شہِراں وِچّ گںدّگی دے ڈھیر ودھ رہے ہن۔ جِہڑے مرذی شہِر چلّے جاوۄ٬ جِدھّر دیکھۄ٬ تُہاڈا سواگت پہِلاں کُۄڑے دے اُچّے پہاڑاں نال ہۄویگا۔ کئی وار تاں اِہ کُۄڑے دے پہاڑ شہِر دے بِلکُل اںدّر مِلدے ہن۔ اِسدے نیڑے ہی کۄئی ناں کۄئی بستی ہُںدّی ہَے۔ اُتھّے لۄک رہِݨ لئی مجبُۄر ہن۔ اُہ کُجھ نہِیں کر سکدے٬ بسّ اِس گںدّگی وِچّ جِیون بسر کرنا اُہناں دے جِیون دی مجبُۄری بݨ گئی ہَے۔ مِیںہ دے دِناں وِچّ تاں ہالت اِس تۄں وی ماڑی ہۄ جاںدی ہَے۔ اِہ گںدّگی شہِراں نُۄں پْردُۄشِت کر رہی ہَے۔ رۄذانا ہذاراں ٹن کُۄڑا رۄذ پَیدا کر دِتّا جاںدا ہَے٬ جِس نال ساپھ پاݨی٬ ہوا وڈّی پدھّر ’تے پْردُۄشِت ہۄ رہے ہن۔ شہِری کھیتراں وِچّ سِہت سمسِّیاواں پَیدا ہۄ رہِییاں ہن۔ ہُݨ اِہ سمسِّیا پِںڈّاں وِچّ وی آئُݨ لگّ پئی ہَے۔ جیکر سماں رہِںدّے ہالت اِہی رہی٬ اِہ پِںڈّ٬ شہِر نرک دا رُۄپ دھارن کر لویگا۔ کُۄڑے تۄں بِناں ہۄر بہُت ساری رہِںدّ-کھُۄںہد وکھّ وکھّ کھیتراں وِچّ پَیدا ہۄ رہی ہَے٬ جِسدے ڈھیر سانُۄں اجے دِسدے نہِیں پر اِہ ہَۄلی-ہَۄلی ودھ رہے ہن۔ اِسدے وی اِکّ دِن بھِیانک نتِیجے نِکلݨگے۔ وَیسے بھارت وِچّ ذِیادا ابادی ودھݨ کارن ہر کھیتر وِچّ ہی سِسٹم وِچّ وِگاڑ پَیدا ہۄ رِہا ہَے۔

ابادی ودھی ہَے٬ تاں کُۄڑا-کباڑا وی ودھّ پَیدا ہۄ رِہا ہَے۔ اِس کُۄڑ-کباڑ نُۄں اسِیں کئی ورگاں وِچّ وںڈّ سکدے ہاں۔ سبھ تۄں پہِلاں جیکر اُدیۄگِک کُۄڑ-کباڑ دی گلّ کرِیئے تاں اِس وِچّ ہائۄُسکِیپِںگّ ویسٹ٬ پَیکِںگّ٬ پھُۄڈ ویسٹ٬ لکّڑ٬ سٹِیل٬ کںکّرِیٹ٬ اِٹّاں٬ سُیاہ٬ کھترناک رہِںدّ-کھُۄںہد آدِ شامل کِیتا جا سکدا ہَے۔

