अगस्त 11, 2026

writingDetail.created_by
By: सुखजीत सिंघ चहिल

कूड़े नाल जंग - साफ धरती, सिहतमंद जीवन

शहिरां विच्च गंदगी दे ढेर वध रहे हन। जिहड़े मरज़ी शहिर चल्ले जावो, जिध्धर देखो, तुहाडा सवागत पहिलां कूड़े दे उच्चे पहाड़ां नाल होवेगा। कई वार तां इह कूड़े दे पहाड़ शहिर दे बिलकुल अंदर मिलदे हन। इसदे नेड़े ही कोई नां कोई बसती हुंदी है। उत्थे लोक रहिण लई मजबूर हन। उह कुझ नहीं कर सकदे, बस्स इस गंदगी विच्च जीवन बसर करना उहनां दे जीवन दी मजबूरी बण गई है। मींह दे दिनां विच्च तां हालत इस तों वी माड़ी हो जांदी है। इह गंदगी शहिरां नूं प्रदूशित कर रही है। रोज़ाना हज़ारां टन कूड़ा रोज़ पैदा कर दित्ता जांदा है, जिस नाल साफ पाणी, हवा वड्डी पध्धर ’ते प्रदूशित हो रहे हन। शहिरी खेतरां विच्च सिहत समस्सिआवां पैदा हो रहीआं हन। हुण इह समस्सिआ पिंडां विच्च वी आउण लग्ग पई है। जेकर समां रहिंदे हालत इही रही, इह पिंड, शहिर नरक दा रूप धारन कर लवेगा। कूड़े तों बिनां होर बहुत सारी रहिंद-खूंहद वख्ख वख्ख खेतरां विच्च पैदा हो रही है, जिसदे ढेर सानूं अजे दिसदे नहीं पर इह हौली-हौली वध रहे हन। इसदे वी इक्क दिन भिआनक नतीजे निकलणगे। वैसे भारत विच्च ज़िआदा अबादी वधण कारन हर खेतर विच्च ही सिसटम विच्च विगाड़ पैदा हो रिहा है।

अबादी वधी है, तां कूड़ा-कबाड़ा वी वध्ध पैदा हो रिहा है। इस कूड़-कबाड़ नूं असीं कई वरगां विच्च वंड सकदे हां। सभ तों पहिलां जेकर उदयोगिक कूड़-कबाड़ दी गल्ल करीए तां इस विच्च हाऊसकीपिंग वेसट, पैकिंग, फूड वेसट, लक्कड़, सटील, कंकरीट, इट्टां, सुआह, खतरनाक रहिंद-खूंहद आदि शामल कीता जा सकदा है।

वपारक अते संसथागत इकाईआं वी वड्डी पध्धर ’ते कूड़ कबाड़ पैदा कर रहीआं हन। कागज़, गत्ते, पलासटिक, लक्कड़, भोजन दी रहिंद-खूंहद, कच्च, धातां, होर विशेश रहिंद-खूंहद जो कि बहुत खतरनाक है। अबादी वधण कारन उसारी वध रही है। लक्कड़, सटील, कंकरीट, मिट्टी, इट्टां, टाईलां, कच्च, पलासटिक, इनसूलेशन आदि। मिउंसिपल सेवावां विच्च गल्हीआं दा गंद, सलज्ज, गलीआं विच्च हुंदे धारमिक, मनोरंजन प्रोगरामां दे खेतरां तों कूड़ा। जदों कुदरत प्रकिरिआ वापरदी है, बहुत कुझ सक्रैप समग्गरी, होर बाहरले उतपाद, सलैग, टाइलां, चटानां दी मिट्टी, रसाइण आदि वध जांदे हन।

मैडीकल खेतर विच्च वी वड्डी पध्धर ’ते रहिंद खुंहद पैदा हो रही है। छूतकारी रहिंद-खूंहद (पट्टीआं, दसताने, फंबे, खून अते सरीरिक तरल), खतरनाक रहिंद-खूंहद (तिख्खे यंतर, रसाइण, कैंचीआं, बलेड सरिंज), रेडीओ ऐकटिव रहिंद-खूंहद अते फारमासिऊटीकल रहिंद खूंहद।

खेतीबाड़ी रहिंद खूंहद विच्च घरेलू वेसट, खराब होइआ भोजन जिवें कणक चावल ते होर फसलां आदि। कीटनाशक, पशूआं दा गोहा, गंदा पाणी, सिलेज दा गंदा पाणी, पलासटिक, सकरैप मशीनरी, पशू-दवाईआं आदि।

