ڈا. سربجِیت سِںگھّ کںگّݨِیوال کھۄجی پتّرکار٬ لیکھک تے سمپّادک ہَے۔ اُہ جِہڑا وی کارذ کردا ہَے٬ اُسدی ڈُۄںگھائی تکّ جاݨکاری پْراپت کرکے مُکمّل کردا ہَے٬ بھاویں کِتنا وی سماں لگّ جاوے۔ مُڈھّلے تَۄر ’تے اُہ کھبّے پکھّی سۄچ دا دھارنی ہَے۔ سربجِیت کںگّݨِیوال سِرڑھی٬ مِہنتی اتے دْرِڑھتاوادی لیکھک ہَے۔ اِس کرکے اُسنے کھبّے پکھّی لہِر نُۄں پںجّ جِلداں وِچّ پْرکاشت کرن دا دْرِڑھ نِسچا کِیتا٬ اِس دی پہِلی جِلد ’پںجّاب دی کھبّی لہِر‘ (بستِیواد تۄں مُکّتی تکّ) پْرکاشت کِیتی ہَے۔

اِس پُستک نُۄں اُسنے 7 ادھِیائ وِچّ وںڈِّیا ہَے۔ اُسنے کھبّے پکھّی لہِر دی سںسّار٬ بھارت اتے پںجّاب وِچّ شُرُۄ تۄں لَے کے اخِیر تکّ اِتِہاسک پْرگتی اتے کھۄج بھرپُۄر تتھّاں ’تے ادھارت جاݨکاری دِتّی ہَے۔

پہِلے ادھِیائ وِچّ لہِر دی پںجّاب وِچّ شُرُۄیات تۄں جاݨکاری دِتّی گئی ہَے۔ بھُۄگۄلِک تَۄر ’تے وَیدِک کال وِچّ ستّ درِیا دے اِلاکے نُۄں سپت سِںدھُّۄ تے یُۄنانِییاں دے سمیں پںجّ درِیا ہۄݨ کرکے پںجّاب بݨ گِیا۔ پںدّروِیں سدی وِچّ سْری گُرُۄ نانک دیو جی دے آئُݨ تے نواں دَۄر آرمبھّ ہۄئِیا٬ جِہڑا 1699 وِچّ سْری گُرُۄ گۄبِںدّ تکّ پہُںچّدِیاں ذُلم دے وِرُدھّ سںگھّرش دے رُۄپ وِچّ کھالسے دی سِرجنا نال ہۄئِیا۔ 1710 وِچّ بںدّا بہادر سِںگھّ نیں کھالسا راج دی ستھاپنا کِیتی۔ پھِر سِکھّ مِسلاں دا راج شُرُۄ ہۄئِیا٬ جۄ 1799 وِچّ لاہَۄر ’تے کبذا کرن نال مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دے راج دے رُۄپ وِچّ ہۄئِیا۔ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دی مَۄت تۄں بائد 1849 تکّ ہِںدُّستان بْرِٹِش بستِیواد دا کبذا ہۄ گِیا۔ 1857 دے گدر تۄں بائد 1947 وِچّ بھارت آذاد ہۄ گِیا تے پںجّاب دۄ ہِسِّیاں وِچّ وںڈِّیا گِیا۔ پھراںس دے اِنکلاب سمیں راجے دے وِرۄدھی کھبّے تے سجّے دۄ گرُپّ بݨ گئے۔ پہِلاں غدری سماجوادی وِچاراں دے پکھّی ہۄئے۔ اکتُۄبر 1920 وِچّ تاشکںدّ وِکھے بھارتی کمِئۄُنِسٹ پارٹی دا گٹھن دسمبّر 1925 وِچّ بھارت وِچّ کانہپُر وِکھے بھارتی کمِئۄُنِسٹ پارٹی دا گٹھن ہۄئِیا٬ 1934 وِچّ کمِئۄُنِسٹ اِںٹرنَیشنل نال اِلہاکبدھّ ہۄ گئی۔