وپارک اتے سںسّتھاگت اِکائیِیاں وی وڈّی پدھّر ’تے کُۄڑ کباڑ پَیدا کر رہِییاں ہن۔ کاگذ٬ گتّے٬ پلاسٹِک٬ لکّڑ٬ بھۄجن دی رہِںدّ-کھُۄںہد٬ کچّ٬ دھاتاں٬ ہۄر وِشیش رہِںدّ-کھُۄںہد جۄ کِہ بہُت کھترناک ہَے۔ ابادی ودھݨ کارن اُساری ودھ رہی ہَے۔ لکّڑ٬ سٹِیل٬ کںکّرِیٹ٬ مِٹّی٬ اِٹّاں٬ ٹائیِلاں٬ کچّ٬ پلاسٹِک٬ اِنسُۄلیشن آدِ۔ مِئُںسِپل سیواواں وِچّ گلہِییاں دا گںدّ٬ سلجّ٬ گلِییاں وِچّ ہُںدّے دھارمِک٬ منۄرںجّن پْرۄگراماں دے کھیتراں تۄں کُۄڑا۔ جدۄں کُدرت پْرکِرِیا واپردی ہَے٬ بہُت کُجھ سکْرَیپ سمگّری٬ ہۄر باہرلے اُتپاد٬ سلَیگ٬ ٹائِلاں٬ چٹاناں دی مِٹّی٬ رسائِݨ آدِ ودھ جاںدے ہن۔

مَیڈِیکل کھیتر وِچّ وی وڈّی پدھّر ’تے رہِںدّ کھُںہّد پَیدا ہۄ رہی ہَے۔ چھُۄتکاری رہِںدّ-کھُۄںہد (پٹِّییاں٬ دستانے٬ پھمبّے٬ کھُۄن اتے سرِیرِک ترل), کھترناک رہِںدّ-کھُۄںہد (تِکھّے یںتّر٬ رسائِݨ, کَیںچِییاں٬ بلیڈ سرِںجّ), ریڈِیئۄ اَیکٹِو رہِںدّ-کھُۄںہد اتے پھارماسِئۄُٹِیکل رہِںدّ کھُۄںہد۔

کھیتِیباڑی رہِںدّ کھُۄںہد وِچّ گھریلُۄ ویسٹ٬ کھراب ہۄئِیا بھۄجن جِویں کݨک چاول تے ہۄر پھسلاں آدِ۔ کِیٹناشک٬ پشُۄیاں دا گۄہا٬ گںدّا پاݨی٬ سِلیج دا گںدّا پاݨی٬ پلاسٹِک٬ سکرَیپ مشِینری٬ پشُۄ-دوائیِیاں آدِ۔

جںگّلات رہِںدّ-کھُۄہںدّ وِچّ آرا چکّی دی رہِںدّ-کھُۄںہد٬ پھلاں دی رہِںدّ-کھُۄںہد۔ اِہ کُجھ کھاس کھیتر ہن٬ جِنہاں وِچّ وڈّی پدھّر ’تے کُۄڑ کباڑ پَیدا ہۄ رِہا ہَے٬ جۄ منُکھّی سبھِئتا اتے جِیواں جنَۄراں لئی خترناک ہَے۔ بھارت دے ہِساب نال دیکھِیئے تاں ابادی دے ودھݨ کارن اِتھّے وڈّی پدھّر ’تے کُۄڑا پَیدا ہۄ رِہا ہَے۔ جیکر اںکّڑے دیکھِیئے تاں بھارت ہر سال لگبھگ 9.3 مِلِیئن ٹن پلاسٹِک کُۄڑا پَیدا کردا ہَے٬ جِس نال اِہ دُنِییا دا سبھ تۄں وڈّا پلاسٹِک پْردُۄشک بݨ جاںدا ہَے۔ اںدّاذے انُسار دیش وِچّ رۄذانا لگبھگ 26 ہذار ٹن تۄں تِیہ ہذار ٹن تک پلاسٹِک کُۄڑا پَیدا ہُںدّا ہَے۔ پھِکر والی گلّ اِہ ہَے کِہ سِرپھ اِکّ چھۄٹا جِہا پْرتِیشت (لگبھگ 8%) رِیسائیِکل کِیتا جاںدا ہَے۔

پلاسٹِک کُۄڑے دا اِکّ وڈّا ہِسّا کھُلّہے وِچّ ساڑن اتے لَیںڈپھِلِںگّ دُیارا نِپٹائِیا جاںدا ہَے٬ کھاس کرکے پیںڈُۄ کھیتراں وِچّ۔ اِس نال اِکلّے بھارت وِچّ وی نہِیں٬ وِشو وِشووِیاپی پْردُۄشݨ پھَیلدا ہَے۔ بھارت نُۄں سہی نِپٹارا ناں کرن کرکے سبھ تۄں وڈّا پْردُۄشݨ کرن والا مُلک منِّیا جاںدا ہَے۔