जंगलात रहिंद-खूहंद विच्च आरा चक्की दी रहिंद-खूंहद, फलां दी रहिंद-खूंहद। इह कुझ खास खेतर हन, जिनहां विच्च वड्डी पध्धर ’ते कूड़ कबाड़ पैदा हो रिहा है, जो मनुख्खी सभिअता अते जीवां जनौरां लई ख़तरनाक है। भारत दे हिसाब नाल देखीए तां अबादी दे वधण कारन इत्थे वड्डी पध्धर ’ते कूड़ा पैदा हो रिहा है। जेकर अंकड़े देखीए तां भारत हर साल लगभग 9.3 मिलीअन टन पलासटिक कूड़ा पैदा करदा है, जिस नाल इह दुनीआ दा सभ तों वड्डा पलासटिक प्रदूशक बण जांदा है। अंदाज़े अनुसार देश विच्च रोज़ाना लगभग 26 हज़ार टन तों तीह हज़ार टन तक पलासटिक कूड़ा पैदा हुंदा है। फिकर वाली गल्ल इह है कि सिरफ इक्क छोटा जिहा प्रतीशत (लगभग 8%) रीसाईकल कीता जांदा है।

पलासटिक कूड़े दा इक्क वड्डा हिस्सा खुल्ल्हे विच्च साड़न अते लैंडफिलिंग दुआरा निपटाइआ जांदा है, खास करके पेंडू खेतरां विच्च। इस नाल इकल्ले भारत विच्च वी नहीं, विशव विशवविआपी प्रदूशण फैलदा है। भारत नूं सही निपटारा नां करन करके सभ तों वड्डा प्रदूशण करन वाला मुलक मंनिआ जांदा है।

अज्ज कल्ल्ह इलैकट्रानिक वसतां दी गिणती अते वरतों वधदी जा रही है, जिस तों होई रहिंद खूंहद नूं ई-कूड़ा किहा जांदा जांदा है। विशवविआपी ई-कूड़ा उतपादन 2022 विच्च 62 मिलीअन टन ई-कूड़ा पैदा होइआ, जो कि 2010 तों 82% वध्ध है। 2030 विच्च, ई-कूड़ा उतपादन 82 मिलीअन टन तक वधण दा अनुमान है। भारत इस विच्च अमरीका, चीन तों बाअद तीजे नंबर ’ते आउंदा है। 2022 विच्च सिरफ 22.3% ई-कूड़ा रीसाईकल होण दे तौर ’ते दरज कीता गिआ सी। 2030 तक रीसाईकलिंग दर घट के 20% हो जाण दा अनुमान है। भारत नें 2023-2024 विच्च 1.751 मिलीअन मीट्रिक टन ई-कूड़ा पैदा कीता जो कि 2019-2020 तों 72.54% वध्ध है। इह ई-कूड़ा सिहत अते वातावरण लई ख़तरा है किउंकि इस विच्च पारा वरगे ज़हिरीले पदारथ हुंदे हन। ई-कूड़े विच्च पलग्ग जां बैटरीआं, मोबाइल, टीवी कंपिऊटर सकरीन ते होर बहुत वरते अते खराब होए उतपाद शामल हन। ई-कूड़े दा संग्रहि अते रीसाईकलिंग दर ई-कूड़े दे वाधे दे नाल तालमेल नहीं रख्ख रही है। इस विच्च वड्डी पध्धर ’ते अंतर है। जेकर इस वारे कोई ठोस उपराले नां कीते गए, इस विच्चों निकलीआं किरनां खतरनाक साबत होणगीआं। जेकर टैकसटाइल दी गल्ल करीए, टैकसटाईल रहिंद-खूंहद विच्च दुनीआ हर साल लगभग 92 मिलीअन टन टैकसटाईल रहिंद-खूंहद पैदा करदी है। इह 2030 तक वध के 134 मिलीअन टन होण दा अनुमान है।

भारत दा टैकसटाईल रहिंद-खूंहद

भारत हर साल लगभग 7,793 किलोटन टैकसटाईल रहिंद-खूंहद पैदा करदा है, जो कि विशवविआपी कुल्ल दा 8.5% है। जेकर इसदी रीसाईकलिंग दी गल्ल करीए तां उपभोगता तों बाअद दे टैकसटाईल दा सिरफ 1% ही नवें कप्पड़िआं विच्च रीसाईकल कीता जांदा है। टैकसटाईल रहिंद-खूंहद दी रचना भारत विच्च, टैकसटाईल रहिंद-खूंहद दा 61% कपाह नाल भरपूर हुंदा है, पर सिंथैटिक टैकसटाईल रहिंद-खूंहद दी मातरा वध रही है। टैकसटाईल रहिंद-खूंहद प्रबंधन भारत विच्च, टैकसटाईल रहिंद-खूंहद दा 59% दुबारा वरतिआ जां रीसाईकल कीता जांदा है। हालांकि इस विच्चों सिरफ 10-40% ही गलोबल सपलाई चेन विच्च वापस आउंदा है। टैकसटाईल रहिंद-खूंहद दा प्रभाव फैशन उदयोग हर साल गलोबल कारबन निकास दे 8% तक लई ज़िंमेवार है। रद्द कीते टैकसटाईल नूं सड़न विच्च 200 साल लग्ग सकदे हन। फैशन अते पैसे दे वाधे नें नें इसदी दर वधाई है। वख्ख वख्ख तरहां दे सिंथैटिक रेशे बणाउण विच्च पाणी अते होर खतरनाक कैमीकलां दा प्रयोग हुंदा है। इस नाल साधनां दी बहुत बरबादी हुंदी है। इस तरहां दे रेशिआं नूं खतम करन नाल बहुत प्रदूशण हुंदा है जो कि मनुख्खी सिहत लई बहुत मारू है।