دُۄجا ادھِیائ ’کھبّی لہِر دی پِٹھّ بھُۄمی‘ وِچّ دسِّیا گِیا ہَے کِہ اںگّریذاں دے پںجّاب ’تے کبذے تۄں ستّ دہاکِیاں بائد کھبّے پکھّی سرگرمِییاں آرمبھّ ہۄئیِیاں۔ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ نیں سںگّٹھِت پںجّابی کَۄم دی بھاونا پَیدا کِیتی۔ پِںڈّ آتم نِربھر بݨائے۔ سارے ورگ اِکّ دُۄجے ’تے نِربھر سن۔ راجاشاہی دے آخری دہاکے وِچّ کھڑک سِںگھّ٬ نَۄنِہال سِںگھّ٬ شیر سِںگھّ٬ چاںد کَۄر٬ خانجںگّی راجگدّی دی کشمکش وِچّ مارے گئے۔ دلِیپ سِںگھّ نُۄں جانشِین بݨاکے اںگّریذ اسِدھّے ڈھںگّ نال راج کردے رہے۔

1849 وِچّ پںجّاب ’تے پُۄری ترہاں کابذ ہۄ گئے۔ پُراݨے ڈھاںچے نُۄں ختم کرکے لارڈ ڈلہَۄجی نیں نواں ڈھاںچا ستّ ڈوِیجنا بݨا کے ستھاپت کِیتا۔ ہتھِیار جمہاں کروا لئے٬ سِکھّ فَۄج تۄڑ دِتّی٬ سِکھّ بْرِیگیڈ بݨائی٬ ذمِین مالکی دی نوِیں نِیتی٬ ٹَیکس پْرݨالی اتے نہِری پْرݨالی شُرُۄ کِیتی٬ اِیسٹ اِںڈِییا کمپّنی تاکتور بݨائی٬ رِیاستاں دی نوِیں نِیتی بݨائی۔ دھارمِک لہِراں دا اُبھار تے سِکھِیا دی شُرُۄیات وِچّ پُجارِییاں تے مہںتّاں دے ادھِکار ودھا دِتّے٬ فَۄجی یُۄنِٹاں وِچّ دھرم دے آدھار ’تے یۄجنبںدّی٬ دھرماں نُۄں وںڈّݨا آدِ۔ پھِر 1888 وِچّ کھالسا دِیوان ناں دی کیںدری سںسّتھا دا بݨنا٬ کھالسا کالج دی ستھاپنا٬ ہِںدُّۄیاں نیں اَیںگلۄوَیدِک سکُۄل بݨائے۔ نامدھاری لہِر نال بستِیواد سرکار وِرُدھّ وِدرۄہ شُرُۄ٬ سرکار نیں پںجّاب لاذ اَیکٹ بݨائِیا٬ ریلوے پُلِس دا گٹھن٬ کھیتی سَیکٹر دا نواں دَۄر شُرُۄ٬ مالِیئے دی ودھّ در کرکے چھۄٹے کِسان کرذئی٬ نِجّی مالکِیئت شُرُۄ٬ اُدیۄگ لگائُݨے شُرُۄ ہۄئے٬ سِیاسی سرگرمِییاں اِںڈِیئن نَیشنل کاںگرس نیں شُرُۄ کِیتِییاں٬ لَیجِسلیٹِو کَۄںسل دی ستھاپتی نال گورنر جنرل شکتِیشالی ہۄ گِیا۔ ساراگڑھی دی جںگّ وِچّ سِکھّاں نیں بہادری دے جھںڈّے گڈّے۔

بستِیوادی شاسن دی پہِلی ادھّی سدی وِچّ سُدھار ہۄئے پْرںتُّۄ اُنہاں دا لۄکاں ’تے ماڑا پْربھاو پِیا۔ کھیتی سَیکٹر اتے نواں کھیتی کانُۄن آئُݨ نال کِسانی شاہُۄکاراں ’تے نِربھر ہۄ گئی۔ اُدیۄگاں دے مشِینِیکرن نال پُراݨے اُدیۄگ ختم ہۄ گئے۔ لۄکاں وِچّ اسںجّمتا پَیدا ہۄ گئی۔ پلیگ نال ہذاراں لۄک مر گئے٬ پُلِس وِچّ ہڑتال ہۄ گئی٬ سِکھّاں دِییاں سںسّتھاواں وِچّ پھُٹّ پوائی گئی۔ راشٹروادی لہِر تۄں بائد بںگّال نُۄں وںڈّ دِتّا٬ اجِیت سِںگھّ تے کِشن سِںگھّ سرگرم ہۄ گئے٬ جنتک جلسِیاں تے بھاشݨاں تے پابںدّی لا دِتّی گئی۔ کاںگرس دے برابر آل اِںڈِییا مُسلم لِیگ دی ستھاپنا پھِرکُۄ رںگّت دیݨ لئی کِیتی گئی۔ مِںٹّۄ مارلے سُدھار لہِر شُرُۄ کِیتی گئی۔ لارڈ ہارڈِںگّ وائِسرائے بݨائے گئے تے بںگّال دی وںڈّ ردّ کر دِتّی٬ وائِسرائے تے بمبّ سُٹِّیا گِیا٬ بُنِیادی ڈھاںچے وِچّ تبدِیلِییاں کِیتِییاں٬ چناب نہِر اتے ریل لائیِنا دا وِستار کِیتا گِیا۔

