکّر پھِر بۄل پِیا٬ “بئی آںہدے اپھسر نُۄں پسِںدّ تاں اِہ جوان پُۄرا آ گِیا سی پر اِکّ گلّۄں ڈر گِیا کِہ جے کِتے ہنیری دا رُکھ پاکِستان ونّی ہۄئِیا تاں رݨبِیر سِئۄں نیں اُڈّ کے باڈر ٹپّ جاݨَے تے سِکھلائی دِتّی جائُُۄ کھُۄہ-کھاتے۔ نالے ...۔” ہاسے دی چھہِبر وِچّ مست بِکّر نیں اجے گلّ پُۄری وی نہِیں سی کِیتی کِہ بںدُّۄک دی گۄلی واںگ دھپّ کرکے ہِکّ وِچّ وجّی اِٹّ نال پُٹھّا ہۄ کے ڈِگّ پِیا۔

“لَے پُتّ تُۄں تاں باڈر ٹپّ کے پہُںچّ دھرمراج کۄل ... سالا گۄہ-گہِیرا جِہا ناں ہۄوے تاں٬ بھَیݨ دا ...۔” رݨبِیر نیں گالہ کڈھّدِیاں دُبارا اِٹّ چُکّݨ لئی ہمبھّلا مارِیا پر جرواݨے مُںڈِّیاں نیں باہاں پھڑ لئیِیاں۔

“... ساڈا بھرا سانُۄں مار کے سِٹّ گِیا اۄئے لۄکۄ۔” آپݨے بھراواں نال رݨبِیر نُۄں باہاں تۄں پھڑ کے سِڑھی اُتّے آکھری درشناں لئی رکھوا رِہا بِکّر وِلک پِیا۔ بِکّر ہی کی٬ اُس تۄں بائد تاں رݨبِیر ہۄراں دا مُۄںہ ویکھݨ والے کرڑے تۄں کرڑے دِل والے بںدِّیاں دا وی دھِیرج ہِلّ گِیا۔ اِہ دْرِش ہی اجِہا سی۔ ذہِر نال لاشاں پھُلّ کے گہِیرے بݨِییاں بھاویں پاٹݨ اُتّے آئیِیاں پئیِیاں سن پر نُہا-دھُیا کے تِیار کرن نال مُۄںہاں اُتّے کُجھ ٹہِک بھاء مارن لگّ پئی سی۔ بچِںتّ کَۄر دا چِہرا ہی ودھیرے بدرُۄپ ہۄئِیا سی۔ وِیاںدڑاں واںگ سجائیِیاں مُٹِیاراں دِیپاں تے جِیتاں نُۄں تاں اںتّاں دا رُۄپ چڑھِیا سی۔ پْرِیتُۄ وی آپݨے ماسُۄم جِہے چِہرے نال ویکھݨ والے دے اںدّر چِیس بھر دِںدّا سی۔ سِیتی نُۄں باہاں تۄں پھڑ کے جنانِییاں لاشاں کۄل لَے آئیِیاں پر اُس نُۄں اجے وی پُۄری ہۄش نہِیں سی آئی تے آپ مُہارے ہی برڑا رہی سی٬ “مے... ا ...رے٬ وی ...ا ...ر نُۄں ما ... ا ...ر ... ناں ... با ...پُۄ٬ ہائے ناں مار ...ر ...۔”

“لَے چکّۄ بئی مُںڈِّئۄ٬ ہُݨ دیری دا وکت نہِیں رِہا بھائی۔” سِیاݨے بںدِّیاں دی ساںجھی آواذ آئی۔ پرہے کھڑھا سلُۄجا وی نیڑے آئِیا۔ جھِجک جِہی وِچّ پل کُ لئی اٹکِیا اتے پھِر دھرم دے بھرا ہۄݨ دی لاج پالدِیاں کانہِیں لگّݨ واستے سِڑھی ولّ جھُکِیا۔ اَینّ اُسے سمیں ساہمݨے گَیلری وِچّ لگّے ٹائیِمپِیس نیں دس وجے دا الارم وجائِیا۔ اِئۄں جاپِیا جِویں الارم دی آکھری ٹنّ سُݨ کے رݨبِیر سِڑھی تۄں اُٹھّ کے کھڑھا ہُںدِّیاں کہیگا٬ “مَیں کچہِری چلِّیاں بئی سلُۄجے کۄل٬ میرا ٹَیم ہۄ گِیا۔” اتے سبھ نُۄں کھڑھے چھڈّ کے کِلّی اُتّے ٹںگِّیا رَیکسِین دا تھَیلا چُکّی کاہلیں کدمِیں بسّ اڈّے اُتّے پہُںچّ جاویگا۔ رݨبِیر دا شہِر جاݨ دا اِہ پکّا ٹائیِم سی۔ بِناں ناگا پائے اُہ سوا دس والی بادل ٹراںسپۄرٹ کمپّنی والِیاں دی بسّ دی اُڈِیک کر رِہا ہُںدّا۔ سلُۄجے دا دھرم بھرا بݨن تۄں بائد اِہ اُس دا نِتّنیم ہی سی۔ جاںدا وی کِئۄں ناں؟ سلُۄجے نال پہِلی مُلاکات نیں ہی رݨبِیر دی کائِیا پلٹ دِتّی سی۔ “راںد دا گھر” کِہا جاݨ والا بںدّا شہِرۄں اِئۄں “کانُۄنی بںدّا” بݨ کے آ گِیا سی جِویں دُکھّ بھںجّنی بیری نیڑلے سرۄور وِچّ کاں وی بگلے بݨ نِکلے سن۔

جِس دِن اِہ کْرِشما ہۄئِیا اُس دِن رݨبِیر واٹر ورکس دے کُنَیکشن لئی پھائیِل تِیار کروائُݨ واستے سلُۄجے کۄل گِیا سی۔ تِیجی وار کیس تِیار کروا رہے رݨبِیر دے چِہرے اُتلی مایُۄسی اتے گُسّے نُۄں بھامپدِیاں سلُۄجے نیں بڑے ہلِیمی بھرے بۄلاں نال کِہا سی٬ “سردار جی٬ جے اَیتکِیں وی کمّ ناں بݨِیا تاں چُپّ کرکے میرے کۄل آ جاݨا۔ پھِر مَیں جاݨا جاں میرا کمّ۔” پر جدۄں رݨبِیر مُڑِیا تاں چُپّ دی تھاں کلرک نُۄں گالہاں کڈھّدا واپس آئِیا۔ اُس دا آپݨا کُڑتا وی لںگّار ہۄئِیا پِیا سی۔

“سالا چگل جِہا آںہدا اکھے واٹر ورکس دی کپِسٹی تۄں ودھّ ہۄر کُنَیکشن نی دے سکدے۔ مَیں آکھِیا٬ جِہڑا سرپںچّ نال آ کے تیرے مُۄںہ وِچّ ہڈّ تُنّ دِںدّا ہَے اُہدے واری کپِسٹی کِویں ودھ جاںدی اےَ؟ اگّۄں نالے چۄر نالے چتر٬ آںہدا پُلس بُلائُنَے۔ مَیں آکھِیا میرا کمّ تاں بھَیݨ چ...وے٬ پہِلاں تَینُۄں بݨائُݨَیں منّے کا سِکھّ۔” رݨبِیر نیں کلرک دے چار تھپّڑ جڑ آئُݨ تکّ دی گلّ سلُۄجے نُۄں دسّ دِتّی۔