اجّ کلّہ اِلَیکٹْرانِک وستاں دی گِݨتی اتے ورتۄں ودھدی جا رہی ہَے٬ جِس تۄں ہۄئی رہِںدّ کھُۄںہد نُۄں ای-کُۄڑا کِہا جاںدا جاںدا ہَے۔ وِشووِیاپی ای-کُۄڑا اُتپادن 2022 وِچّ 62 مِلِیئن ٹن ای-کُۄڑا پَیدا ہۄئِیا٬ جۄ کِہ 2010 تۄں 82% ودھّ ہَے۔ 2030 وِچّ٬ ای-کُۄڑا اُتپادن 82 مِلِیئن ٹن تک ودھݨ دا انُمان ہَے۔ بھارت اِس وِچّ امرِیکا٬ چِین تۄں بائد تِیجے نمبّر ’تے آئُںدا ہَے۔ 2022 وِچّ سِرپھ 22.3% ای-کُۄڑا رِیسائیِکل ہۄݨ دے تَۄر ’تے درج کِیتا گِیا سی۔ 2030 تک رِیسائیِکلِںگّ در گھٹ کے 20% ہۄ جاݨ دا انُمان ہَے۔ بھارت نیں 2023-2024 وِچّ 1.751 مِلِیئن مِیٹْرِک ٹن ای-کُۄڑا پَیدا کِیتا جۄ کِہ 2019-2020 تۄں 72.54% ودھّ ہَے۔ اِہ ای-کُۄڑا سِہت اتے واتاورݨ لئی خترا ہَے کِئُںکِہ اِس وِچّ پارا ورگے ذہِرِیلے پدارتھ ہُںدّے ہن۔ ای-کُۄڑے وِچّ پلگّ جاں بَیٹرِییاں٬ مۄبائِل٬ ٹِیوی کمپِّئۄُٹر سکرِین تے ہۄر بہُت ورتے اتے کھراب ہۄئے اُتپاد شامل ہن۔ ای-کُۄڑے دا سںگّْرہِ اتے رِیسائیِکلِںگّ در ای-کُۄڑے دے وادھے دے نال تالمیل نہِیں رکھّ رہی ہَے۔ اِس وِچّ وڈّی پدھّر ’تے اںتّر ہَے۔ جیکر اِس وارے کۄئی ٹھۄس اُپرالے ناں کِیتے گئے٬ اِس وِچّۄں نِکلِییاں کِرناں کھترناک سابت ہۄݨگِییاں۔ جیکر ٹَیکسٹائِل دی گلّ کرِیئے٬ ٹَیکسٹائیِل رہِںدّ-کھُۄںہد وِچّ دُنِییا ہر سال لگبھگ 92 مِلِیئن ٹن ٹَیکسٹائیِل رہِںدّ-کھُۄںہد پَیدا کردی ہَے۔ اِہ 2030 تک ودھ کے 134 مِلِیئن ٹن ہۄݨ دا انُمان ہَے۔

