अप्रैल 11, 2026

writingDetail.created_by
By: महिंदर सिंघ रंधावा

कुल्लू वादी

कुल्लू शबद दा नां ही साडे अंदर अजीब ते पिआरीआं यादां छेड़ देंदा हा कुल्लू दरिआ बिआस ते इहदीआं उप-नदीआं सोलांग, मनाली, सरवारी, पारवती, सेंज ते तीरंथन दी वादी; कुल्लू कोशां ते शानांभवे दिउदारां दी वादी; कुल्लू, सिउ दे गिलास दे बाग़ां दी वादी; कुल्लू सुरांगली मनुख्खता, इसत्रीआं जिनहां दे मूंह सिउ वांग भखदे हन, अते न्रित, संगीत ते लुगड़ी नूं पिआरदे मरदां दी वादी; कुल्लू, देवीआं ते दिउतिआं दी वादी जिहड़े आपणी रब्बता दे बावजूद मनुख्खी कमज़ोरीआं नूं घ्रिणा नहीं करदे। गल्ल की, कुल्लू विच उह सभ कुझ है जिस दी इक हारी हुट्टी जिंद नूं लोड़ है : शानदार पहाड़ी द्रिश, शानदार जंगल, शूकदे जल-प्रवाह, रसीले फल ते बड़े ही दिलचसप लोक, जिहड़े हेतूवाद दे इस युग विच वी आपणे पहाड़ी देवी देवतिआं लई आदर सतकार नाल भरपूर हन। आपणीआं गुणगुणांदीआं नदीआं अते जंगलां दे बाग़ां नाल ढकीआं परबती ढलवानां सदका कुल्लू वादी दी कोमल सुंदरता पूरन रूप विच इक इसत्री दी सुंदरता है, ख़ास करके जदों इनहां दा मुकाबला सपिती ते लाहोल दीआं बंजर चटानां नाल कीता जावे, जिनहां दीआं तिख्खीआं सख़त टीसीआं सदा बरफ़ां नाल कज्जीआं रहिंदीआं हन ते जिंनां दीआं तंग घाटीआं बड़ीआं भिअंकर हन। लाहौल वादी आपणीआं रुखीआं खरहवीआं चटानां ते जंगलीपन दुआरा मरदावां प्रभाव पाउंदी है, जद कि रोहतांग दर्रे तों पार कुल्लू वादी उस दी दिलकश सनिंमर ते आगिआकार पतनी वांग जापदी है।

कुल्लू वादी चुपासिउं मध-हिमालीआ परबतां ते धौलाधार दीआं परबत- श्रेणीआं नाल घिरी होई है। मध-हिमालिआ दी पीर पंजाल साख़ इस दी उतरी ते पूरबी सीमां बणांदी है, जिहड़ी कुल्लू नूं लाहोल ते सपिती तों वखरा करदी है। कुल्लू वादी दे सिरे ते इक सिधी ते उच्ची परबत-श्रेणी पीर पंजाल तों निकल के दखण वल्ल जांदी है ते अंत नगर दे साहमणे धौलाधार विच जा मिलदी है; इह परबत- श्रेणी कुल्लू नूं बाड़ा ते छोटा बंघाल तों वख्ख करदी है। दुलची दर्रहे तक कुल्लू दी बाकी पछ्छमी सीमा धौलाधार है। लगपग तीह मील लंमी इक पहाड़ी हमटा दर्रे दे नेड़े पीर पंजाल 'चों दखणी रुख विच फैली होई है। इह बिआस वादी नूं मलागा ते पारवती दीआं वादीआं तों वखरा करदी होई इक उच्ची परबती-सिख़र ते जा के मुक जांदी है। जिस उपर बिजली महांदेव दा मंदर बणिआ होइआ है। इस मंदर दा लंमा बांस कुल्लू तों दिसण लग पैंदा है। पारवती दे दख्खण वल्ल इक सठ मील लंमी पहाड़ी है जिहड़ी पछ्छमी रुख विच फैली होई है ते पारवती वादी दे खब्बे कंध बणांदी है।

