अप्रैल 05, 2025

writingDetail.created_by
By: गुरदिआल सिंघ

करीर दी ढिंगरी

बलंतो दे सहुरे ते दिउर, माघी नें शराब नाल रज्ज के रात फेर गाल्हां दित्तीआं सन। उहदी बराबर दी धी कोल पई सी पर उनहां पिउ-पुत्तां नूं शरम नहीं सी आई। उहदे दोवें निक्के मुंडे सहिम नाल छहि के बैठे तित्तरां वांग खेसां विच मूंह सिर वल्हेटी पए रहे सन ते गिआला 'तीवींआं वांगूं' कोल पिआ सुणदा रिहा सी पर उहदा चित्त टिकाणे नहीं सी रिहा। गिआले नूं दित्ते 'वचन' दा उहनूं रात वी चेता आइआ सी पर अग्गे वांग चल्ल होऊ' उहतों नहीं आखिआ गिआ पिछले कुझ महीनिआं तों उह कदे वी इंज नहीं सी कहि सकी।

इह पहिली वेर नहीं सी कि उहदे सहुरे ते दिउर नें गाल्हां दित्तीआं सन। बारांतेरां वरहे हो गए सन जदों उनहां नूं हलक छुटदा उहनूं गाल्हां दे लैंदे। अड्ड-विढ्ढ उह कदे किसे नूं मंदा नहीं सी बोली। पर उह एडे चंदरे बंदे सन जिवें गाल्हां दित्ते बिना उनहां दी पीती खरी नहीं सी हुंदी। वाह लग्गदी आप उह किसे पशू नूं वी गाल्ह नहीं सी कढ्ढदी मते उह गल्ल पुठ्ठी पा लैण, अग्गे उह जर लैंदी सी पर हुण कोल पई बराबर दी धी साहमणे उहतों बिना उहदी किसे खुनामीओं, गंद बकदे उह झल्ले नहीं सन जांदे।

सारी रात बलंतो नूं नींद नां आई। उहदे अंदर जिवें किसे नें किक्कर दीआं सूलां दा रुग्ग भर के खिंडा दित्ता सी, पासा वी उहतों नहीं सी परतिआ जांदा। सूलां दी पीड़ नाल उहदा लूं-लूं पछ्छिआ जा रिहा सी। अध्धी रात ताईं अख्खां सौण-भादों दे तारिआं वांग सल्हाबीआं रहीआं पर अध्धी रात मगरों हौली-हौली सुक्क के तपण लग्ग पईआं। एसे तपश दे ताअ नाल नाल उह आपे ई मिच गईआं ते जदों मुड़ खुल्ल्हीआं तां उह उभड़वाही उठ के बहि गई।

दिन चिट्टा चहड़िआ होइआ सी। गिआला बलदां नूं पठ्ठे पा रिहा सी। उहदी वड्डी धी चाह धर रही सी। उस आसीं-पासीं तक्किआ, उनींदरे दी रड़क नाल अंबीआं अख्खां नाल सभ कुझ ओपरा-ओपरा लग्गिआ। अख्खां मल्लोजोरी मिच-मिच जांदीआं सन। उस हथेलीआं नाल अख्खां मलीआं पर चाणचक्क ई उस दोवें हत्थ साहमणे करके हथेलीआं वल्ल इंज वेखिआ जिवें उनहां नूं तूतड़े दे लूं लग्ग गए होण। बिंद कु मगरों हत्थ झाड़ के मुड़ अख्खां मलण लग्ग पई। पिछले दो कु वरहिआं तों जदों वी उह अख्खां मलदी तां उहनूं इंज लग्गदा सी जिवें उह बाजरे दे सिट्टे दी आखरी फांक वांग, आपणे रूप नूं मसलण लग्गी होवे, हर वार लग्गदा उहदे रूप दे सारे दाणे किरदे जांदे सन ते निरा तूतड़ा रहिंदा जांदा सी, पोला-पोला, फोका तूतड़ा, जीहनूं चिड़ीआं कावां नें फरोल-फरोल के खिंडा दित्ता होवे।