وِدیشاں وِچّ بھارتِییاں نال دُروِوار دے سِٹّے وجۄں غدر پارٹی دی ستھاپنا ہۄئی۔ 1913 وِچّ غدر اخبار شُرُۄ کِیتا٬ کاماگاٹا مارُۄ گھٹناں نال رۄس اُتپن ہۄ گِیا۔ لاہَۄر شاجش کیس وِچّ سذاواں تے جائِداداں ذبت ہۄئیِیاں۔ دُۄجی سںسّار جںگّ تۄں بائد بِپن چںدّر پال٬ لالا لاجپت رائے اتے بال گںگّادھر تِلک نیں 1916 وِچّ ہۄم رُۄل اںدّۄلن چلاکے پںجّابِییاں وِچّ جۄش بھر دِتّا۔ رۄلٹ اَیکٹ٬ جلہِیاں والے باگ دِییاں گھٹناواں٬ کِسانی تے دباء اتے رُۄس دے اِنکلاب نیں کھِلاپھت لہِر تیج کر دِتّی۔ 1920 وِچّ ٹریڈ یُۄنِیئن بݨ گئی٬ کِرتی شْریݨی اِکّمُٹھّ ہۄ گئی٬ اِنکلاب اخبار شُرُۄ٬ یُۄنِیئن پارٹی دا گٹھن٬ کِسان تے مذدُۄر جمات وِچّ بیچَینی٬ کمِئۄُنِسٹ پارٹی دی ستھاپنا وِچّ پںجّاب دا یۄگدان گَۄلݨیۄگ سی۔ گرم کھِیالی نَۄجواناں نیں ہِںدُّستان رِپبلِکن اَیسۄشِیئیشن دُۄجے پاسے آر.اَیس.اَیس تے جن سںگھّ بݨ گئے۔ اِسے سمیں جاتِیوادک سرگرمِییاں شُرُۄ ہۄئیِیا٬ دلِتاں نیں دھرم پْرائِمری سکُۄل کھۄلِہیا٬ کھبّی لہِر لئی اِہ چُݨَۄتی سی۔ نَۄجوان سبھا بݨی٬ جِسدے پْردھان گُرُۄ دتّ تے بھگت سِںگھّ جنرل سکتّر بݨے۔ کِرتی کِسان پارٹی وی بݨ گئی۔

پرجامںڈّل دا مُڈھّ 1927 وِچّ بجھّ گِیا۔ ہِںدُّستان رِپبلِکن پارٹی نیں نواں نام ہِںدُّستان شۄشلِسٹ رِپبلِکن اَیسۄسِیئیشن رکھّ لِیا۔ سائیِمن کمِشن دے وِرۄدھ کردِیاں لالا لاجپت رائے دی بائد وِچّ مَۄت ہۄ گئی۔ بھگت سِںگھّ ہۄراں نیں بدلا لَیݨ دی ٹھاݨ لئی۔ کاںگرس نیں ڈۄمِینِیئن راج دا درجا دیݨ دی مںگّ رکھّ دِتّی۔ اِںڈسٹرِیئل ڈِسپِئۄُٹ اَیکٹ تے پبلِک سیپھٹی بِل دے وِرۄدھ کرکے پںجّاب وِچّۄں کھبّے پکھِّییاں دِییاں گْرِفتارِییاں ہۄئیِیاں۔ کاںگرس ’تے کھبّے پکھِّییاں دا دباء ودھّ گِیا۔ بھگت سِںگھّ٬ راج گُرُۄ تے سُکھدیو نُۄں پھاںسی دیݨ نال سِیاسی ہالتاں وِچّ پرِورتن آئِیا۔ گۄلمیذ کانپھرںسّاں دی راجنِیتی شُرُۄ ہۄ گئی۔ سِول ناں پھُرمانی لہِر مٹھّی پَے گئی٬7 اپْرَیل 1934 نُۄں واپس لَے لئی۔ کھبّے پکھّی گرُپ آپۄ آپݨی ڈپھلی وجا رہے سن٬ کمِئۄُنِسٹ پارٹی دی پںجّاب اِکائی دا گٹھن ہۄئِیا۔