“سردار ساہب ڈاںگ-سۄٹے دے ذمانے نی رہے٬ ہُݨ ویلا کاگذی کاروائی دا اےَ۔ لَے تُسِیں تاں آپݨا جٹکا ڈھںگّ ورت کے ویکھ لِئَے تے کمّ بݨنا تاں کی سی سگۄں لگدا ہَے ہۄر ودھا لِئَے۔ لئۄ ہُݨ سلُۄجے دا مںتّر ویکھۄ کِویں تلی ’تے سرہۄں جمّدی اےَ۔” کہِ کے سلُۄجے نیں آپݨی ٹائیِپ مشِین آپݨے ولّ کھِسکائی اتے پھائیِل ویکھ کے ارذی تِیار کرن لگِّیا۔ اُس دِییاں اُںگلاں مشِین اُتّے نچّدِییاں رہِییاں اتے آپ رݨبِیر نال گلِّیں رُجھِّیا رِہا۔ “جے کلرک پاتشاہ دے اڑاٹ ناں پَیںدے پھِرن تے سۄڈے پَیرِیں ناں ڈِگِّیا تاں سلُۄجے دی مُۄت نال داڑھی مُنّ دِئۄ۔” سلُۄجے نیں آپݨی شیو کِیتی ٹھۄڈی اُتّے ہتھّ پھیردِیاں مرداں والا وچن دِتّا۔ اُس نیں اَیسّ.ڈی.اۄ., ڈی.سی. اتے مُکھّ مںتّری دے ناں چِٹھِّییاں تِیار کرکے آپݨے ڈھِچکُۄں ڈھِچکُۄں کردے میذ دی دراذ وِچّۄں ٹِکٹاں کڈھِّییاں اتے تھُکّ لائُںدِیاں رݨبِیر نُۄں چُٹکی مار کے کِہا٬ “لئۄ جی سۄڈا کمّ کھتم٬ ڈاککھانے جائۄ تے رجِسٹرِییاں کرا کے رسِیداں لَے لوۄ۔ کمّ پھتہِ سمجھۄ۔” کہِںدِّیاں سلُۄجے نیں کھرچ دا ہِساب-کِتاب کرکے کُل اِکّ سَۄ پںجّ رُپئے بݨائے۔

“اُتلے پںجّ وی چھڈّۄ جی پرہاں٬ آپݨا تاں سِدھّا جٹّاں والا ہِساب اےَ۔” کہِ کے سلُۄجے نیں سَۄ دا نۄٹ دراذ وِچّ سِٹّ لِیا اتے کِسے پہُںچّے فکِیر واںگ ہتھّ چکّ کے اشِیرواد دیݨ دے اںدّاذ وِچّ کِہا٬ “ہفتا دس دِن اُڈِیکۄ آرام نال گھر بہِ کے۔ جوابی چِٹھّی مِلدِیاں ہی ٹھُۄہ وجّݨا ایتھے۔”

چِٹھِّییاں پا کے پِںڈّ والی بسّ چڑھے رݨبِیر نُۄں آپݨا آپا ہَۄلا-پھُلّ لگِّیا جِویں بِناں گۄلی داگِیاں کۄئی پھَۄجی جںگّ جِتّ کے مُڑ رِہا ہۄوے۔ نہِیں٬ گۄلِییاں تاں چلائیِیاں سن۔ سلُۄجے دی ٹائیِپ-مشِین اُس نُۄں اجِہی بںدُّۄک ہی جاپی جِس وِچّۄں کاگذاں دِییاں گۄلِییاں چلدِییاں سن۔ ’جے دُشمݨ گُڑ دِتِّیاں مرے تاں پھِر ذہِر دیݨ دی کی لۄڑ؟‘ اِہ سۄچدِیاں مُۄلۄں ہی بدل چُکّے رݨبِیر نیں آپݨے کُڑتے دے لںگّار نُۄں بسکُۄئے نال وکتی تَۄر ’تے سِئۄں لِیا۔

“اُئے چلّ بئی کِہ بَیںڈ-واجے والے اُڈِیکدَیں؟” بسّۄں آپݨی مَۄج وِچّ ارام نال اُتّر رہے رݨبِیر نُۄں کںڈّکٹر نیں پِچھّۄں دھپھّا مارِیا تاں اُہ پائُڑِییاں وِچّ ڈِگدا ڈِگدا مساں ہی بچِیا۔ رݨبِیر کَۄڑ کے اُس ولّ جھاکِیا جِویں ہُݨے گلمِئۄں پھڑ کے ہیٹھاں کھِچّݨ نُۄں تِیار ہۄوے۔ پر سلُۄجے دی متّ “ویلا کاگذی کاروائی دا اےَ” اُس دے دِماغ وِچّۄں لںگھّ گئی۔ اُہ اںدّرۄ اںدّری سِرپھ اِنا کہِ کے اگّے تُر پِیا٬ “کۄئی نی بچُّۄ تیرے کھِلاف وی سِٹدے آں ارذی کِسے دِن٬ جِہڑا تُۄں ادھّی بسّ دِییاں ٹِکٹاں چھک کے وی ڈکار نی ماردا۔”

گھر دی دیہلی لںگھّدے رݨبِیر دے لںگّار ہۄئے کُڑتے نُۄں ویکھ کے بچِںتّ کَۄر نُۄں چِںتّا ہۄئی پر نال ہی اُس دا ہسّدا-ٹہِکدا چِہرا ویکھ کے اُہ ہَیران ہۄ گئی۔ آپݨے وِیاہ تۄں بائد اجِہا کھِڑِیا رݨبِیر تاں اُس نیں اجّ پہِلی واری ویکھِیا سی۔ نہِیں تاں رݨبِیر باہرۄں ساگ دی تَۄڑی واںگُۄں رِجھّدا ہی مُڑدا سی۔ اُس دے متھّے ’تے تریلی ہُںدّی٬ ہتھّ کمبّدے اتے مُۄںہ کۄلِیاں واںگ بھکھدا لال-رتّا۔ اُہ آئُںدِیاں ہی سِر پھڑ کے مںجّے اُتّے ڈِگّ پَیںدا۔ بچِںتّ کَۄر نُۄں چاہ دا گِلاس پھڑائُںدِیاں وی بھَیء آئُںدا کِہ کِتے مۄڑ کے متھّے وِچّ ناں مارے۔ رݨبِیر دے اجِہے مارکھۄرے سُبھاء تۄں کلپدے اتے اںدّرۄ اںدّری گھُلدے پْرتاپ تے بچنی چلّ وسے سن اتے کلپدے رہِݨ دی ذِمّیواری بچِںتّ کَۄر سِر چھڈّ گئے سن۔ جے اُنہاں نُۄں پتا ہُںدّا کِہ وِیاہ نال وی رݨبِیر نیں سِدھّے راہ نہِیں پَیݨا تاں شائِد اُہ بِگانی دھی نُۄں سہیڑدے ہی ناں پر سِیتی دِییاں گلّاں نال بھرم گئے سن۔ سِیتی نُۄں لگّدا سی کِہ وِیاہ پِچھّۄں کبِیلداری گلّ پَیݨ نال رݨبِیر واہی-کھیتی ولّ آ جاویگا۔ پر اجِہا کُجھ نہِیں سی واپرِیا تے اُہ ذمِین ٹھیکے اُتّے ہی دے چھڈّدا سی۔

بچِںتّ کَۄر نیں ساری گلّ پُچھّݨ دی کاہلی ناں کِیتی۔ اُس لئی اِنا ہی بہُت سی کِہ کِتے اِس گھر وِچّ وی ٹہِک نیں چرن پائے ہن۔ اُس نیں سکُۄل دا کمّ نِبیڑ رہے نِیاݨِیاں نُۄں آواذ مار کے رݨبِیر دُیارا لِیاںدے کیلے وںڈّے۔ اُس نیں مُۄںگی-مسری دی دال بݨائُݨ لئی رکھّے پتِیلے نُۄں چُلّہے تۄں لاہ کے اُبّلدے پاݨی نُۄں پرے نالی وِچّ رۄڑھ دِتّا اتے شہِرۄں لِیاںدِییاں لوِییاں لوِییاں ٹِںڈِّییاں دی سبذی بݨائُݨ دی سۄچی۔