जदों बलंतो विआही आई सी, उदों उहनूं वेखण आईआं तों उहदी सिफत नहीं सी होई। पिंड दी सभ तों वड्डी नघोचण, सोधां नैण नूं वी कोई घाट नहीं सी दिसी, उह उहदे रूप नूं कोई उपमा नहीं सी दे सकी। 'परी वरगी', 'मूरत वरगी' ते 'फूलां राणी' वरगे सारे शबद उहनूं फोके-फोके लग्गे सन। ते फेर उहने आखिआ सी, 'नंग जट्टां नूं डिग्गिआ लाल थिआ गिआ।' उहदीआं अख्खां उहनूं सच्चीं लालां वांग चमकदीआं लग्गीआं सन। पर अज्ज, चौदां वरहिआं दी वित्थ मसां अजे पई सी कि उहो अख्खां रिच्च कौडीआं वरगीआं हो गईआं सन। उनहां लालां विचों फुट्टदीआं सारीआं किरनां एडीआं मध्धम पै गईआं सन कि उनहां दे आरों-पारों कुझ वी नहीं सी दिसदा - नां किसे अंदरली शै दा आकार, नां बाहरली दा अकस - जिवें उनहां दे दोहीं पासीं, चौदां वरहिआं दी धूड़ जंमजंम के दोवें पासे घसमैले हो गए होण।

बलदां नूं पठ्ठे पा के, गिआला चुल्ल्हे मूहरे आ बैठा। जीतां, उनहां दी वड्डी धी नें कौले विच चाह पा के उहदे अग्गे लिआ धरी। जदों गिआले नें कौला चुक्क के मूंह नूं लाइआ तां जीतां नें निगाह उची करके पिओ दे मुहांदरे वल्ल इंज तक्किआ कि गिआले तों धी दीआं अख्खां दी झाल झल्ली नां गई। उस नीवीं पा लई। पर जीतां, ओवें झाकी गई कदे पिओ दीआं डूंघीआं अख्खां वल्ल ते कदे करड़-बरड़ी दाहड़ी वल्ल।

ते पिओ-धी दी एस तक्कणी विच पता नहीं 'की' सी कि बलंतो दी भुब्ब निकल गई ते उस चुंनी दा पल्ला मरोड़ के मूंह विच तुंन लिआ। ओहो सूलां बलंतो दे अंदर चुभीआं ते पीड़ नाल उहदा लूं-लूं पछ्छिआ गिआ। उह ओवें बैठी बिठाई मुड़ मंजी उते डिग्ग पई। एधर पिठ्ठ होण करके गिआले नूं कोई पता नहीं सी लग्गिआ।

चाह पी के गिआला नरमा गोडण खेत नूं तुर गिआ। जीतां नें घर दा सारा गोहाकूड़ा कीता, चुल्ल्हा-चौंका सांभिआ ते खेत वी रोटी उहो लै के गई। बलंतो निढाल हो के मंजी उते पई रही। रोटी वी उस नां खाधी। निक्के दोवें आपे ई पता नहीं कदों चुप्पचुपीते सकूल चले गए। सुंने घर विच बलंतो दा चित काहला पैण लग्ग पिआ ते उह किसे आहर लग्गण लई उठ के बहि गई। पर मंजी तों उठदी नूं साहमणी सांझी कंध उतों दी सहुरे दी पग्ग दिसी। उहदे अंदर खिलरीआं सूलां नें लूं-लूं मुड़ पछ्छ दित्ता। बलंतो फेर मंजी 'ते पै गई ते उहनूं गिआले नूं दित्ता वचन याद आ गिआ।

जिदों उह विआही आई सी उहदी सस्स ओदों तों ई उहनूं मिहणे मारन लग्ग पई सी। सभ तों वड्डा मिहणा उहदा दाज दा सी। 'असीं कोई सिगलीगर सी, जाएखाणिआं नें चांदी दीआं बांकां पा के साडे मत्थे मारी...। निरे रूप नूं किसे नें थेल्ही 'ते पा के चट्टणै।' बलंतो दे मूंह उते उस किंना चिर अजिहा मिहणा भावें नहीं सी दित्ता पर आंढणां-गुआंढणां कोल कीतीआं उहदीआं बदखोईआं दा बलंतो नूं पता लग्गदा रिहा सी। आपणे वल्लों बलंतो नें कदे कोई शिकाइत नहीं सी होण दित्ती। सारे घर दा कंम उह अणथक्क हो के करदी। दसां जीआं दीआं रोटीआं पकांदी, अठ्ठ-सत्त पशू सांभदी, किसे दे गल मैला कप्पड़ा नां रहिण दिंदी, घर नूं कूचे रिड़कणे वांग लिशकाई रख्खदी। पर फेर वी दिनो-दिन उहदी सस्स दे मिहणे वध्धदे वेख के उहदा चित्त भैड़ा पैण लग्ग पिआ सी। हौली-हौली उह जदों आनीं-बहानीं मूंह उते वी उहनूं मंदा बोलण लग्ग पई तां बलंतो दा सबर टुट्ट गिआ।