چَۄتھے ادھِیائ وِچّ سماناںتر کھبّی لہِر دی جدۄجہِد وِچّ اِنکلاب اتے کِرتی اخبار شُرُۄ ہۄئے٬ مذدُۄر یُۄنِیئن گٹھِت٬ کاںگرس اتے سی.پی.آئی نیں ٹریڈ یُۄنِیئن گٹھِت کِیتِییاں٬ جلِہیاں والے باگ دی گھٹنا نیں راشٹروادی اُبھار پَیدا کِیتا تے نامِلورتن لہِر راہِیں سودیشی دا پْرچار آرمبھِّیا۔ کھالسا اخبار دا نام بدلکے اکالی اخبار کِیتا۔ گُردُیارا سُدھار لہِر شُرُۄ کِیتی۔ اکالی دل دی نرم نِیتی کرکے ببّر اکالی ہۄںد وِچّ آئے٬ ببّر اکالی دۄیابا اخبار شُرُۄ کِیتا۔ ببّر اکالی شاذس کیس وِچّ پھاںسی تے ہۄر سذاواں ہۄئیِیاں۔ چَۄرا-چَۄری دی گھٹنا تۄں بائد گاںدھی نیں نامِلورتن لہِر بںدّ کر دِتّی۔ اِنکلابی کْراںتِیکارِییاں تے سرکار نیں سِکںجّا کس دِتّا۔ نَۄجوان بھارت سبھا نیں آپݨی وِدِیارتھِییاں دی جتھیبںدّی 1928 وِچّ گٹھِت کِیتی۔ جے.پی.ساںڈرس دی ہتِّیا٬ اسَیمبلی وِچّ بمبّ دھماکا٬ وائِسرائے دا ڈبّا لںگھّݨ تۄں بائد دھماکا٬ نَۄجوان سبھا تے پابںدّی٬ بھگت سِںگھّ سمیت نَۄجوانا دِییاں گْرِفتارِییاں اتے بھگت سِںگھّ راج گُرُۄ تے سُکھدیو نُۄں پھاںسی دِییاں سذاواں ہۄئیِیاں۔ گاںدھی اِرون سمجھَۄتا اِکّ کِسم نال نَۄجوانا دے وِرُدھّ سی۔ پھاںسی دے وِرُدھّ شردھاںذلی سماگم اچّروال ’دیش بھگت میلے‘ دے ناں ’تے کِیتا۔ نَۄجوان سبھا تۄں پابںدّی تاں ہٹا لئی پْرںتُّۄ جتھیبںدِّییاں نیتاواں تۄں وِہُۄݨِییاں ہۄ گئیِیاں۔ کِرتی تے نَۄجوان اِکّمت ہۄ گئے۔

پںجّواں ادھِیائ سی.پی.آئی. پںجّاب دے گٹھن تۄں لۄک یُدھّ دی نِیتی دا سفر شُرُۄ ہۄئِیا۔ جُلائی 1934 وِچّ سرکار نیں سی.پی.آئی. تے پابںدّی لا دِتّی۔ اِس تۄں بائد پارٹی دے نیتاواں وِچّ کاٹۄکلیش ذاری رِہا۔ ’سُۄبائی سامراج وِرۄدھی لِیگ‘, ’شہِنِیئت وِرۄدھی لِیگ‘, پِیپلذ آرمی اتے ہۄر کئی یُۄنِیئن کائِم ہۄ گئیِیاں۔ 1935 وِچّ پارٹی لِبرل ہۄ کے سرمائیدار جماتاں نال مِلکے کمّ کرن لگّ گئی۔ پھِر کمِئۄُنِسٹاں تے شۄشلِٹاں دا تال میل ہۄ گِیا۔ 1937 دِییاں چۄݨا کِرتِییاں تے کمِئۄُنِسٹاں نیں کاںگرس وِچّ رہِکے دیش بھگت چۄݨ بۄرڈ بݨاکے لڑِییاں۔ یُۄنِیئنِسٹ پارٹی دی سرکار بݨی۔ کمِئۄُنِسٹ ناں دا پیپر کڈھِّیا٬ کاںگرس وِچّ سُبھاش چںدّر بۄس دا دبدبا ہۄ گِیا۔