شام نُۄں ہوا چلّ پَیݨ نال دِن ٹھر گِیا سی۔ نہا کے وِہڑے وِچّ ڈاہے مںجّے اُتّے پئے رݨبِیر دے رُکھ وِچّ نرمائی آئی بھامپ کے دِیپاں٬ جِیتاں اتے پْرِیتُۄ وی اُس نال لاڈ کرن لگّ پئے سن۔ بچِںتّ کَۄر نُۄں اِہ ویکھ کے سُکھ دا ساہ آئِیا۔ بچِّیاں دے نرم ہتھّاں دی چھۄہ نال رݨبِیر اںدّر اچانک مۄہ دا بھاو بھاری ہۄ گِیا۔ دِیپاں اتے جِیتاں دے والاں وِچّ اُںگلاں پھیردے تھکّے رݨبِیر نُۄں پتا ہی ناں لگِّیا کدۄں نِیںد دی جھپکی آ گئی سی۔ بچِںتّ کَۄر نیں آ کے سُتّے رݨبِیر نُۄں ویکھِیا تاں بچِّیاں نُۄں اِشارے نال اُٹھا کے پرہے بھیج دِتّا۔ اُہ چںدّ دی لۄء وِچّ رݨبِیر دے سبھ پھِکراں تۄں دُۄر اتے بھار-مُکت چِہرے نُۄں کِنّا چِر نِہاردی رہی۔

“... ناں بائی ناں٬ اُتّے ہۄر بھار ناں پائۄ ہُݨ, پاسِیں لا دِئۄ باکی دِییاں بھارِییاں مُڈھِّییاں۔” چِکھا دِییاں لکّڑاں چِݨ رہے لۄکاں نُۄں کرم سِںگھّ نیں سمجھائِیا۔ پھُلِّییاں لاشاں اُتّے بھار ودھݨ نال شائِد کۄئی دیہ پھٹ گئی سی۔ ہرے اتے پِیلے رںگّ دا گاڑھا مُیاد نِکل کے لکّڑاں اُتّۄں دی وگݨ لگّ پِیا سی۔ بدبۄ دے تِکھّے بھمبُّۄکے نال سبھ دے نکّ وِچّ جلُۄݨ جِہی چھِڑ پئی اتے من متلائُݨ لگّ پِیا۔

“اَینا چِر ذہِر والی لاش کِتھّے کٹّدی اےَ٬ سماں وی پُجّ کے ذِیادا ہۄ گِیا۔” لکّڑاں چِݨوا رہے سجّݨ چَۄکِیدار نیں پھُۄس سِٹّ کے مُیاد ڈھک دِتّا۔

... کُجھ دِن تاں گلّ ڈھکی رہی پر جوابی چِٹھِّییاں لئی سلُۄجے ولّۄں دسّے وکت تۄں ذِیادا سماں لںگھّݨ نال رݨبِیر پھیر بیچَین رہِݨ لگّ پِیا۔ اُہ گلی‘ وِچّۄں لںگھّدے ڈاکِیئے مدن نُۄں رۄک کے پُچھّدا٬ “پںڈّتا ساڈی وی اےَ کۄئی؟”

“ناں بئی٬ اَیدھرلے اگواڑ‘ وِچّۄں تاں اجّ ’کلّا پھَۄجِییاں دا منِییاڈر سی بسّ۔ کِویں کۄئی پارسل-پُۄرسل آئُݨا سی سۄڈا وی؟” مدن نیں کھچری تکّݨی نال اِئۄں ویکھِیا جِویں کہِ رِہا ہۄوے٬ “چِٹھّی تاں تیرے پِئۄ-دادے دی نی آئُںدی سُݨی-ویکھی کدے٬ تَینُۄں کِہڑی چِین دی نَۄکری لئی پَینشن آئُݨی اَیں۔”

رݨبِیر اُس دی رمذ تاں بھامپ گِیا پر بۄلݨ دی تھاں منۄ-منی کِہا٬ ’پھۄس ناسِیا جِہا باہمݨا٬ تیرا وی کرنا پئُُۄ اِلاج سلُۄجے نُۄں کہِ کے۔‘

دُکھی من نال رݨبِیر مںجّا ڈیک تھلّے کھِچّ کے پَے گِیا۔ اجے اکھّ لگّی ہی سی کِہ جِیپ دا کنّ پاڑواں ہارن سُݨِیاں۔ بِلکُل سراہݨے کۄلے آ کھڑھی سرکاری جِیپ وِچّۄں چار بںدّے نِکلے۔ رݨبِیر نیں سِرف آپݨے پِںڈّ دے سرپںچّ گُرمُکھ سِںگھّ اتے کدے آڑھتِیئے رہے جگن ناتھ نُۄں ہی پچھاݨِیا۔ اُنہاں دے پِچھّے اِکّ چںگّی بھاری گۄگڑ والا رۄہبدار اپھسر جاپدا سردار اتے اِکّ گھسِیا جِہا بںدّا سی جِس نیں ادھّۄراݨی پَیںٹ-کمِیذ پائی ہۄئی سی۔ کئی دِناں تۄں شیو ناں کِیتی ہۄݨ کرکے اُس دا مُۄںہ کِیڑِییاں دا بھَۄݨ بݨِیا جاپدا سی۔ رݨبِیر نیں دھِیان نال پچھاݨِیا تاں اُہی واٹر سپلائی وِبھاگ والا کلرک نِکلِیا۔

“سردار رݨبِیر سِںگھّ جی کُچھ رہِم کرۄ گرِیب ’تے۔ ویکھۄ سۄڈی ارذی نیں کی بُری ہالت کِیتی پئی اےَ وِچارے دی۔ بال-بچّیدار اےَ٬ ہُݨ مافی دِئۄ تے ہۄر کھِچّ-دھُۄہ ناں کرائۄ۔” جگن ناتھ نیں کلرک نُۄں دھَۄݨۄں پھڑ کے رݨبِیر دے پَیراں ولّ کِیتا۔ کلرک پَیراں ’تے سِر رکھّ کے ڈُسکݨ لگّ پِیا۔

“آہ ویکھ لَے بھائی اَیسّ.ڈی.اۄ. ساہِب آپ چلّ کے آئے اےَ۔ تُۄں ہُکم کر ٹُۄٹی لائُݨی کِتھّے اےَ؟ پر آپݨی شِکائِت واپس لَے لا۔ اُتّۄں مُکھّ مںتّری ساہِب اِنہاں دی ہبّ-دبّ کردے اےَ۔ بھراوا ہُݨ ساڈی سارِیاں دی اِذّت تاں تیرے ہتھّ اےَ٬ مار بھاویں چھڈّ۔” سرپںچّ گُرمُکھ سِںگھّ نیں ہتھّ جۄڑ کے بھِیکھ مںگّݨ والِیاں واںگ ترلا کِیتا۔

سارِیاں دے مُۄںہ اُتّرے ویکھ کے رݨبِیر دے چِہرے اُتّے اکبری-مُسکان فَیل گئی۔ پر اُس نیں آپݨے پسِیذ گئے من نُۄں کرڑا کر کے کِہا٬ “چلۄ رستا رگڑۄ آپݨا ہُݨ, اِہ پہِلاں سۄچݨا سی۔ مَیں تاں ہُݨ گھِیسِییاں کرا کے ای ہٹُۄں۔ سمجھے؟” رݨبِیر اُنہاں تۄں باہاں چھُڈا کے پرہے نُۄں تُرن لگِّیا٬ “چھڈّۄ ...چھڈّۄ ...بسّ باںہ چھڈّۄ میری ...مَیں ...۔”

“... کِیہدے نال لڑی جاںدا ہَیں سُتّا پِیا وی؟” بچِںتّ کَۄر رݨبِیر دی باںہ پھڑ کے ذۄر دی ہلُۄݨدِیاں بۄلی٬ “آہ چِٹھّی پھڑا کے گِیا ہَے ڈاکِییا۔”

