मई 09, 2026

writingDetail.created_by
By: उजागर सिंघ

डा. सरबजीत कंगणीवाल दी ‘पंजाब दी खब्बी लहिर (बसतीवाद तों मुकती तक्क)’ खोजी पुसतक

डा. सरबजीत सिंघ कंगणीवाल खोजी पत्तरकार, लेखक ते संपादक है। उह जिहड़ा वी कारज़ करदा है, उसदी डूंघाई तक्क जाणकारी प्रापत करके मुकंमल करदा है, भावें कितना वी समां लग्ग जावे। मुढ्ढले तौर ‘ते उह खब्बे पख्खी सोच दा धारनी है। सरबजीत कंगणीवाल सिरहड़ी, मिहनती अते द्रिहड़तावादी लेखक है। इस करके उसने खब्बे पख्खी लहिर नूं पंज जिलदां विच्च प्रकाशत करन दा द्रिहड़ निसचा कीता, इस दी पहिली जिलद ‘पंजाब दी खब्बी लहिर’ (बसतीवाद तों मुक्कती तक्क) प्रकाशत कीती है।

इस पुसतक नूं उसने 7 अधिआइ विच्च वंडिआ है। उसने खब्बे पख्खी लहिर दी संसार, भारत अते पंजाब विच्च शुरू तों लै के अख़ीर तक्क इतिहासक प्रगती अते खोज भरपूर तत्थां ‘ते अधारत जाणकारी दित्ती है।

पहिले अधिआइ विच्च लहिर दी पंजाब विच्च शुरूआत तों जाणकारी दित्ती गई है। भूगोलिक तौर ‘ते वैदिक काल विच्च सत्त दरिआ दे इलाके नूं सपत सिंधू ते यूनानीआं दे समें पंज दरिआ होण करके पंजाब बण गिआ। पंदरवीं सदी विच्च स्री गुरू नानक देव जी दे आउण ते नवां दौर आरंभ होइआ, जिहड़ा 1699 विच्च स्री गुरू गोबिंद तक्क पहुंचदिआं ज़ुलम दे विरुध्ध संघरश दे रूप विच्च खालसे दी सिरजना नाल होइआ। 1710 विच्च बंदा बहादर सिंघ नें खालसा राज दी सथापना कीती। फिर सिख्ख मिसलां दा राज शुरू होइआ, जो 1799 विच्च लाहौर ‘ते कबज़ा करन नाल महाराजा रणजीत सिंघ दे राज दे रूप विच्च होइआ। महाराजा रणजीत सिंघ दी मौत तों बाअद 1849 तक्क हिंदुसतान ब्रिटिश बसतीवाद दा कबज़ा हो गिआ। 1857 दे गदर तों बाअद 1947 विच्च भारत आज़ाद हो गिआ ते पंजाब दो हिस्सिआं विच्च वंडिआ गिआ। फरांस दे इनकलाब समें राजे दे विरोधी खब्बे ते सज्जे दो गरुप्प बण गए। पहिलां ग़दरी समाजवादी विचारां दे पख्खी होए। अकतूबर 1920 विच्च ताशकंद विखे भारती कमिऊनिसट पारटी दा गठन दसंबर 1925 विच्च भारत विच्च कानहपुर विखे भारती कमिऊनिसट पारटी दा गठन होइआ, 1934 विच्च कमिऊनिसट इंटरनैशनल नाल इलहाकबध्ध हो गई।

दूजा अधिआइ ‘खब्बी लहिर दी पिठ्ठ भूमी’ विच्च दस्सिआ गिआ है कि अंगरेज़ां दे पंजाब ‘ते कबज़े तों सत्त दहाकिआं बाअद खब्बे पख्खी सरगरमीआं आरंभ होईआं। महाराजा रणजीत सिंघ नें संगठित पंजाबी कौम दी भावना पैदा कीती। पिंड आतम निरभर बणाए। सारे वरग इक्क दूजे ‘ते निरभर सन। राजाशाही दे आख़री दहाके विच्च खड़क सिंघ, नौनिहाल सिंघ, शेर सिंघ, चांद कौर, ख़ानजंगी राजगद्दी दी कशमकश विच्च मारे गए। दलीप सिंघ नूं जानशीन बणाके अंगरेज़ असिध्धे ढंग नाल राज करदे रहे।