इक्क रात उस गिआले नूं सारी गल्ल दस्सी। पर गिआला 'तीवींआं' वरगा बंदा सी। उस बड़ी नरमी नाल आखिआ, "मैं जिउं जंमिऐं कदे मापिआं साहमणे नहीं बोलिआ। जे तूं अग्गों बोल पई तां सारी रख्खी रखाई खूह 'च पै जाएगी। होर भावें जो जी आवे उह कर पर मेरे मापिआं मूहरे नां बोलीं - सारी उमर वासते नां बोलीं।"

ते गिआले नें उहतों मापिआं मूहरे नां बोलण दा 'वचन' लै लिआ ते इह 'वचन' बलंतो नूं इंज लग्गिआ जिवें किसे नें चाणचक्क, रमदी पैली विच पैंदे मोघे दे मूंह अग्गे करीर दी कोई ढिंगरी अड़ा दित्ती होवे...ते उहदा अंदर पाणी दी तिहाई पैली वांग पहिलां सुक्कण ते फेर तिड़कण लग्ग पिआ।

पूरे तिंन वरहे उह सस्स दे खरहवे बोल ते मिहणे सुणदी रही। शराबी सहुरे ते अलत्थ दिउर दीआं नां जरीआं जाण वालीआं गल्लां ते गाल्हां सुणदी रही पर गिआले नूं दित्ता 'वचन' उस नां तोड़िआ। गिआले उते पहिले दिनों उहनूं एडा तरस आउण लग्ग पिआ सी कि उह निआणिआं वांग उहनूं चारे पासिओं लुका-लुका के रख्खदी रही सी - ते उहदा इह तरस एडा मोह बण गिआ सी कि उह गिआले पिछ्छे आपणा सभ कुझ वार सकदी सी।

फेर उहदे दिओर दा विआह होइआ। उहदी दराणी नें सारा अंदर-बाहर भर दित्ता। बलंतो दा रहिंदा-खूंहदा उकर वी मुक्क गिआ। उस नें गिआले नूं कई वारी अड्ड होण दी सलाह दित्ती पर जदों ताईं मापिआं ते भरा नें उहदी तीवीं ते सौ सौ ऊझां ला के ते उहनूं 'रंन दा गोला' आख आख के घरों नां कढ्ढिआ, ओना चिर उह अड्ड नां होइआ।

अड्ड होण वेले वी गिआले नें 'तीवींआं वाली' गल्ल कीती। पिउ नें हिस्से आउंदी पूरी पैली वी नां दित्ती, जिहड़ी दित्ती उह वी बाकी नालों रद्दी, मारू ते झाड़-मल्हिआं वाली। घर विचों वी पंजवां छीवां हिस्सा ई वंड के दित्ता। बलद दोवें हारे ते संद उह फड़ाए जिहड़े किसे वी कंम दे नहीं सन। बलंतो दे पेकिआं दे भांडे, कप्पड़े वी अध्धिओं बहुते, रख्ख-रखा लए। गिआला चुप्प कर रिहा, बलंतो उहनूं दित्ते 'वचन' ते काइम रही ते दोवें सबर दा घुट्ट भर के बहि गए।