بھارت دا ٹَیکسٹائیِل رہِںدّ-کھُۄںہد

بھارت ہر سال لگبھگ 7,793 کِلۄٹن ٹَیکسٹائیِل رہِںدّ-کھُۄںہد پَیدا کردا ہَے٬ جۄ کِہ وِشووِیاپی کُلّ دا 8.5% ہَے۔ جیکر اِسدی رِیسائیِکلِںگّ دی گلّ کرِیئے تاں اُپبھۄگتا تۄں بائد دے ٹَیکسٹائیِل دا سِرپھ 1% ہی نویں کپّڑِیاں وِچّ رِیسائیِکل کِیتا جاںدا ہَے۔ ٹَیکسٹائیِل رہِںدّ-کھُۄںہد دی رچنا بھارت وِچّ٬ ٹَیکسٹائیِل رہِںدّ-کھُۄںہد دا 61% کپاہ نال بھرپُۄر ہُںدّا ہَے٬ پر سِںتھَّیٹِک ٹَیکسٹائیِل رہِںدّ-کھُۄںہد دی ماترا ودھ رہی ہَے۔ ٹَیکسٹائیِل رہِںدّ-کھُۄںہد پْربںدھّن بھارت وِچّ٬ ٹَیکسٹائیِل رہِںدّ-کھُۄںہد دا 59% دُبارا ورتِیا جاں رِیسائیِکل کِیتا جاںدا ہَے۔ ہالاںکِہ اِس وِچّۄں سِرپھ 10-40% ہی گلۄبل سپلائی چین وِچّ واپس آئُںدا ہَے۔ ٹَیکسٹائیِل رہِںدّ-کھُۄںہد دا پْربھاو پھَیشن اُدیۄگ ہر سال گلۄبل کاربن نِکاس دے 8% تک لئی ذِمّیوار ہَے۔ ردّ کِیتے ٹَیکسٹائیِل نُۄں سڑن وِچّ 200 سال لگّ سکدے ہن۔ پھَیشن اتے پَیسے دے وادھے نیں نیں اِسدی در ودھائی ہَے۔ وکھّ وکھّ ترہاں دے سِںتھَّیٹِک ریشے بݨائُݨ وِچّ پاݨی اتے ہۄر کھترناک کَیمِیکلاں دا پْریۄگ ہُںدّا ہَے۔ اِس نال سادھناں دی بہُت بربادی ہُںدّی ہَے۔ اِس ترہاں دے ریشِیاں نُۄں کھتم کرن نال بہُت پْردُۄشݨ ہُںدّا ہَے جۄ کِہ منُکھّی سِہت لئی بہُت مارُۄ ہَے۔

کھیتِیباڑی رہِںدّ-کھُۄںہد وِچّ وَیسے تاں گھاہ پھُۄس٬ پتّے دُیارا ورتۄں وِچّ آ جاںدے ہن پر کھادھ پدارتھاں دی ہُںدّی بربادی وی بہُت ذِیادا ہَے۔ دُنِییا بھر وِچّ ہر سال لگبھگ 1.3 - 2.1 بِلِیئن ٹن کھیتِیباڑی رہِںدّ-کھُۄںہد پَیدا ہُںدّی ہَے۔ بھارت سلانا لگبھگ 500 مِلِیئن ٹن پھسلاں دی رہِںدّ-کھُۄںہد پَیدا کردا ہَے۔ بھۄجن دی رہِںدّ-کھُۄںہد: کھیت چھڈّݨ تۄں پہِلاں وِشو پدھّر ’تے لگبھگ 2 بِلِیئن ٹن بھۄجن برباد ہۄ جاںدا ہَے۔ پْرچُۄن اتے کھپتکار پدھّر ’تے لگبھگ 17% بھۄجن برباد ہُںدّا ہَے۔ کھیتِیباڑی رہِںدّ-کھُۄںہد وِچّ پَۄدِیاں دی رہِںدّ-کھُۄںہد جِویں کِہ تݨے٬ ٹاہݨِییاں اتے پتّے شامل ہن۔ کھیتِیباڑی رہِںدّ-کھُۄںہد وِچّ جانوراں دی کھاد وی شامل ہَے٬ جۄ کِہ مُکھّ تَۄر ’تے مل اتے پِشاب ہَے۔ کھیتِیباڑی رہِںدّ-کھُۄںہد نُۄں پھِیڈ٬ بالݨ اتے ہۄر اُدیشاں لئی ورتِیا جا سکدا ہَے۔ کھیتِیباڑی رہِںدّ-کھُۄںہد پْربںدھّن تھرمل پرِورتن تکنالۄجی رہِںدّ-کھُۄںہد دی ماترا نُۄں گھٹا سکدی ہَے٬ پَۄشٹِک تتّ چھڈّ سکدی ہَے اتے اِکّ ودھیرے ستھِر سںرّچِت پدارتھ پَیدا کر سکدی ہَے۔ کھاد دی گلت سمبھّال پاݨی اتے ہوا پْردُۄشݨ ورگے واتاورݨ سمبّںدھّی مُدِّیاں دا کارن بݨ سکدی ہَے۔