بھبںتّر کے اُٹھّ بَیٹھے رݨبِیر نیں سرکاری ٹِکٹاں والی٬ پںجّابی وِچّ لِکھی چِٹھّی دا اکھّر اکھّر دھِیان نال پڑھِیا۔ اُس دی شِکائِت اُتّے بَیٹھائی اِنکُئَری کمیٹی نیں کلرک اتے سرپںچّ ولّۄں رل کے پَیسے کھاݨ والے دۄشاں دے سبُۄت وجۄں کُجھ ٹھۄس دستاویذ پیش کرن لئی کِہا سی۔ چِٹھّی پڑھ کے رݨبِیر دا چِتّ کھِڑ گِیا۔ اُس نُۄں ہُݨے ہُݨے آئِیا سُپنا سچّ ہُںدّا لگِّیا۔ اگلے دِن ہی اُہ چِٹھّی سلُۄجے کۄل لَے گِیا۔ سلُۄجے نیں پُۄری رُچی نال اِکّ ہۄر اشٹام تِیار کِیتا۔ واٹر سپلائی وِبھاگ دے دپھتر وِچّۄں اِکّ کلرک گںڈھّ کے اُنہاں پھائیِلاں دِییاں نکلاں پْراپت کِیتِییاں جِہڑِییاں “بَیک ڈیٹ” وِچّ درج کرکے کُنَیکشن دِتّے گئے سن۔ سلُۄجا رݨبِیر نُۄں پِںڈّۄں جۄ وی لِیائُݨ لئی آکھدا٬ اُہ جھٹّ ہاذر جا کردا۔ اِس کمّ وِچّ رݨبِیر اِنا رُجھّ گِیا کِہ سِر کھُرکݨ دی وِہل ناں رہی۔ ونّ-سُونّے کاگذ سامبھݨ لئی رݨبِیر نیں کئی جیباں والا رَیکسِین دا تھَیلا لَے لِیا۔ جِس دِن اُس دا شہِر ولّۄں ناگا وجّ جاںدا اُس دِن گھرے ہی کاگذاں-پتّراں نُۄں ترتِیب وِچّ لائُںدِیاں کانُۄنی لڑائی دے جںگّل وِچّ بھٹکدِیاں وکت لںگھّ جاںدا۔

پُۄرے ہفتے پِچھّۄں جد پھائیِل تۄر کے سُرکھرُۄ ہۄئِیا رݨبِیر اڈّے ولّ تُرن لگِّیا تاں سلُۄجے نیں ملوِیں جِیبھ نال پھِیس دا ویروا پا دِتّا۔

“سلُۄجا ساہب٬ آہ پھائیِل بݨائُݨ ’تے ای واہوا کھرچ جِہا آ گِیا٬ ہُݨ تھۄنُۄں تاں اٹک کے دیئۄُںگا۔” رݨبِیر نیں ودھی لِہاذ دے ماݨ نال کِہا۔

“اۄہۄ٬ سردار جی سلُۄجے دے ہُںدّے تُسِیں اَیہۄ جِہِییاں کچِّییاں گلّاں کِئۄں کرن لگّ پئے۔ جے تںگّی-پھںگّی اےَ تاں آپاں لۄن کروا لَینے آں۔ تُسِیں جمہامبںدّی لِیائۄ کلّہ۔ ذمِین پدھّر دا کیس کروا دِںدّے آں۔” چُٹکی مار کے سلُۄجے نیں نواں راہ کھۄلہ دِتّا۔

“سلُۄجا ساہب ذمِین تاں آپݨی پہِلاں ای پدھّر اےَ۔” رݨبِیر نیں تَۄخلا ذاہر کِیتا۔

“اۄ بھۄلے پاتشاہۄ جدۄں سلُۄجا وِچّ اےَ تاں ذمِین مۄئِیاں نیں جا کے ویکھݨی اَیں؟ اپھسراں دا ہِسّا-پتّی کھرا تے آپݨا لۄن پاس۔ آپݨے کۄل بڑے جادُۄ اےَ میرے وِیر۔ آپاں تاں دِلّی دا لال کِلا تیرے ناں کروا دِیئے وڈّے بھائی۔” سلُۄجے نیں پل وِچّ رݨبِیر دے سبھ دُکھّ نوِرت کر دِتّے۔

ہُݨ رݨبِیر لئی سلُۄجا تاں جِویں الادِین دا چِراگ سی۔ اُہ ہُکم کردا تے سلُۄجا لۄن ہاذر کر دِںدّا۔ دۄ سالاں وِچّ ہی رݨبِیر دے وارے-نِیارے ہۄ گئے سن۔ اُس نیں تِنّ کمرِیاں والا پکّا مکان بِلکُل پھَۄجِییاں دے گھر دے نکشے انُسار بݨا لِیا سی۔ دۄ کمرِیاں دے وِچکار ساںجھا باتھرُۄم اتے اُس دے وِچّے ہی پھلشّ سِسٹم۔ تِیجے کمرے نال لگدی ہواہاری گَیلری۔ کمرے دی اۄٹ وِچّ رسۄئی اتے چَۄںکے نُۄں کںدھّۄلی دا اۄہلا۔ مِستری نیں ملّۄذۄری چِپس دِییاں ودھِییاں ہۄئیِیاں کںکّراں نال کںدھّۄلی دے باہرلے پاسے چُںجھّ وِچّ چُںجھّ پھسا کے کلۄل کردے مۄر اتے مۄرنی بݨا دِتّے سن جِہڑے پھِرنی ’چۄں لںگھّݨ والِیاں دا دھِیان کھِچّ لَیںدے۔ نویں گھر دے انُسار ہی سلُۄجے نیں آپݨی ذامنی دے کے پھرِذّ٬ ٹی.وی. اتے چھۄٹا کُۄلر وی اُدھار چُکوا دِتّے سن۔ گھریلُۄ ساںجھ ودھݨ اتے دھرم دا بھرا بݨن تۄں بائد تاں سلُۄجا انیکاں پھَیسلے آپ ہی کر لَیںدا اتے دھکّے نال منّوا وی لَیںدا۔ بچِّیاں نُۄں پِںڈّ دے سکُۄل وِچّۄں ہٹا کے شہِر اںگّریذی سکُۄل وِچّ لائُݨ دا پھَیسلا وی سلُۄجے دا ہی سی۔ رݨبِیر نیں پہِلاں ناںہ-نُکّر کِیتی پر بائد وِچّ جد بچِّیاں نُۄں جۄگِںدّر پھَۄجی دے نِیاݨِیاں نال وَین وِچّ بَیٹھ کے سکُۄل جاںدے ویکھدا تاں اُس دا سیر خُۄن ودھ جاںدا۔ پر بچِںتّ کَۄر دا کلیش دۄ سیر خُۄن سُکا دِںدّا۔ ہر نویں پھَیسلے سمیں اُہ ذرُۄر وِرۄدھ کردی۔

“آہ کی لچھّݨ پھڑ لے تُۄں٬ اَیں تاں اہِلکاراں دے پُتّاں دا پُۄرا نی پَیںدا۔ نِتّ شہِر گِیا کۄئی نوِیں چِیذ چکّی آئُنَیں٬ اَینے تاں سِر ’تے وال نی ہۄݨے جِنّے تُۄں پَیسے سِر کرائی بَیٹھَیں۔ دسّ اَیں کِویں نِرباہ ہۄئُُۄ آپݨا؟” بچِںتّ کَۄر کھِجھ-کھپ کے سِر پھڑ کے بَیٹھ جاںدی پر رݨبِیر سبھ کُجھ سُݨدا مِنّہا مِنّہا مُسکرائُںدا رہِںدّا۔ اُس دی اِہ مُسکراہٹ اُس ویلے ہۄر وی کھِڑ جاںدی جدۄں کِتے اُہ شام نُۄں وِسکی والے گلاس وِچّ برف دے پِیس پا کے چُسکِییاں بھر رِہا ہُںدّا تے برف مںگّݨ آئی ہر کُر واستا جِہا پائُںدی آکھدی٬ “وے پُتّ تیرے کِتھّۄں آ گئی گِدّڑسِںگّی ہتھّ؟ سُکھ نال گھر دا مُۄںہ متھّا ای بدلتا۔ ساڈے لۄلہِیاں نُۄں وی دے کۄئی سِکھّ-متّ٬ جے کِتے سِدھّے راہ پَے جاݨ۔ سارا دِن کھیت کھلّ پٹائُںدے مچھِیئۄ-ماس ہُںدّے رہِںدّے اےَ تے پھیر وی دساں کِلِّیاں وِچّۄں جُیاک پالݨے اَۄکھے ہۄئے پئے اےَ۔”