ते हुण गिआरां वरहे उनहां नूं 'सबर दा घुट्ट' भरदिआं हो गए सन, बारहवां लग्गिआ होइआ सी - ओहो बारहवां, जिहड़े वरहे आखदे नें रूड़ी दी वी सुणी जांदी ए। पर उनहां दी सुणी नहीं सी गई। उनहां दा अध्ध-ढठ्ठा घर ओवें जिवें सी - पक्की तां की कच्ची इट्ट वी उह नहीं सन लुआ सके। ओहो खुरली सी जित्थे जेठ हाड़ दे महीने बध्धे पशूआं नूं सिध्धी धुप्प आउंदी सी, खुरली उते पाइआ पुराणा छप्पर वी ओवें जिवें सी जिहड़ा धुप्प नूं वेंहदिआं, पशूआं नूं आसरा देण दी थां आप हौंकण लग्ग पैंदा, पिछली सबात वी ओवें मीहां दी रुत्ते पाणी नाल भर जांदी सी। सारा घर वाह लग्गदी बलंतो हर वेले सुआरदी रहिंदी पर निरी उहदी हत्थां दी खेचल नाल, अध्धी सदी दीआं पुराणीआं कंधां ते काठ नवां नरोआ नहीं सी बणदा। अड्ड हो के नां उनहां कोई भारी मझ्झ खरीदी सी ते नां कोई नरोआ बलद लिआ सी। गड्डे दी जोड़ी वी नवीं नहीं सी चहड़ाई, मुड़ मुड़ बूजलीआं लुआ के उखड़े-हिल्ले गड्डे नूं ठिब्बे छित्तर वांग गिआला धूही फिरिआ सी ते ठठे नाल लोक उनहां दे गड्डे नूं 'गिआले दी नगौरी गड्ड' आखण लग्ग पए सन।

इह गिआरां वरहे उह सस्स सहुरे ते शरीक दीआं तत्तीआं-ठंढीआं सुणदी राही सी ते उहने गिआले दे 'वचन' दी अड़ाई करीर दी ढिंगरी नहीं सी टुट्टण दित्ती। इहदे नाल लग्ग-लग्ग के होर किंना सारा निक्क-सुक्क इकठ्ठा हो गिआ सी ते पाणी दा निकास उका रुक गिआ सी...उहदा अंदर एने चिर दे सोके नाल, खख्खड़ी वांग पाट चल्लिआ सी...ते पाणी कदे-कदे एना ज़ोर मारदा कि ढिंगरी टुट्टणटुट्टण करन लग्ग पैंदी सी।

होर तां सारे जो आहंदे सन सो आहंदे सन पर बिना किसे गल्लों उहदी सौंकणां वरगी दराणी वी उहनूं आरहां लाणों नहीं सी हटदी। पता नहीं केहो जेहे गए घर दी उह आई सी कि जिउं-जिउं बलंतो दी हालत मंदी हुंदी जांदी सी उह वधेरे चांभड़ां पाउंदी। जदों बलंतो दा कोई निआणा किसे चीज़ पिछ्छे रोंदा तां उहनूं खुशी जिही हुंदी। गिआला ते बलंतो जदों उचा बोलदे, उहदा अंदर जिवें ठर जांदा, कंध नाल कंन ला ला उह बिड़कां लैंदी ते रत्ती भर गल्ल दा पहाड़ बणा के सारे अगवाड़ विच गा दिंदी।

पहिलां पहिलां बलंतो नूं समझ नहीं आई कि उहदी दराणी दा उहदे नाल की वैर सी। इक दिन चाणचक्क उहदी दराणी दा पिउ सज्जरी सूई झोटी बंनह गिआ। जदों उनहां दी गुआंढण बचिंती दी नूंह नें उहनूं आ के वधाई दित्ती तां बिना कोई सिध्धा जुआब देण दे उस कंध उतों दी टेढी अख्ख झाकदिआं बलंतो नूं सुणा के आखिआ, "रब्ब दा दित्ता सभ कुश ऐ - सत खहड़ीआं सी हथनीआं वरगीआं, बापू कहिंदा 'बच्चा, हुण जिहड़ी जी करदै लै जा।'...लोकां वांगूं कुज्जे फड़ के लस्सी नूं तां दर-दर नां तुरे फिरांगे।"

ते ओदों बलंतो नूं गल्ल दी समझ पई सी। दराणी नूं आपणे पेकिआं दी अमीरी दा हंकार सी। सहुरे घर वी उहदा एसे करके उकर सी, ते एसे करके उह बलंतो नूं टिड्डी पलपीही ई समझदी सी।