1849 विच्च पंजाब ‘ते पूरी तरहां काबज़ हो गए। पुराणे ढांचे नूं ख़तम करके लारड डलहौजी नें नवां ढांचा सत्त डवीजना बणा के सथापत कीता। हथिआर जमहां करवा लए, सिख्ख फ़ौज तोड़ दित्ती, सिख्ख ब्रीगेड बणाई, ज़मीन मालकी दी नवीं नीती, टैकस प्रणाली अते नहिरी प्रणाली शुरू कीती, ईसट इंडीआ कंपनी ताकतवर बणाई, रिआसतां दी नवीं नीती बणाई। धारमिक लहिरां दा उभार ते सिखिआ दी शुरूआत विच्च पुजारीआं ते महंतां दे अधिकार वधा दित्ते, फ़ौजी यूनिटां विच्च धरम दे आधार ‘ते योजनबंदी, धरमां नूं वंडणा आदि। फिर 1888 विच्च खालसा दीवान नां दी केंदरी संसथा दा बणना, खालसा कालज दी सथापना, हिंदूआं नें ऐंगलोवैदिक सकूल बणाए। नामधारी लहिर नाल बसतीवाद सरकार विरुध्ध विदरोह शुरू, सरकार नें पंजाब लाज़ ऐकट बणाइआ, रेलवे पुलिस दा गठन, खेती सैकटर दा नवां दौर शुरू, मालीए दी वध्ध दर करके छोटे किसान करज़ई, निज्जी मालकीअत शुरू, उदयोग लगाउणे शुरू होए, सिआसी सरगरमीआं इंडीअन नैशनल कांगरस नें शुरू कीतीआं, लैजिसलेटिव कौंसल दी सथापती नाल गवरनर जनरल शकतीशाली हो गिआ। सारागहड़ी दी जंग विच्च सिख्खां नें बहादरी दे झंडे गड्डे।

बसतीवादी शासन दी पहिली अध्धी सदी विच्च सुधार होए प्रंतू उनहां दा लोकां ‘ते माड़ा प्रभाव पिआ। खेती सैकटर अते नवां खेती कानूंन आउण नाल किसानी शाहूकारां ‘ते निरभर हो गई। उदयोगां दे मशीनीकरन नाल पुराणे उदयोग ख़तम हो गए। लोकां विच्च असंजमता पैदा हो गई। पलेग नाल हज़ारां लोक मर गए, पुलिस विच्च हड़ताल हो गई, सिख्खां दीआं संसथावां विच्च फुट्ट पवाई गई। राशटरवादी लहिर तों बाअद बंगाल नूं वंड दित्ता, अजीत सिंघ ते किशन सिंघ सरगरम हो गए, जनतक जलसिआं ते भाशणां ते पाबंदी ला दित्ती गई। कांगरस दे बराबर आल इंडीआ मुसलम लीग दी सथापना फिरकू रंगत देण लई कीती गई। मिंटो मारले सुधार लहिर शुरू कीती गई। लारड हारडिंग वाइसराए बणाए गए ते बंगाल दी वंड रद्द कर दित्ती, वाइसराए ते बंब सुट्टिआ गिआ, बुनिआदी ढांचे विच्च तबदीलीआं कीतीआं, चनाब नहिर अते रेल लाईना दा विसतार कीता गिआ।

विदेशां विच्च भारतीआं नाल दुरविवार दे सिट्टे वजों ग़दर पारटी दी सथापना होई। 1913 विच्च ग़दर अख़बार शुरू कीता, कामागाटा मारू घटनां नाल रोस उतपन हो गिआ। लाहौर शाजश केस विच्च सज़ावां ते जाइदादां ज़बत होईआं। दूजी संसार जंग तों बाअद बिपन चंदर पाल, लाला लाजपत राए अते बाल गंगाधर तिलक नें 1916 विच्च होम रूल अंदोलन चलाके पंजाबीआं विच्च जोश भर दित्ता। रोलट ऐकट, जल्हिआं वाले बाग दीआं घटनावां, किसानी ते दबाअ अते रूस दे इनकलाब नें खिलाफत लहिर तेज कर दित्ती। 1920 विच्च टरेड यूनीअन बण गई, किरती श्रेणी इक्कमुठ्ठ हो गई, इनकलाब अख़बार शुरू, यूनीअन पारटी दा गठन, किसान ते मज़दूर जमात विच्च बेचैनी, कमिऊनिसट पारटी दी सथापना विच्च पंजाब दा योगदान गौलणयोग सी। गरम खिआली नौजवानां नें हिंदुसतान रिपबलिकन ऐसोशीएशन दूजे पासे आर.ऐस.ऐस ते जन संघ बण गए। इसे समें जातीवादक सरगरमीआं शुरू होईआ, दलितां नें धरम प्राइमरी सकूल खोलिहआ, खब्बी लहिर लई इह चुणौती सी। नौजवान सभा बणी, जिसदे प्रधान गुरू दत्त ते भगत सिंघ जनरल सकत्तर बणे। किरती किसान पारटी वी बण गई।