ہر کُر دے اِس کُویلے دے راگ تۄں بچݨ لئی رݨبِیر چُپّ چاپ اںدّر آپݨِییاں “وۄٹاں” کۄل جا بَیٹھدا۔ دِیپاں٬ جِیتاں تے پْرِیتُۄ نُۄں اُہ وۄٹاں ہی آکھدا سی۔ کِئُںکِہ جدۄں کۄئی نوِیں چِیذ گھر وِچّ آئُݨ دا بچِںتّ کَۄر وِرۄدھ کر رہی ہُںدّی تاں بچّے رݨبِیر پِچھّے ہی آپݨِییاں وۄٹاں پائُںدے۔ کُۄلر چلائی بَیٹھے بچّے ٹِئُُۄب دی رۄشنی وِچّ کاہلی نال ’ہۄم ورک‘ مُکا رہے سن کِئُںکِہ ٹی.وی. وِچّ سِیرِیئل ’مُںگّیری لال کے ہُسِین سُپنے‘ شُرُۄ ہۄݨ والا سی۔ بچِّیاں نیں اُس دِییاں ہسائُݨِییاں گلّاں دسّ دسّ کے رݨبِیر نُۄں وی چیٹک لا دِتّی سی۔

رݨبِیر کُڑتا لاہ کے کُۄلر دے اَینّ ساہمݨے بَیٹھ گِیا۔ نشے دی لۄر اتے ٹھںڈھّی ٹھار ہوا نال اُس دے تن اتے من وِچّ اِکّ سُیاد دی ترںگّ جِہی بھرن لگّی۔

“پاپا تُسِیں تاں ساری ہوا رۄک-لی۔” بچّے اِکّۄ آواذ وِچّ کُۄکے۔

“... اۄٹ ناں بݨائۄ بئی ہوا پَیݨ دِئۄ سِدھّی۔ ہوا نال ای پھَیلُۄ اگّ چارے پاسے۔” سجّݨ چَۄکِیدار چِکھا نیڑلے بںدِّیاں نُۄں پرہے ہٹائُںدِیاں اِکّ لمّے ٹمبّے نال اگّ لئی وِرلاں بݨا رِہا سی۔ پھُۄس دی اگّ اِکّۄ واری بھڑک کے مدھّم پَے گئی سی پر اجے مۄٹِییاں لکّڑاں نُۄں اگّ پَے نہِیں سی رہی۔ بںدِّیاں دی اۄٹ ہٹدِیاں ہی ہوا وِرلاں وِچّ دھُسّ دے کے وڑ گئی اتے وِہںدِّیاں-وِہںدِّیاں ہی لاشاں تکّ پہُںچّ گئی۔ سیک دی مار تۄں بچݨ لئی لۄک ہۄر پِچھاںہ نُۄں سرکدے گئے۔ بسّ اِکلّا سجّݨ ہی ہتھّ وِچّ ٹمبّا گھُمائُںدا چِکھا دُیالے اِئۄں بھجّدا رِہا جِویں اگّ نال کھیڈ رِہا ہۄوے۔ سیک اُس دی پیش نہِیں سی جاݨ دے رِہا۔

... رݨبِیر نُۄں کرذے دا سیک پہِلی واری اُس دِن لگِّیا سی جِس دِن مدن ڈاکِییا اُس دے “ڈِپھالٹر” ہۄݨ دی چِٹھّی پھڑا کے گِیا۔ اگلے دِن اُہ سلُۄجے کۄل گِیا تاں اُس نیں چُٹکی جِنّے سمیں وِچّ مسلا ہلّ کردِیاں کِہا٬ “یار گھبرائُنا کِہڑی گلّۄں اَیں٬ آپاں الٹا-پلٹی کروا دِنّے آں۔” سلُۄجے نیں سردار جی دی تھاں یار کہِ کے رݨبِیر نُۄں ہۄر نیڑے کر لِیا۔

“اُہ کِویں؟” گھبراہٹ کارن گلّ رݨبِیر دے پِڑ-پلّے ناں پئی۔

“سِدھّی گلّ اےَ بئی پہِلے لۄن دِییاں کِشتاں بھرن لئی دُۄجا لۄن لَے کے پِچھلا کھاتا کلِیئر کروا دِنّے آں۔” سلُۄجے نیں نوِیں سکِیم دسّی۔

“پر آپاں تاں پتںدّرا پہِلاں ای پںجّے کِلِّیاں دے نمبّر دےئی بَیٹھے آں۔” رݨبِیر نیں تھَیلے وِچّۄں جمہامبںدّی کڈھّی جِس وِچّ ہریک کِلّا نمبّر اُتّے لال گۄلا واہِیا ہۄئِیا سی۔

“مکان اُساری لئی لَے سکدے آں٬ تُۄں گھر دی مالکی دے کاگذ لِیا بسّ۔” کہِ کے سلُۄجے نیں گلّ مُکا دِتّی پر اچانک کُجھ یاد آئُݨ واںگ اُہ بُڑھک کے بۄلِیا٬ “اُئے یار تَینُۄں کھُشکھبری دیݨی تاں بھُلّ ای گِیا۔”

“کی؟” رݨبِیر نیں بیچَینی وِچّ کاہلی نال پُچھِّیا۔

“واٹر سپلائی والے کلرک جی مہاراج سسپَیںڈ!!, چکا-تی چھال۔” سلُۄجے نیں کھُشی وِچّ رݨبِیر دا گُٹّ پھڑ کے اِئۄں اُتاںہ چُکِّیا جِویں رَیفری رَیسلِںگّ دے جیتُۄ پہِلوان دا اَیلان کرن لگِّیا ہۄوے۔ پر رݨبِیر نیں کۄئی کھاس اُتشاہ ناں وِکھائِیا اتے چُپّ کرکے پِںڈّ والی بسّ پھڑن لئی اڈّے ولّ تُر پِیا۔

اجے پںدّراں دِن وی نہِیں سن لںگھّے کِہ اِکّ ہۄر بَیںک ولّۄں “ڈِفالٹر” ہۄݨ والا رُکّا آ گِیا۔ تے پھِر اجِہے رُکِّیاں دا تاںتا ہی بجھّ گِیا۔

“چلّ آپاں جگتار کۄل چلّ کے کڈھدے آں کۄئی راہ۔” سلُۄجے نیں آپݨے کۄل آئے رݨبِیر نُۄں آپݨی نوِیں نوِیں کھرِیدی مرُۄتی وِچّ نال بِٹھا لِیا۔

“اِہ جگتار کَۄݨ اےَ؟” رݨبِیر نیں ہَیرانی نال پُچھِّیا۔

“بسّ تیرے واںگُۄں اِہ وی سمجھ دھرم دا بھرا اےَ آپݨا۔ تھیڑھی والے سرداراں دا مُںڈّا اےَ۔ آپاں ای اۄہنُۄں پھِناںس کمپّنی کھۄلہ کے دِتّی اےَ٬ نوِیں نوِیں۔ بسّ سمجھ آپݨے گھر دی گلّ ای اےَ۔ ہُݨ جِنّا مرذی لۄن چکِّیئے۔ مَیں تاں آپ کۄٹھی شُرُۄ کرن واستے اِسے تۄں کیس کروا رِہَیں۔” سلُۄجے نیں کھۄلہ کے دسِّیا۔

“ایہدا کی ہِساب-کِتاب ہُںدّا ہَے؟” نوِیں سکِیم وِچّ رݨبِیر نُۄں وی آپݨے سِر آ پئے مسلے دا ہلّ دِسِیا۔