बलंतो दे चित्त विच ओदों पहिली वारी इह ख़िआल आइआ, 'जे उह वी सरदेपुजदे मापिआं दी धी हुंदी तां दराणी दे बराबर मझ्झ लिआ बंनहदी ते आह आरहां उहनूं नां झल्लणीआं पैंदीआं पर उहदे गरीब मापे तां उहनूं तेड़-सिर दे लीड़े देण जोगे वी नहीं सन। ते आपणी गरीबी ओदों उहनूं बड़ी चंदरी लग्गी सी।

फेर पाणी दिनो दिन चहड़दा गिआ। करीर दी ढिंगरी दे बल तों वधेरा ज़ोर करन लग्ग पिआ पर ढिंगरी दे पासीं इकठ्ठे होए निक्कसुक्क नें अजे ताईं इहनूं टुट्टण नहीं सी दित्ता ते बलंतो दे अंदर दी धरती होर वधेरे तिड़कदी जांदी, घाह दीआं जहड़ां वी भुज्जण लग्ग पईआं।

बलंतो सारा दिन निढाल हो के पई रही। दिन ढले जदों गिआला घर मुड़िआ तां उहनूं मंजे 'ते पई नूं वेख उहदा कालजा फड़िआ गिआ चहुं पहिरां दी बलंतो दा रहिंदा रंग रूप वी जिवें मुक्क गिआ सी। अख्खां बहुतीआं ई डूंघीआं हो गईआं सन, ते हेठां ते पासिआं तों इंज लग्गदीआं सन जिवें कालस मली होई होवे। चिहरा ते हत्थ-पैर हलदी वरगे पीले हो गए लग्गदे सन।

गिआला निमोझूणा जिहा हो के खुरली उते बहि गिआ। उहदा सिर ते पिठ्ठ बड़ी दुखण लग्ग पई सी। नीवीं पा के उस कसौली दे दसते दे सिरे उते मत्था रख्ख लिआ। उहदे सिर नूं घेर चहड़न लग्ग पई सी। सुपने वांग उहनूं बलंतो दे उनहां नकशां दा ख़िआल आइआ जिनहां दी अज्ज तों कुल्ल चौदां वरहे पहिलां झाल नहीं सी झल्ली जांदी। दुध्ध वरगे चिट्टे मौमी कागज़ दी 'गुड्डी वरगी' उस तीवीं नूं घुटवां हत्थ वी उह नहीं सी पाउंदा हुंदा, मते मैली हो जाए... मते कितों मचकोड़ी जाए।

जदों गिआले नें सिर उतांह चुक्किआ, साहमणे जटूरीआं खिलारी फिरदा माघी उहनूं दिसिआ। शराब दा रज्जिआ उह झूलदा फिरदा सी। गिआले नूं खुरली उते इंज उदास बैठिआं वेख उस अड्डीआं चुक्क के एधर वेखिआ ते विअंग नाल उची सारी आखिआ, "सुणा बई ज़न-मुरीदा किहड़े रंगां 'च ऐं?" उहदी अवाज़ खरहवी ते बे-तरसी भरी सी।

गिआला कदे वध्ध-घट्ट उस नाल नहीं सी बोलिआ। गिआरां वरहे उहनूं अड्ड होइआं हो गए सन, किंने वारी उहदे एस अलत्थ शराबी भरा नें उहनूं मंदा बोलिआ सी, मिहणे मारे सन, रड़का-रड़का गल्लां आखीआं सन, बलंतो नूं सिध्धीआं गाल्हां कढ्ढीआं सन पर गिआले नें अग्गों कदे ओए नहीं सी आखी - पाणी वांग सभ पी के अंदर वड़ जांदा रिहा सी, अज्ज वी पहिलां वांग चुप्प करके अंदर जा वड़िआ। सबात दे परछावें पई बलंतो नें जदों गिआले नूं इंज अंदर वड़दिआं वेखिआ तां उहदा सवा दहाके दे सोके नाल खख्खड़ी वांग पाटिआ अंदर झुलसिआ गिआ जिवें सूरज दी सारी अग्ग उहदे उते वरह गई होवे।