परजामंडल दा मुढ्ढ 1927 विच्च बझ्झ गिआ। हिंदुसतान रिपबलिकन पारटी नें नवां नाम हिंदुसतान शोशलिसट रिपबलिकन ऐसोसीएशन रख्ख लिआ। साईमन कमिशन दे विरोध करदिआं लाला लाजपत राए दी बाअद विच्च मौत हो गई। भगत सिंघ होरां नें बदला लैण दी ठाण लई। कांगरस नें डोमीनीअन राज दा दरजा देण दी मंग रख्ख दित्ती। इंडसटरीअल डिसपिऊट ऐकट ते पबलिक सेफटी बिल दे विरोध करके पंजाब विच्चों खब्बे पख्खीआं दीआं ग्रिफ़तारीआं होईआं। कांगरस ‘ते खब्बे पख्खीआं दा दबाअ वध्ध गिआ। भगत सिंघ, राज गुरू ते सुखदेव नूं फांसी देण नाल सिआसी हालतां विच्च परिवरतन आइआ। गोलमेज़ कानफरंसां दी राजनीती शुरू हो गई। सिवल नां फुरमानी लहिर मठ्ठी पै गई,7 अप्रैल 1934 नूं वापस लै लई। खब्बे पख्खी गरुप आपो आपणी डफली वजा रहे सन, कमिऊनिसट पारटी दी पंजाब इकाई दा गठन होइआ।

चौथे अधिआइ विच्च समानांतर खब्बी लहिर दी जदोजहिद विच्च इनकलाब अते किरती अख़बार शुरू होए, मज़दूर यूनीअन गठित, कांगरस अते सी.पी.आई नें टरेड यूनीअन गठित कीतीआं, जलिहआं वाले बाग दी घटना नें राशटरवादी उभार पैदा कीता ते नामिलवरतन लहिर राहीं सवदेशी दा प्रचार आरंभिआ। खालसा अख़बार दा नाम बदलके अकाली अख़बार कीता। गुरदुआरा सुधार लहिर शुरू कीती। अकाली दल दी नरम नीती करके बब्बर अकाली होंद विच्च आए, बब्बर अकाली दोआबा अख़बार शुरू कीता। बब्बर अकाली शाज़स केस विच्च फांसी ते होर सज़ावां होईआं। चौरा-चौरी दी घटना तों बाअद गांधी नें नामिलवरतन लहिर बंद कर दित्ती। इनकलाबी क्रांतीकारीआं ते सरकार नें सिकंजा कस दित्ता। नौजवान भारत सभा नें आपणी विदिआरथीआं दी जथेबंदी 1928 विच्च गठित कीती। जे.पी.सांडरस दी हत्तिआ, असैंबली विच्च बंब धमाका, वाइसराए दा डब्बा लंघण तों बाअद धमाका, नौजवान सभा ते पाबंदी, भगत सिंघ समेत नौजवाना दीआं ग्रिफ़तारीआं अते भगत सिंघ राज गुरू ते सुखदेव नूं फांसी दीआं सज़ावां होईआं। गांधी इरवन समझौता इक्क किसम नाल नौजवाना दे विरुध्ध सी। फांसी दे विरुध्ध शरधांज़ली समागम अच्चरवाल ‘देश भगत मेले’ दे नां ‘ते कीता। नौजवान सभा तों पाबंदी तां हटा लई प्रंतू जथेबंदीआं नेतावां तों विहूणीआं हो गईआं। किरती ते नौजवान इक्कमत हो गए।