دُۄجی سںسّار جںگّ دے وِرۄدھ وجۄں ہڑتال وِچّ 99000 مذدُۄراں نیں بھاگ لِیا۔ ڈِفَیںس آپھ اِںڈِییا اَیکٹ لاء ادھِین مارشل لاء لاگُۄ کرکے پارٹی ’تے تشدّد کِیتا۔ کھبّے پکھِّییاں دے جیلہاں وِچّ ہۄݨ کرکے فِرکاپْرستی ودھّ گئی۔ 1942 وِچّ نَۄجواناں نُۄں فَۄج وِچّ بھرتی ناں ہۄݨ لئی کِہا۔ کِرتی کِسان پارٹی نیں آپݨا سںگھّرش ذاری رکھِّیا۔ کاںگرس نال رلکے کمّ کردِیاں وی کِرتِییاں ’تے سختائی رہی۔ یُۄنِیئنِسٹ پارٹی دی سرکار نیں کِرتِییاں تے پْربھاو پا کے سِکںجّا کسِیا۔ پھِر کِرتِییاں نیں میرٹھ مُکھّ دفتر بݨا لِیا۔ کِرتی فِرکاپْرستی دے وِرُدھّ سن۔ یُگ پلٹائۄُ دل دِییاں سرگرمِییاں تۄں سرکار دُکھی سی٬ اُستے نذر رکھّ رہی سی۔

چھیواں ادھِیائ وِچّ کِرتی کمِئۄُنِسٹ ایکتا دا دَۄر وِچّ دۄہاں پارٹِییاں وِچّ بڑِییاں مِیٹِںگّاں تے جدۄجہِد تۄں بائد ایکتا ہۄئی۔ کاںگرس نیں بھارت چھڈّۄ اںدّۄلن چلائِیا تے 1942 وِچّ ہی کرۄ جاں مرۄ دے متے تے پُج گئی۔ کمِئۄُنِسٹ پارٹی نیں برتانوی سرکار نُۄں کاںگرس نُۄں کُچلݨ تۄں ورجِیا۔ سی.پی.آئی.تے کاںگرس وِچّ کھٹاس٬ کھبِّیاں لئی دِکتاں رہِییاں۔ بںگّال وِچّ اکال پِیا٬ شُبھاش چںدّر بۄس تے کھبّے پکھِّییاں وِچّ ساںجھ رہی٬ پْرںتُّۄ پھارورڈ بلاک وی بݨ گِیا۔ گاںدھی دی نرم پالِسی کرکے اُہ وکھّرا ہۄ گِیا۔ شُبھاش چںدّر بۄس نُۄں کمِئۄُنِسٹاں نیں رُۄس پہُںچّائُݨ وِچّ مدد کِیتی٬ جدۄں جرمنی تے رُۄس وِچّ اُہ سپھل ناں ہۄئِیا تاں آذاد ہِںدّ فَۄج بݨا لئی تے بھارت آ کے رُۄپۄش ہۄ گِیا۔

ستّویں ادھِیائ بستِیواد تۄں چھُٹکارے دے آخری ورہے وِچّ دیش دے پرجاتںتّر دی رُۄپ ریکھا بارے کھبّے پکھِّییاں٬ کاںگرس اتے مُسلم لِیگ ولّۄں دسّے گئے وِچاراں بارے جاݨکاری دِتّی گئی ہَے۔ گاںدھی ولّۄں جِناہ نُۄں مِلݨا تے کائِدییاجم کہِݨ نال جِناہ دا رُکھّ بدل گِیا تے اُسدے دے اڑِیئل روئیِّئے کرکے دیش دی وںڈّ ہۄݨ بارے دسِّیا گِیا ہَے۔ ڈا.سربجِیت کںگّنِیوال دی اِہ پُستک لاجواب دیݨ ہَے۔

سمپّرک: سربجِیت کںگّݨِیوال

9780036118

***