बलंतो उठ के बहि गई पर दिउर दी थां उहनूं दारू नाल डक्किआ उहदा सहुरा खड़ोता दिसिआ। माघी हस्स के परहे हो गिआ सी। उस आपणीआं मरनऊ अख्खां नाल उस वल्ल इंज वेखिआ जिवें उहनूं लैण आए धरम राज दे दूतां वल्ल वेंहदी होवे। इस गल्ल दा ख़िआल उहनूं किंना चिर नां आइआ कि सहुरे दे साहमणे उह अजे ताईं नंगे सिर ही बैठी सी। मंजी तों उठ के बहिण लग्गिआं, सिर तों 'लहि गई चुंनी' उस अजे ताईं चुक्क के सिर उते नहीं सी लई।

ते 'वचन' दी करीर दी ढिंगरी दा जरकाटा पै गिआ। सा-रा पाणी दहाके दे भुख्खे मोघे दे विचों दी सणे टुट्टी ढिंगरी ते इस दे दुआले इकठ्ठे होए निक्क-सुक्क दे हहड़ वांग वग पिआ ते उहदे झुलसींदे अंदर दी धरती दीआं पत्थर होईआं त्रेड़ां भिज्ज के होर तिड़क गईआं।

"तेरी..." उहदे सहुरे नें उहनूं नंगे सिर इंज बैठी वेख के उची सारी गाल्ह कढ्ढी, "तूं सानूं कंजर ई बणा छड्डिऐ वहिले! बोटीबोटी करके अंदरे खपा दूं, हवा नहीं निकलण देणी भला किते भुल्ली फिरदी होवेंगी।"

पर अज्ज बलंतो नूं अग्गे वांग सहुरे तों डर नां लग्गिआ, नां उहने चुंनी चुक्क के सिर धरी, नां अख्खां नीवीआं कीतीआं, सहुरे वल्ल ओवें बितर-बितर झाकदी रही।

"की गल्ल ऐ?" पिउ नूं गाल्हां कढ्ढदिआं सुण के माघी नें नेड़े आ के शराबी आवाज़ विच पिउ तों पुछ्छिआ।

"आह वेख कंजरां दी नें सानूं किवें ठिठ्ठ कीतै। होर तां सभ करतूतां कर लीआं, हुण आह कसर रहिंदी सी, इह वी कर ली। विहनै किवें कंजरीआं वांगूं बिशरम होई बैठी ऐ...मैनूं- गंडासी फड़ा केरां उरे, मैं इहदा भुगतां धंदा, सारी उमर दा सिआपा मुक्कू।"

"तूं काहनूं, धोलिआं नूं कलंक लौणै, इह पुंन मैनूं खट्टण दे, नाले विचारे साडे बाई दी गत हो जू...हिह करींडल लाह ई देईए अज्ज इहदे गलों।" माघी नें खुल्ल्हे केसां दा जूड़ा करदिआं ललकारा मारिआ।

ते फेर खुरली उते चहड़ के उहने कंध उतों दी छाल मारी ते बलंतो दे विहड़े विच आ गिआ। बलंतो दा सहुरा वी, गाल्हां कढ्ढदा गली विच दी हो के आ वड़िआ। रौला सुण के गिआला अंदरों निकलिआ ते राकशां वांग आउंदे आपणे भरा ते पिउ नूं वेख के सहिम गिआ।

...पर करीर दी ढिंगरी टुट्ट चुक्की सी। बलंतो उनहां दोहां दे नेड़े आउण तों पहिलां थबूका मार के खहड़ी हो गई। उहदीआं अंदर धस्सीआं अख्खां लाल सूहीआं हो गईआं। ओवें जिवें नंगे सिर, उस खूंजे पिआ घोटा चुक्क लिआ ते किलकारी मार के चीकी, "आओ मेरे पिओ दा साला, किहड़ा मेरे नेड़े लग्गदै। सणे ओड़मे-कोड़मे उहदीआं आंदरां कढ्ढलूं जीहने मैनूं हत्थ वी लाइऐ।"