“گھر دے بںدِّیاں نال کاہدا ہِساب-کِتاب اےَ یار؟, اُہدی تسلّی واستے ذمِین دی رجِسٹری اتے گھر دا پرنۄٹ بھر کے جگتار دے میذ دی دراج وِچّ رکھّ دِیاںگے تے آپݨی گرج ساراںگے۔ ہۄر کی۔” چُٹکی مار کے سلُۄجے نیں جِویں الذبرے دا سوال رݨبِیر نُۄں اُںگلاں دے پۄٹِیاں ’تے کڈھّ کے سمجھا دِتّا۔

پںدّراں دِناں وِچّ سلُۄجے نیں ساری کاگذی کاروائی پُۄری کروا دِتّی اتے رݨبِیر پھارماں اُتّے سلُۄجے ولّۄں ماری سہی کۄل “گھُگّی مار دِںدّا” رِہا۔ اِئۄں گھُگّی مارنا ہُݨ اُس نُۄں بیچَین نہِیں سی کردا۔ الٹا-پلٹی دے دھنی سلُۄجے نیں آپ بھجّ-نٹھّ کرکے پہِلاں بَیںکاں تۄں “کلِیئرَیںس سلِپّاں” لَے کے ذمِین دِییاں رجِسٹرِییاں مُڑوائیِیاں اتے اُہ جگتار دے میذ دی دراذ وِچّ رکھوا دِتِّییاں۔ کاگذاں انُسار ہُݨ ذمِین جگتار دی سی اتے رݨبِیر نُۄں ٹھیکے اُتّے دِتّی ہۄئی سی۔ پر دھرم دے بھرا ہۄݨ دے ناتے سلُۄجے نیں اِہ پکّا کروا دِتّا سی کِہ اِہ بھیت اُنہاں تِنّاں وِچّ ہی رہیگا۔ پِںڈّ نُۄں تُرن لگّے رݨبِیر دے مۄڈھے اُتّے ہتھّ رکھّ کے سلُۄجے نیں کُجھ بھرے من نال کِہا٬ “بھراوا کُچھ چِر آپاں نُۄں ہتھّ گھُٹّ کے ریڑھا ریڑھنا پئُُۄ ہُݨ۔ میری ہالت وی ٹَیٹ چلّ رہی اےَ کۄٹھی دا وڈّا کمّ وِڈھّݨ کرکے۔ جگتار وی کہِںدَّے بئی اِس تۄں پِچھّۄں ہۄر گُںجّائِش نی ہۄݨی ہُݨ, اچھّا؟ ذرا سمبھّل کے میرا بھائی ...۔” سلُۄجے نیں اِس وار چُٹکی مارن دی تھاں اُںج ہی اںگُّۄٹھا تے اُںگل آپس وِچّ رگڑے۔ رݨبِیر اگّۄں کُجھ ناں بۄلِیا اتے بسّ اڈّے ولّ تُر پِیا۔ گھر آ کے سِدھّا اںدّر وڑ کے پَے گِیا۔ بچِںتّ کَۄر بھامپ تاں گئی کِہ کۄئی گلّ ہَے پر پُچھّݨ دی کاہلی ناں کِیتی۔ رات نُۄں جدۄں دِیپاں ہۄرِیں سَۄں گئیِیاں تاں بچِںتّ کُر ملکڑے جِہے اُٹھّ کے رݨبِیر والے کمرے وِچّ آ گئی۔ اُس نیں سوِچّ دبِّیا٬ کمرا ذِیرۄ دے بلب دی گھسمَیلی پِیلی رۄشنی نال بھر گِیا۔ رݨبِیر اِکّ ٹکّ چھتّ ولّ ویکھ رِہا سی۔

“سُتّا نی اجے٬ ادھّی رات ہۄݨ والی اےَ؟” رݨبِیر دے نال آ پئی بچِںتّ کَۄر نیں دھرواسے بھرِیا ہتھّ اُسدے متھّے اُتّے پھیرِیا۔ پکھّا پُۄرا تیذ چلّ رِہا ہۄݨ دے باوجُۄد متھّا پسِینے نال تر سی۔

“بسّ اِکّ واری اَیہۄ جی نِیںد ٹُٹّی اےَ مُڑ کے لگّی نی اکھّ۔” رݨبِیر نیں آپݨے ولّۄں کۄئی وِشیش گلّ ناں ہۄݨ دا پْربھاو دیݨا چاہِیا۔

“کۄئی گلّ اےَ؟” بچِںتّ کَۄر دا ہتھّ متھّے تۄں پِچھّۄں چھاتی دے والاں وِچّ پھِرن لگّ پِیا۔

“نہِیں٬ نہِیں کُچھ نہِیں٬ اُۄںء ای شہِر دی کھچ-کھچ نال بیئرامی جِہی ہۄگی سی۔” رݨبِیر نیں کۄئی بھاف ناں کڈھّی اتے گلّ کھتم کرن لئی بچِںتّ کَۄر دے بُلّہاں ’تے بُلّہ رکھّ دِتّے۔ بچِںتّ کَۄر دے اںدّر سیک جِہا بھرن لگِّیا۔ اُس نیں گُیاچے جِہے جاپدے رݨبِیر نُۄں کھِچّ کے آپݨے اُپّر کر لِیا۔ بِناں کۄئی اُذر کِیتے اُہ کِنّا سماں اُویں ہی بیہِسّ جِہا پِیا رِہا۔

“ہَے-نی کݨ جِہا سرِیر وِچّ اجّ چھڈّ پرہے۔” کہِںدِّیاں رݨبِیر برانی ذمِین دی ڈھِگّ واںگُۄں بچِںتّ کَۄر دے برابر آ ڈِگِّیا۔

سویرے رݨبِیر بچِّیاں دے سکُۄل جاݨ تۄں بائد تکّ پِیا رِہا۔ بُۄہے وِچّ کھڑھ کے بچِّیاں نُۄں وَین وِچّ چڑھدے ویکھ رہی بچِںتّ کَۄر اِکّ ماڑی خبر سُݨ آئی۔ کارگِل دی جںگّ وِچّ سُۄبیدار جۄگِںدّر سِںگھّ بمبّ دی مار ہیٹھ آ گِیا سی تے دُپہِر تکّ لاش پِںڈّ پہُںچّݨ والی سی۔ بچِںتّ کَۄر ہَیران سی کِہ اِہ سُݨ کے وی رݨبِیر اِئۄں سہِج پِیا رِہا جِویں کُجھ واپرِیا ہی ناں ہۄوے۔ ہَۄلی-ہَۄلی اُہ اُٹھِّیا اتے چُپّ-چاپ پھَۄجِییاں دے گھر ولّ تُر پِیا۔ بچِںتّ کَۄر دِییاں پُچھّاں تۄں کُجھ چِر بچائُݨ واستے جِویں کُدرت نیں نواں سببّ پَیدا کر دِتّا سی۔

پھَۄجی-ٹرکّ وِچّۄں اُتارے بکسے وِچّ کہِںدّے سُۄبیدار دی مْرِتک دیہ سی پر جدۄں کھۄلہِیا تاں وِچّۄں ترںگّے جھںڈّے وِچّ بنّہی بۄٹِییاں دی ڈھیری ہی نِکلی۔ سِرپھ دھُیاںکھی وردی دی جیب اُتّے لٹکدے بَیج نیں ہی دسِّیا سی کِہ اِہ لۄتھڑے ہی سُۄبیدار جۄگِںدّر سِںگھّ ہن۔ مُۄںہ دا جِہڑا چپّا کُ تھاں بچِیا سی اُس اُتّے جھُلسی داہڑی اتے لُۄہے ماس وِچکار اِکّ ادھکھُلّہی اکھّ اِئۄں پتھرائی پئی سی جِویں پِںڈّ نُۄں آکھری وار ویکھݨ دی تاںگھ نال بںدّ ہۄݨ تۄں اِنکاری ہۄ گئی ہۄوے۔ جںگّ دے اِس کرُۄپ چِہرے نُۄں ویکھ کے رݨبِیر دے اںدّرۄں سُبھاوک ہی اِہ خِیال لںگھّ گِیا٬ ’جے مَیں وی اُدۄں بھرتی ہۄ جاںدا؟‘ اُس نُۄں بکسے وِچّ پئے چِیتھڑے آپݨی دیہ دے جاپے۔ مَۄت دے مُۄںہ ’چۄں بچ جاݨ دی بھاونا نیں اُس اںدّر پل کُ لئی ہُلاس بھر دِتّا۔