खेतीबाड़ी रहिंद-खूंहद विच्च वैसे तां घाह फूस, पत्ते दुआरा वरतों विच्च आ जांदे हन पर खाध पदारथां दी हुंदी बरबादी वी बहुत ज़िआदा है। दुनीआ भर विच्च हर साल लगभग 1.3 - 2.1 बिलीअन टन खेतीबाड़ी रहिंद-खूंहद पैदा हुंदी है। भारत सलाना लगभग 500 मिलीअन टन फसलां दी रहिंद-खूंहद पैदा करदा है। भोजन दी रहिंद-खूंहद: खेत छड्डण तों पहिलां विशव पध्धर ’ते लगभग 2 बिलीअन टन भोजन बरबाद हो जांदा है। प्रचून अते खपतकार पध्धर ’ते लगभग 17% भोजन बरबाद हुंदा है। खेतीबाड़ी रहिंद-खूंहद विच्च पौदिआं दी रहिंद-खूंहद जिवें कि तणे, टाहणीआं अते पत्ते शामल हन। खेतीबाड़ी रहिंद-खूंहद विच्च जानवरां दी खाद वी शामल है, जो कि मुख्ख तौर ’ते मल अते पिशाब है। खेतीबाड़ी रहिंद-खूंहद नूं फीड, बालण अते होर उदेशां लई वरतिआ जा सकदा है। खेतीबाड़ी रहिंद-खूंहद प्रबंधन थरमल परिवरतन तकनालोजी रहिंद-खूंहद दी मातरा नूं घटा सकदी है, पौशटिक तत्त छड्ड सकदी है अते इक्क वधेरे सथिर संरचित पदारथ पैदा कर सकदी है। खाद दी गलत संभाल पाणी अते हवा प्रदूशण वरगे वातावरण संबंधी मुद्दिआं दा कारन बण सकदी है।

इस तों बाअद मैडीकल रहिंद-खूंहद बारे जेकर गल्ल करीए तां 2018-2019 विच्च भारत विच्च प्रती दिन 619 टन बाइओमैडीकल रहिंद-खूंहद पैदा होइआ। 2024 विच्च केंदरी वातावरण अते जंगलात मंतराले नें रिपोरट दित्ती कि प्रती दिन 4,05,702 किलोग्राम बाइओमैडीकल रहिंद-खूंहद पैदा होइआ। बेशक 2018-2019 विच्च प्रती दिन 544 टन बाइओमैडीकल रहिंद-खूंहद दा इलाज अते निपटारा कीता गिआ। ख़तरनाक रहिंद-खूंहद लगभग 15% सिहत संभाल रहिंद-खूंहद ख़तरनाक समग्गरी है, जो ज़हिरीली, जलणशील, जां रेडीओऐकटिव हो सकदी है। कोविड-19 महांमारी दौरान, कुआरंटीन सैंटरां, प्रयोगशालावां अते घरेलू देखभाल सहूलतां तों वड्डी पध्धर ’ते बाइओमैडीकल रहिंद-खूंहद इकठ्ठी कीती गई सी।

गलोबल पध्धर ’ते सिहत संभाल रहिंद-खूंहद दा कुल्ल भार हर साल 2-3% वधदा है। अंकड़िआं अनुसार रहिंद-खूंहद विच्च उच्च-आमदनी वाले देशां दे हसपतालां विच्च अते मध्ध-आमदनी वाले देशां दे हसपतालां नालों ज़िआदा सिहत संभाल रहिंद-खूंहद पैदा करदे हन।

पर हुण जेकर आम शहिरी खेतरां विच्च देखीए तां वड्डी पध्धर ’ते पलासटिक जो कि सिंगल यूज़ हुंदा है, वड्डी समस्सिआ बण गिआ है। धारमिक प्रोगराम, विआह, पारटीआं अते पलासटिक दे बरतन लिफाफे वरतों विच्च आउंदे हन, जो शहिरी सीवर सिसटम नूं वी प्रभावित करदे हन; जीवां जनौरां दी मौत दा कारन बणदे हन। इनहां विच्चों निकलीआं गैसां खतरनाक रूप धारन करदीआं हन। इह छेती खतम वी नहीं हुंदे। इस संबंधी सरकार अते लोकां नूं सोचण समझण दी ज़रूरत है। धरती नूं बचाउण लई वड्डी पध्धर उत्ते इक्क लहिर दी ज़रूरत है तां जो इह कूड़े दे ढेर, जो वधदे जा रहे हन, इनहां नूं खतम कीता जा सके। धरती हर इक्क जीव दे रहिण लई वधीआ थां बण सके। आउण वालीआं पीहड़ीआं दे लई इह बची रहे। आउ सारे इस लई कोशिश करीए।

* * * * *