उह एनी उची चीकी सी कि गिआले तों उहदी अवाज़ पछाणी नां गई। निआणे डरदे मारे कंधां नाल जा लग्गे ते डाडां मारन लग्ग पए। गिआले दा पिओ ते माघी वी कुझ सहिम गए सन। उनहां नूं सच्च नहीं सी आउंदा कि इह उहो तीवीं सी जिहड़ी बारां वरहे कंध बण के उनहां दीआं जुत्तीआं खांदी रही सी, खरहवे बोल ते गाल्हां सुणदी रही सी ते कदे कूई वी नहीं सी पर अज्ज कालका माई दा रूप धारी घोटा चुक्की दो बंदिआं नूं सिध्धी होई खहड़ी सी। इह गल्ल उनहां दीआं शराबी अख्खां नूं वी ओपरी लग्गी सी पर अगले पल ही शराबी अख्खां, बिना कोई डूंघी गल्ल सोचिआं होर कहिर विच आ गईआं। ते उह दोवें पिओ-पुत्त, उस 'कंजरी तीवीं' नूं बघिआड़ वांग पाड़न पै गए।

"बलंतो!" गिआले नें कूक के आखिआ, ते उहदे वल्ल भज्जिआ। पर बलंतो! हुण कौण बलंतो! बलंतो हुण किते नहीं सी, करीर दी ढिंगरी टुट्ट चुक्की सी! गिआला अजे उहदे कोल नहीं सी अपड़िआ कि बलंतो नें उहदे वल्ल आउंदे माघी वल्ल, सिर-मदान भज्ज के उहनूं मिलदिआं, घोटा सज्जे मोढे उते, एडे ज़ोर नाल मारिआ कि माघी दी बांह टुट्टी टाहणी वांग लमकण लग्ग पई। सहुरा अगांह होइआ तां उह माघी वल्लों हट के उहनूं पै गई। जदों टुट्टवां जिहा इक्क घोटा गिआले दे पिओ दे वी वज्जिआ, उह गाल्हा कढ्ढदा पिछांह भउं के, कोई डांग सोटी लभ्भण दे बहाने विहड़े विच आ गिआ। जदों नूं गिआला भज्ज के बलंतो दे नेड़े होइआ उदों नूं उह गतके दे खिडारी वांग पुठ्ठी-पैरीं, बबूका मार के पिछली कंध नाल जा लग्गी सी ते उस कंध नाल लग्गी नें पहिले वांग ई फेर किलकारी मारी,

"हुण आओ कोई सग्गा-रत्ता मेरे नेड़े तां लग्ग के वेखे!...तुसीं चौदां वरहे मेरा अंदर साड़िऐ - तीवीं करके ई नां?...लग्गो हुण नेड़े जे थोडी रत्त नां पी जां तां! नाले सद्द लो हुण थोडी अहु 'फूलकिआं दी धी' नूं जिहड़ी नित्त 'राजे मापिआं' दिओं लिआ-लिआ के हत्थणीआं बंनहदी सी!...तुसीं गंद दिओ भुख्खिओ, वड्डे मरदऊ-पुणे वालिओ, हुण कंगालां दी धी दे नेड़े लग्ग के वेखो! वे मैं चौदां वरहे थोडीआं सुणीआं पर तुसीं मैनूं गरीबणी जाण के मेरी आतमा पछ्छदे रहे! आओ हुण लग्गे नेड़े - तीवींआं दे हत्थ तां वेखो वड्डिओ सूरमिओं...रत्त पी लूं।" उहदा चिहरा, पल दा पल इंज लाल सूहा हो गिआ सी जिवें उह सच्चीं ही रत्त पी के हटी होवे। डरदा कोई उहदे नेड़े नां लग्गिआ।

रौला सुण के सारा अगवाड़ 'कठ्ठा हो गिआ सी। जदों लोकां नें बलंतो नूं नंगे सिर सारिआं दे साहमणे इंज घोटा चुक्की खड़ोतिआं ते अवा-तवा बोलदिआं सुणिआ तां बहुतिआं नें शरम नाल नीवीं पा लई। कई जिहड़े गिआले दे पिओ ते माघी नाल खार खांदे सन, वेख के मुसकड़ीएं हस्सदे रहे। इंदर नंबरदार, जीहने आपणी सठ्ठां वरहिआं दी उमर विच एडी बिशरम तीवीं नहीं सी वेखी, शरम ते गुस्से दा मारिआ पाणी पाणी होई जांदा सी। जदों तीवीं इंज गाल्हां कढ्ढदी उहतों जरी नां गई तां उस आपणी बज़ुरगी ते चौधर दा दबाअ पाउंदिआं ललकारा मारिआ।

"चुप्प करदी ऐं कि नहीं?...कंजरां दी भूतनी जी, कितों मसती ऐ!"