पंजवां अधिआइ सी.पी.आई. पंजाब दे गठन तों लोक युध्ध दी नीती दा सफ़र शुरू होइआ। जुलाई 1934 विच्च सरकार नें सी.पी.आई. ते पाबंदी ला दित्ती। इस तों बाअद पारटी दे नेतावां विच्च काटोकलेश ज़ारी रिहा। ‘सूबाई सामराज विरोधी लीग’, ‘शहिनीअत विरोधी लीग’, पीपलज़ आरमी अते होर कई यूनीअन काइम हो गईआं। 1935 विच्च पारटी लिबरल हो के सरमाएदार जमातां नाल मिलके कंम करन लग्ग गई। फिर कमिऊनिसटां ते शोशलिटां दा ताल मेल हो गिआ। 1937 दीआं चोणा किरतीआं ते कमिऊनिसटां नें कांगरस विच्च रहिके देश भगत चोण बोरड बणाके लड़ीआं। यूनीअनिसट पारटी दी सरकार बणी। कमिऊनिसट नां दा पेपर कढ्ढिआ, कांगरस विच्च सुभाश चंदर बोस दा दबदबा हो गिआ।

दूजी संसार जंग दे विरोध वजों हड़ताल विच्च 99000 मज़दूरां नें भाग लिआ। डिफ़ैंस आफ इंडीआ ऐकट लाअ अधीन मारशल लाअ लागू करके पारटी ‘ते तशद्दद कीता। खब्बे पख्खीआं दे जेल्हां विच्च होण करके फ़िरकाप्रसती वध्ध गई। 1942 विच्च नौजवानां नूं फ़ौज विच्च भरती नां होण लई किहा। किरती किसान पारटी नें आपणा संघरश ज़ारी रख्खिआ। कांगरस नाल रलके कंम करदिआं वी किरतीआं ‘ते सख़ताई रही। यूनीअनिसट पारटी दी सरकार नें किरतीआं ते प्रभाव पा के सिकंजा कसिआ। फिर किरतीआं नें मेरठ मुख्ख दफ़तर बणा लिआ। किरती फ़िरकाप्रसती दे विरुध्ध सन। युग पलटाऊ दल दीआं सरगरमीआं तों सरकार दुखी सी, उसते नज़र रख्ख रही सी।

छेवां अधिआइ विच्च किरती कमिऊनिसट एकता दा दौर विच्च दोहां पारटीआं विच्च बड़ीआं मीटिंगां ते जदोजहिद तों बाअद एकता होई। कांगरस नें भारत छड्डो अंदोलन चलाइआ ते 1942 विच्च ही करो जां मरो दे मते ते पुज गई। कमिऊनिसट पारटी नें बरतानवी सरकार नूं कांगरस नूं कुचलण तों वरजिआ। सी.पी.आई.ते कांगरस विच्च खटास, खब्बिआं लई दिकतां रहीआं। बंगाल विच्च अकाल पिआ, शुभाश चंदर बोस ते खब्बे पख्खीआं विच्च सांझ रही, प्रंतू फारवरड बलाक वी बण गिआ। गांधी दी नरम पालिसी करके उह वख्खरा हो गिआ। शुभाश चंदर बोस नूं कमिऊनिसटां नें रूस पहुंचाउण विच्च मदद कीती, जदों जरमनी ते रूस विच्च उह सफल नां होइआ तां आज़ाद हिंद फ़ौज बणा लई ते भारत आ के रूपोश हो गिआ।

सत्तवें अधिआइ बसतीवाद तों छुटकारे दे आख़री वरहे विच्च देश दे परजातंतर दी रूप रेखा बारे खब्बे पख्खीआं, कांगरस अते मुसलम लीग वल्लों दस्से गए विचारां बारे जाणकारी दित्ती गई है। गांधी वल्लों जिनाह नूं मिलणा ते काइदेआजम कहिण नाल जिनाह दा रुख्ख बदल गिआ ते उसदे दे अड़ीअल रवई्ईए करके देश दी वंड होण बारे दस्सिआ गिआ है। डा.सरबजीत कंगनीवाल दी इह पुसतक लाजवाब देण है।

संपरक: सरबजीत कंगणीवाल

9780036118

***