اِس تۄں بائد مَیڈِیکل رہِںدّ-کھُۄںہد بارے جیکر گلّ کرِیئے تاں 2018-2019 وِچّ بھارت وِچّ پْرتی دِن 619 ٹن بائِئۄمَیڈِیکل رہِںدّ-کھُۄںہد پَیدا ہۄئِیا۔ 2024 وِچّ کیںدری واتاورݨ اتے جںگّلات مںتّرالے نیں رِپۄرٹ دِتّی کِہ پْرتی دِن 4,05,702 کِلۄگْرام بائِئۄمَیڈِیکل رہِںدّ-کھُۄںہد پَیدا ہۄئِیا۔ بیشک 2018-2019 وِچّ پْرتی دِن 544 ٹن بائِئۄمَیڈِیکل رہِںدّ-کھُۄںہد دا اِلاج اتے نِپٹارا کِیتا گِیا۔ خترناک رہِںدّ-کھُۄںہد لگبھگ 15% سِہت سمبھّال رہِںدّ-کھُۄںہد خترناک سمگّری ہَے٬ جۄ ذہِرِیلی٬ جلݨشِیل٬ جاں ریڈِیئۄئَکٹِو ہۄ سکدی ہَے۔ کۄوِڈ-19 مہاماری دَۄران٬ کُیارںٹِّین سَیںٹراں٬ پْریۄگشالاواں اتے گھریلُۄ دیکھبھال سہُۄلتاں تۄں وڈّی پدھّر ’تے بائِئۄمَیڈِیکل رہِںدّ-کھُۄںہد اِکٹھّی کِیتی گئی سی۔

گلۄبل پدھّر ’تے سِہت سمبھّال رہِںدّ-کھُۄںہد دا کُلّ بھار ہر سال 2-3% ودھدا ہَے۔ اںکّڑِیاں انُسار رہِںدّ-کھُۄںہد وِچّ اُچّ-آمدنی والے دیشاں دے ہسپتالاں وِچّ اتے مدھّ-آمدنی والے دیشاں دے ہسپتالاں نالۄں ذِیادا سِہت سمبھّال رہِںدّ-کھُۄںہد پَیدا کردے ہن۔

پر ہُݨ جیکر آم شہِری کھیتراں وِچّ دیکھِیئے تاں وڈّی پدھّر ’تے پلاسٹِک جۄ کِہ سِںگّل یُۄذ ہُںدّا ہَے٬ وڈّی سمسِّیا بݨ گِیا ہَے۔ دھارمِک پْرۄگرام٬ وِیاہ٬ پارٹِییاں اتے پلاسٹِک دے برتن لِپھاپھے ورتۄں وِچّ آئُںدے ہن٬ جۄ شہِری سِیور سِسٹم نُۄں وی پْربھاوِت کردے ہن؛ جِیواں جنَۄراں دی مَۄت دا کارن بݨدے ہن۔ اِنہاں وِچّۄں نِکلِییاں گَیساں کھترناک رُۄپ دھارن کردِییاں ہن۔ اِہ چھیتی کھتم وی نہِیں ہُںدّے۔ اِس سمبّںدھّی سرکار اتے لۄکاں نُۄں سۄچݨ سمجھݨ دی ذرُۄرت ہَے۔ دھرتی نُۄں بچائُݨ لئی وڈّی پدھّر اُتّے اِکّ لہِر دی ذرُۄرت ہَے تاں جۄ اِہ کُۄڑے دے ڈھیر٬ جۄ ودھدے جا رہے ہن٬ اِنہاں نُۄں کھتم کِیتا جا سکے۔ دھرتی ہر اِکّ جِیو دے رہِݨ لئی ودھِییا تھاں بݨ سکے۔ آئُݨ والِییاں پِیڑھِییاں دے لئی اِہ بچی رہے۔ آئۄ سارے اِس لئی کۄشِش کرِیئے۔

* * * * *