ते जदों उह थोहड़ा जिहा अगांह होइआ तां ओवें किलकारी मार के बलंतो कूकी, "बाबा वेखीं, ऐवें आवदी पग्ग लुहा बैठें! आवदी लंबरदारी कोले रख़्ख़..जदों इह मेरे नाल तेरहवीआं करदे हुंदे सी ओदों तूं वड्डा पंचैती कित्थे गिआ सी...एसे पिंड वसदा सी कि किते होर?"

नंबरदार नें दंदां 'च जीभ दे लई। ते फेर चाणचक्क पासा ई परत गिआ। इंदर नंबरदार डौर भौरे होए खड़ोते गिआले नूं पै गिआ। "सालिआ तूं कोई बंदैं? आह बांदरी जी ऐनीं सिर चहड़ा छड्डी ऐ, एहो जीआं भेडां पिछ्छे तूं सारे पिंड दी इज्जत लहौनै, तैनूं शरम नहीं आउंदी कुत्तिआ?"

ते पलों अंदर अंदर लोक बलंतो नूं छड्ड के गिआले दे गल पै गए। चूहे पिछ्छे पईआं इल्लां वांग लोकां नें उहनूं बोच लिआ।

"साले बंदिआं दे!"

"जे इहदे 'चों तिंन काणे होण, तीवीं ऐनीं सिर की चहड़ जाए ओइ?"

"इह तां कुड़ीआं उतों दी जंमिऐं, तीवीआं नालों वी निकंमै साला।"

"मेरी तीवीं ऐं करदी जे मैं वढ्ढ के अंदर नां खपा दिंदा साली नूं।"

"तीवीं की बोल जे ओए! गुत्तों फड़ के चार मारे गिच्ची 'च तकले वरगी हो जांदी ऐ।"

गिआले नूं एहो जेहे गाल्हां वरगे ते खरहवे बोल सुणदे रहे पर उहनूं इह सारा कुझ निरा सुपने वांग लग्गिआ। 'तीवीं' शबद सुण के उहदी हालत इंज हुंदी जांदी सी जिवें सैआं बंदे उहदीआं दोहां बाहां फड़ के रस्साकशी कर रहे होण। बलंतो उहो तीवीं सी जिस उहदे पिछ्छे आपणी हर गल्ल छड्ड दित्ती सी, आपणी दिह वी गाल लई सी...ते कदे कदे उहनूं इंज लग्गदा सी जिवें बलंतो विच उहदी जान सी - जिवें बातां वाले राजे दी जान पिप्पल उते टंगे तोते विच।...इह लोक तीवीं नूं की आखदे सन? गिआले दी हालत बेहोशी वरगी हो गई। उह उका बौंदल गिआ सी।

अखीर कई सिआणे लंमीं सोच के माघी ते उहदे पिउ नूं उथों मल्लोज़ोरी लै गए। हरेक नें बलंतो ते 'जनाने' गिआले नुं चित्त आईआं गाल्हां कढ्ढीआं ते हौली-हौली तुर गए। विहड़े दा रौला सारे पिंड 'च खिलर गिआ पर बलंतो अजे ओवें घोटा फड़ी कंध नाल लग्गी खड़ोती सी।

गिआला घाऊं-माऊं जिहा होइआ अंदर जा वड़िआ। उहनूं पता नहीं सी लग्गा कि अंदर वड़दिआं उह कदों मुसकरा पिआ ते उहदी एस ओपरी मुसकान नूं तक्क के आथण दे घसमैले चानण विच डडिआंदे निआणे होर वधेरे सहिम के इक्क दम चुप्प कर गए सन।

...ते फेर उसे पल उहनूं बाहर कासे दे डिग्गण दी आवाज़ सुणी जिवें हनेरी नाल, खड़सुक्क टाहली दा कोई बोदा टाहणा टुट्ट के डिग्गिआ होवे। उह बाहर नस्सिआ। बलंतो मूधे मूंह डिग्गी पई सी। उह हत्थां 'ते चुक्क के उहनूं अंदर लै आइआ।

ते ओदूं सतवें दिन लोकां नें सुणिआ बलंतो मर गई सी।