پر رݨبِیر دا اِہ ہُلاس جۄگِںدّر دے سسکار اتے بھۄگ سمیں پچھتاوے وِچّ بدل گِیا۔ سِوِیاں وِچّ اَیمّ.اَیلّ.اے. ڈھِلّۄں تۄں اِلاوا ڈی.سی. اتے ہۄر اپھسراں دا تاںتا بجھّ گِیا سی۔ کرنل سںدھُّۄ نیں ’چِیپھ آپھ دا آرمی سٹاپھ‘ ولّۄں سُۄبیدار لئی ’رِیتھ سَیریمنی‘ نِبھائی سی۔ پھَۄجی بَیںڈ دی سۄگی دھُن نیں بھارت ماں دے بہادر سپُۄت نُۄں آکھری وِدائِگی دِتّی۔ جواناں نیں پُٹھِّییاں بںدُّۄکاں کرکے شہِید نُۄں سلامی پیش کِیتی۔ اگّ دی چھۄہ نال چِکھا وِچّ رکھّی چںدّن دی لکّڑ دی مہِک چُپھیرے پھَیل گئی سی اتے چِکھا دِییاں اُتاںہ نُۄں اُٹھّدِییاں لاٹاں نال پِںڈّ دی اِذّت آکاش تکّ بُلںدّ ہۄ گئی جاپی سی۔ سُۄبیدار نیں جِویں بھرتی تۄں ڈردے “واہݨاں راہِیں بھجّݨ والے” رݨبِیر دے باپُۄ ہۄراں دی نمۄشی دھۄ دِتّی سی۔

اِکّ دُۄجے تۄں ودھ ودھ کے شہِید پرِوار لئی اَیلانے گئے شہِیدی-پھںڈّ دیݨ دی رسم تۄں بائد جدۄں شردھاںجلی دے شبد بۄلدے پھَۄجی اپھسر نیں کِہا سی٬ “کارگِل دے اُچّے تے برفِیلے پہاڑ۔ پہِلاں ہی گھات لا کے ٹِیسی ’تے مۄرچے بݨائی بَیٹھے پاکِستانی سَینِک۔ پھِر وی بھارت دی جھۄلی وِچّ جِتّ پائُݨ والے اِہ ساڈے سُۄربِیر۔ شردھا نال سِر جھُک جاںدا ہَے۔ اِنہاں دی کُربانی اگّے اِہ پھںڈّ تاں کُجھ وی نہِیں ...” تاں سُݨ کے رݨبِیر دے متھّے وِچّ بھرتی تۄں کھُںجھّ جاݨ دی چِیس اِکّ وار پھیر اُٹھّی سی۔ اُس نُۄں لگِّیا جِویں جۄگِںدّر تاں مر کے وی اُس تۄں اگلی کتار وِچّ کھڑھا سی اتے اُہ “رُپئیِئے دے پںسّیری ادھّ-گلے ٹماٹراں دی ڈھیری وِچ ...۔”

گھر ولّ آئُںدے رݨبِیر دی بیچَینی ہۄر وی ودھ گئی۔ اُہ کھُرک-کھادھے کُتّے واںگُۄں اںدّر ہنیرا کر کے پَے گِیا۔ بچِںتّ کَۄر دے ساہمݨے آئُݨ نال اُس دا دِل پھڑک پھڑک وجّݨ لگّ پَیںدا۔ اکھِیر اُس دا ڈردے دا ڈر مُۄہرے آ گِیا۔ اںتّ بچِںتّ کَۄر نیں بھیت کڈھّ ہی لِیا۔ پتا لگدِیاں ہی اُس نیں رݨبِیر نُۄں آ گھیرِیا٬ “شاباشے ... شاباشے٬ مَینُۄں لگّ گِیا پتا تیری بھدّرکاری دا۔ مَیں وی سۄچاں اِہ چںگّا بھلا اِئۄں گُںجھّلی مار کے کِئۄں پِیا رہِںدَّے؟ مَینُۄں کی پتا سی بئی آپݨی کرتُۄت تۄں لُکدا پھِردَے کںجّر۔ چَۄرِیا بسّ اسِیں رہِ-گِییاں ہُݨ ماواں-دھِییاں۔ سانُۄں وی دھردے گہِݨے سلُۄجے کۄل٬ جے تیرا ببّر بھرجے کِتے۔ ہے سچّے پاشاء جۄگِںدّر دی تھاں ایہنُۄں چکّ لَیںدا دۄجخ جاݨے نُۄں۔ ایدُۄں تاں رںڈّ کٹّݨا سَۄکھا سی۔ لۄک تاں مر کے وی جُیاکاں لئی تجَۄرِییاں بھرگے تے اِس نپُتّے دے نیں نِیاݨِیاں دے مُۄںہ ’چۄں چۄگ کھۄہݨ لگّے نیں وی شرم نی کِیتی۔ بہِ-جے بیڑا ربّ کرکے ایہدا اَۄںترے دا۔” بچِںتّ کَۄر گالِیں اُتّر آئی۔ رݨبِیر نِیوِیں پائی چُپّ-چاپ سُݨدا رِہا تے پھِر اِنا ہی کِہا٬ “نِتّ ورںٹّ تے ورںٹّ تُرے آئُںدے سی٬ ہۄر پُلس تۄں کھِچّادھُۄہی کرائُںدا ٹبّر دی؟”

“اِک واری دی تھاں سَۄ واری لَے جاںدی پُلس۔ اِس کُتّکھانے نالۄں تاں ہوالاٹ چںگّی سی۔ آپے چھُڈائُںدا تیرا سلُۄجا٬ جِسدا سارا دِن ناں جپدا نی سی تھکّدا٬ اکھے سلُۄجا آںہدَے اَیں کرۄ٬ سلُۄجا آںہدَے اَۄں کرۄ۔ اَیہۄ جی پُٹھّی بھمّالی دِتّی بھَیݨ آپݨی دے کھسم بُڑی مُۄںہیں جے نیں جواں مںگّتے بݨا کے رکھّتے٬ مںگّتے نی تاں ...۔” بچِںتّ کَۄر پھیر بھڑک اُٹھّی٬ “لَے رݨبِیر بںدِّیا تُۄں جیہڑی ساڈے نال کِیتی اےَ ناں٬ سُکھ تُۄں وی نی پائیںگا۔ اجّ تۄں مَیں تیرے ونِّیئۄں مری تے تُۄں میرے ونِّیئۄں۔” بچِںتّ کَۄر نیں دُر-اسِیساں دِںدِّیاں تھلِّئۄں ڈکّا چکّ کے وِچالِئۄں تۄڑِیا اتے پرہے تُر پئی۔

رݨبِیر ساری رات اُسلوٹّے لَیںدا رِہا۔ “سانُۄں وی دھردے گہِݨے سلُۄجے کۄل ...۔” بۄل گھڑی-مُڑی اُس دے دِماگ‘ وِچّۄں لںگھّ جاںدا۔ مُٹِیاراں ہۄئیِیاں دِیپاں تے جِیتاں دے اُتّرے چِہرے اُس نُۄں ساہمݨے دِسݨ لگدے۔ اُنہاں دی چڑھدی اُمر نال اکھّاں‘ وِچّۄں ڈُلّہ-ڈُلّہ پَیںدی خُماری اُس نُۄں ڈرائُݨ لگّدی۔ بچِںتّ کَۄر ولّۄں تۄڑ کے سِٹِّیا ڈکّا اُس دی رُۄہ وِچّ چھیک کردا لںگھّ جاںدا۔ اُس نیں ذمِین دے پھَیسلے بارے جگتار ہۄراں نال اِکّ وار پھیر گلّ کرن دی سۄچی پر نال ہی سلُۄجے دے بۄل سُݨے٬ “ہۄر گُںجّائِش نی ہۄݨی ...۔”