मारच दे शुरू विच कुल्लू वादी आपणे पूरे जोबन ते हुंदी है। खेतां विच खिलरे गुलाबी फुल्लां नाल भरपूर खुरमाणी दे बेपत्त ब्रिछ अखीआं नूं ठंढ पाउंदे हन। सज्जरे सावे पत्तिआं विच घिरे चिट्टे फुल्लां लद्दे जंगली कैंथ (मैडलार) बड़े पिआरे लगदे हन। ऐलमां दीआं खुल्ह रहीआं कलीआं ते अंकुर उनहां नूं भूरी-बैंगणी भाह बख़शदे हन। मई दे महीने उचेरीआं ढलवानां वुगस दे भड़कीले गूहड़े लाल रंग नाल भख उठदीआं हन, अते कूजा दे चमकीले लाल गुछ्छे नदी लागले खेतां विच लिशकां मारदे हन। जून दे शुरू विच चसतनाट (खनौर) दे ब्रिछ फुल्लां नाल लद्दे हुंदे हन, लख्खां ही मधू-मख्खीआं इनहां वल्ल बेवस्स खिचीआं आउंदीआं हन, जद कि अखरोट दे छां तों पंछीआं दे टुके जां वरखा दे झाड़े सावे अखरोट भुंजे डिग रहे हुंदे हन। उतलीआं चरागाहां ऐनीमोनी, जैनशीअन, ऐंडरोसाध, रैनूनकुलुस, जंगली झरबेर, पैटनटिला, जंगली, जैरेनीअन अते बहुत सारे दूजे-फुल्ल-पौदिआं नाल भरीआं टहिकदीआं हन। वरखा विच गुलमेंहदी दे फुल रसीलीआं चरांदां नूं गुलाबी रंग विच रंग देंदे हन। ख़ूबसूरत कलीमेटस दे गजरे कईआं ब्रिछां दे गलिआं विच पए सोंहदे हन। सुंदर बरीक पत्तीआं दे पणांग ब्रिछां दी सभ सिल्हीआं थावां विच भरमार है, अते सत्त हज़ार फुट तों उपर चारागाहां विच बरेकन बहार दिखांदे हन। उचे परबतां ते कई प्रकार दे रंग सुरंगे फुल्लां दे पौदे, ऐडलवीस ते अरिसटोकराट दे दूजे हिमालीआई सदाबहार पौदे, अते अलौकिक नीलीआं पत्तीआं विच घिरे सुनहिरी पुशप-केसर दे मुकट वाले पोसत दे पौदे मिलदे हन।

परदेसी लोक कुल्लू वादी दी यातरा लई आउंदे ते इस दी सुंदरता ते द्रिशां दी शोभा गाउंदे हन। पर की इथों दे वसनीकां नूं वी आपणी धरती दे एस हुसन दा गिआन है ? कुल्लू दे लोक-गीत दसदे हन कि उथों दे लोकां नूं आपणे वतन दी सुंदरता दा पूरा पूरा गिआन ते माण है, कुल्लू इसत्रीआं दा इक पिआरा गीत है :

देशा देशा नें शोमले देश कुल्लू रा पिआरा।

आसे सी फुलेरे डोलरू रे बकीचरू महारा।

ठंढी बागारी जोतडू लंगदी ठंडा जाई रू पाणी ।

सिमे मौजा थी आपणे देशा आकली बाजी नां जाणी।

उझी नबौशठ रूपी नमाणी करना

दूरा दूरा नां बेजासी लोक इहनां दूई री शरणा।

रिशी मुनीरा उत्तर खंट देव देवी रा पिआरा।

सुखेरी मौजां लूटी परदेसीए दुखेरा कुथलू महारा।

“साडी ख़ूबसूरत वादी इक बाग है ते असीं इस दे फुल हां। इस दी सीतल पौण ते बरफ़-ठंढे चशमें रब्बी दातां हन।ओगी विच विशशट दा पूजय सथान अते रूपी विच मनीकरन दे पवित्तर चशमे हन जिथे नित यातरी आउंदे हन। साडी ज़मीन विच कणक ते चौल दीआं वडमुलीआं फ़सलां उगदीआं हन। साडे पहाड़ां दीआं बरफां कज्जीआं सिख़रां सवरगी संपरक विच हन।कुल्लू देवतिआं दी धरती है।"

('पत्ते पत्ते गोबिंद बैठा' विच्चों)