سویرے اُہ پہِلاں واںگ ہی سوا دس والی بسّ لئی تِیار ہۄ گِیا۔ جگتار پھائیِناںس کمپّنی دے ساہمݨے جاݨ تکّ اُہ آپݨے پھَیسلے اُتّے پکّا رِہا پر اںدّر جاݨ دی ہِمّت ناں پئی۔ اُس نیں شِیشے وِچّۄں ویکھِیا جگتار اتے سلُۄجا آپݨے مُۄںہ-دھِیان کِسے گلّبات وِچّ مست ہسّ رہے سن۔ رݨبِیر اگّے تُر پِیا۔ دُۄر تکّ بھَۄں-بھَۄں کے دُکان ولّ ویکھدا رِہا تے ٹھیڈا کھا کے ڈِگّ پِیا۔ اُس دی اکھّ دے ہیٹھاں گلّہ اُچڑن نال خُۄن سِمّ آئِیا پر اُہ رُکِیا نہِیں۔ دِیپاں ہۄراں دے سکُۄل اگّۄں لںگھّدا اُہ باذار پار کرکے ریلوے-پھاٹک تکّ پہُںچّ گِیا۔ سٹّ اجے وی چسک رہی سی۔ اُس نیں گھڑی ویکھی باراں والی گڈّی دا وکت سی۔ اُہ پھاٹک دے ڈںڈّے ہیٹھۄں لںگھّ کے لائیِن والے پاسے جا کھڑۄتا۔ لال-مُۄںہاں اِںجن گاڑھے دھُۄںئیں دے لُۄمبے کڈھّدا جِنّ واںگ پھاٹک ولّ ودھ رِہا سی۔ رݨبِیر دے پَیراں ہیٹھ دھرتی کمبّی۔ کڑچّ کڑچّ دی کنّ پاڑوِیں آواذ اُسدے سِر وِچّ گھݨ واںگ وجّی۔ اِںجن٬ سوارِییاں والے ڈبّے اتے اکھِیر گارڈ والا ڈبّا وی لںگھّ گِیا۔ دِیپاں-جِیتاں دے چِہرے پھِر اُس دے اگّے آ کھڑۄتے سن اتے اُس دِییاں لتّاں نُۄں جُۄڑ پَے گِیا سی۔ پھاٹک کھُلّہِیا تاں ہارناں نیں اسمان سِر ’تے چُکّ لِیا۔ رݨبِیر مݨ-مݨ دے جاپدے پَیر گھڑِیسدا سڑک دے وِچکارۄں ہِلِّیا۔ پھیر باذار ولّ مُڑ پِیا۔ چَۄںک نیڑلے ٹھیکے تۄں ادھِییا پھڑ کے نال دے اہاتے وِچّ وڑ گِیا۔ دۄ بھرویں گلاس پِیݨ نال من کُجھ ٹِکاݨے آئِیا۔ اُس نیں اںدّرۄں اںدّری اِکّ ہۄر سکِیم سۄچی۔ جدۄں من اُس ’تے پُۄری ترہاں پکّا ہۄ گِیا تاں اُہ پںسّاری دی دُکان ولّ تُر پِیا۔

اُہ گھر پہُںچِّیا تاں سُۄرج ہر کُر کی کِکّر وِچّۄں چپّا کُ دِسدا آکھری ساہاں ’تے سی۔ رݨبِیر نیں ویکھِیا بچّے ٹی.وی. اگّے بَیٹھے کۄئی پھِلم ویکھ رہے سن۔ ڈِشُۄں-ڈِشُۄں دِییاں آواذاں دُۄر تکّ سُݨدِییاں سن۔ بچِںتّ کَۄر چُلّہے وِچّ جھۄکا اگاںہ کر رہی سی۔ رݨبِیر سِدھّا کھالی کمرے وِچّ جا بَیٹھا۔ کۄئی پاݨی پھڑائُݨ وی ناں آئِیا۔ شائِد اُس دِییاں “وۄٹاں” وی بدل گئیِیاں سن۔ اُہ آپ ہی اُٹھِّیا اتے چَۄںکے وِچّ پئے گھڑے وِچّۄں پاݨی دی گڑوی بھرن لگّ پِیا۔ اُس نُۄں ویکھ کے کْرۄدھِت بچِںتّ کَۄر جاݨ کے پاسا وٹّدی وِہڑے ولّ تُر گئی۔ مَۄکا تاڑ کے رݨبِیر نیں پںسّاری دی دُکان تۄں لِیاںدی پُڑی جیب وِچّۄں کڈھّی اتے دال والے پتِیلے وِچّ جھاڑ دِتّی۔ مۄٹِییاں لکّڑاں دی اگّ نال پتِیلے وِچّ بھُچال آئِیا پِیا سی۔ رݨبِیر نیں اںدّر جا کے شہِرۄں لِیاںدی بۄتل کھۄلہی۔ اِکّ بھرواں پَیگّ ڈِیک لا کے پی لِیا تے اُپّرۄتھلی اِکّ ہۄر اںدّر سِٹّ لِیا۔ مِںٹّاں وِچّ ہی نشا ورۄلے واںگُۄں چڑھ گِیا۔ اُس دا من کِیتا بچِّیاں نُۄں بۄل مارے۔ اںدّر وَیراگ جاگِیا اتے اکھّاں تھاݨی ڈُلّہ گِیا۔ رۄٹی والی تھالی چُکّی آئُںدی دِیپاں نُۄں ویکھ کے اُس نیں اکھّاں پُۄںجھ لئیِیاں اتے دِل تکڑا کِیتا۔ دِیپاں کاہلی نال مںجّے دی پَیںد اُتّے تھالی سِٹّݨ واںگ رکھّ کے مُڑ گئی جِویں گھر دا جِیء ہۄݨ دی تھاں اُہ کۄئی بِگانا اتے ڈرائُݨا بںدّا ہۄوے۔

بچّے ٹی.وی. اگّۄں اُٹھّ کے چَۄںکے وِچّ رۄٹی کھاݨ جا بَیٹھے۔ بچِںتّ کَۄر نیں پہِلی بُرکی تۄڑدِیاں جِویں جاݨ کے رݨبِیر نُۄں سُݨائُݨ لئی ہی اُچّی دیݨے کِہا٬ “ہُݨ اِہ رُکھّی-مِسّی ناں کھۄہِیں سچّے پاشاء ...۔”

“... سچّے پاشاء جِیئۄ ... آپݨے سیوکاں نُۄں چرناں وِچّ نِواس بکھشی ...۔” گِیانی جی نیں ارداس دے سماپتی-شبد پڑھے۔ واہِگُرُۄ واہِگُرُۄ اُچاردے سبھ نیڑلے نلکے تۄں ہتھّ سُچّے کرن دی رسم وِچّ رُجھّ گئے۔ رݨبِیر ہۄراں دی چِکھا دی اگّ سبھ کُجھ بھسم کرن تۄں بائد پُۄرے جۄبن وِچّ کِسے دَیںت دی جِیبھ واںگ سںدھُّۄری لپٹاں چھڈدی دہِک رہی سی۔ کپال-کِرِیا لئی دۄ بںدِّیاں نُۄں چھڈّ کے باکی سبھ پِںڈّ ولّ تُر پئے۔ سِر ’تے آئِیا ہاڑھ دا سُۄرج اگّ ورہا رِہا سی اتے اُس تۄں وی ودھّ اِکّ ساڑواں بھَیء سِیاݨے بںدِّیاں دے متھِّیاں اںدّر سُلگھ رِہا سی کِہ پِںڈّ اُتّے آئی کرۄپی دا اگلا وار کِس گھر اُتّے ہۄویگا؟ کہی تاں بھاویں کِسے وی نہِیں پر اِہ بدشگنی گلّ اںدّر سبھ دے ہی سی کِہ سُۄبیدار جۄگِںدّر سِںگھّ دی چِکھا واںگ ہی اجّ رݨبِیر ہۄراں دی چِکھا دا دھُۄںیاں وی پِںڈّ ولّ آ رِہا سی۔