बैंकुअट-हाल दे गेट 'च प्राहुणिआं नूं जी-आइआं कहिण लई खड़ोती मनप्रीत दी निगहा नीना 'ते पई तां उस नूं लग्गा जिवें हुणे सूरज आ के नीना दी बांह 'च बांह पाएगा अते उह हाल विच्च आउणगे। पर नीना दे नाल लग्ग के लाईन 'च खहड़े किसे ओपरे मुंडे नूं वेख मनप्रीत नूं पल दी पल पिआ भुलेखा दूर हो गिआ। मनप्रीत नें हाउका लै के सोचिआ, 'सूरज नें कित्थों आउणै?"
"हाए आंटी, की हाल ऐ?" आख नीना उस दे गल लग्ग के मिली अते आपणे पिछ्छे खहड़े दो मुंडिआं अते इक्क कुड़ी वल्ल हत्थ करके बोली, "मेरे फ़्रैंडस।" फिर आपणे दोसतां वल्ल वेखदी नें किहा, "इह सूरज दे मंमी-डैडी।" मनप्रीत नें सभ नूं 'जी-आइआं' आख 'सूरज फाऊंडेशन' दा इक्क-इक्क चाबी वाला छल्ला दित्ता अते उनहां नूं हाल दे अंदर वल्ल तोर दित्ता। मनप्रीत नूं लग्गा जिवें उस दे अंदरों कुझ भुर गिआ होवे। कोल खहड़े आपणे पती जीत दी बांह दा आसरा लै बोली, "जीत, मैथों होर नहीं खहड़िआ जांदा इत्थे।"
जीत उस नूं हलका जिहा आपणे नाल घुट्टदिआं बोलिआ, "हौसला कर।"
"नहीं, होर नहीं मैथों आपणे-आप नूं रोक होणा। पलीज़," मनप्रीत दी आवाज़ लरज़ाअ गई। जीत नें उस दीआं अख्खां वल्ल वेखिआ, उह तर-ब-तर सन। मनप्रीत दा हत्थ घुट्ट उह बोलिआ, "चंगा, मैं वीर ते भाबी नूं कहिनै कि ऐथे खहड़न, तूं जा के ड्रैसिंग-रूम 'च बैठ।"
जीत गेट 'ते आपणे भरा-भरजाई नूं खहड़े करके मनप्रीत दे मगर ही ड्रैसिंग-रूम 'च चला गिआ। मनप्रीत उस दे मोढे लग्ग सिसकण लग्गी।
"हिंमत कर हिंमत, तूं तां शेर दी मां ऐं," जीत नें उस दी पिठ्ठ थापड़दिआं किहा।
"मैं किहा तां सी कि हाले रहिण दिओ फंड रेजिंग डिनर नूं, दो कु सालां नूं शुरू कर लिओ," जीत तों अलग्ग हुंदी मनप्रीत बोली।
"सूरज नें आपणी ज़िंमेवारी लाई सी। जिंनां लेट हुंदे गए, घट्ट कंम होवेगा। मैं चाहुंनंै वध्ध तों वध्ध जिंनां हो सकदै करीए। वेख नीना नें किवें आपणे-आप नूं संभाल लिऐ, तूं वी संभाल।"
"नीना नूं तां होर दोसत मिल जाऊ, ते मैनूं------?" आखदी मनप्रीत फिर फिस्स पई।
"प्रीत, संभाल आपणे-आप नूं। नीना नूं कोई घट्ट दुख्ख सी? सारा सारा दिन सूरज दे कोल बैठी रहिंदी सी," आख जीत नें मनप्रीत नूं आपणे नाल घुट्ट लिआ अते उस दे सिर ते पोला-पोला थापड़ा दिंदा रिहा।
"सौरी जीत, नीना नूं वेख जिवें मेरे अंदरों कुझ किर जिहा गिआ होवे। मेरा चित्त भर आइआ। नहीं तां मैं उस दिन दी ही कोशिश कर रही हां कि कंट्रोल 'च रहां जिद्दण दा इह प्रोगराम उलीकिआ सी," आख के मनप्रीत नें अख्खां पूंझीआं अते बोली, "जीत, तूं जाह हाल 'च, मैं ठीक आं।" जीत नूं हाल वल्ल तोर मनप्रीत सोफ़े 'ते बैठ गई। सूरज ते नीना दीआं यादां उस दे चेते 'च उभ्भर आईआं।
चार-पंज साल दी उमर दे इक्कठे खेड रहे नीना ते सूरज, उस नूं लग्गा, जिवें कल्ल्ह दीआं गल्लां होण। उह नीना दे रसोई-खिडौणे दुआले बैठे सन। नीना आपणे छोटे-छोटे खिडाउणे-भांडे सूरज वल्ल करदी आखदी, "लै सूरज पीज़ा लै ला।" फेर आखदी, "लै सूरज कौफ़ी लै ला।" सूरज भांडा मूंह नूं ला के आखदा, "यंमी, यंमी।" मनप्रीत उनहां वल्ल वेख-वेख मुसकराउंदी रही ते फिर बोली सी, "तुहाडा विआह नां कर देईए?"
"हां, करदो," नीना झट्ट बोली सी। इह सुण मनप्रीत ते नीना दी मां हस्स पईआं सन पर नीना दी दादी बोली सी, "चुप्प कुड़े, कुड़ीआं एदां नी कहिंदीआं हुंदीआं।"
फिर बारां-तेरां सालां दे नीना ते सूरज उस दीआं अख्खां मूहरे घुंमण लग्गे। उह सोफे 'ते बैठे टीæवीæ वेख रहे सन अते नाल-नाल मक्की दीआं खिल्लां खांदे, इक्क-दूजे दे हत्थों खोहदें, हस्स-रुस्स रहे सन। इक्क टक्क उनहां वल्ल वेख रही मनप्रीत बोली, "जे तुहाडा विआह हो गिआ, फेर वी इद्दां ही लड़िआ करोंगे?"
"आंटी!" आख नीना शरमा गई।
ते हसपताल 'च सूरज दे सिरहाणे बैठी नीना नूं याद करके मनप्रीत दीआं अख्खां फिर नम होण लग्गीआं। नीना सूरज दे सिरहाणे बैठी आख रही सी, "सूरज जदों तूं ठीक हो गिआ, वूई विल्ल गो टू डिज़नीलैंड । रीमैंमबर जदों आपां सारे पिछली वार छोटे हुंदे गए सी किंनां फंन होइआ सी-----।" सुण मनप्रीत कमरे दे दरवाज़े 'चों ही वापिस मुड़ पई सी अते उडीक वाले कमरे 'च बैठ हंझू केरन लग्गी सी। वार-वार उस दे दिमाग 'च आ रिहा सी कि नीना नूं सूरज दे बचण दी कोई आस दिसदी है जां ऐवें ही सूरज दा दिल धरा रही है?
सूरज अते नीना दीआं यादां 'च घिरी मनप्रीत नूं आपणी छोटी भैण दी आवाज़ सुणी। उह ड्रैसिंग-रूम 'च वहड़दी आख रही सी, "दीदी तुसीं इत्थे बैठे आं, मैं तुहानूं ओधर सारे लभ्भदी फिरदी आं।"
मनप्रीत दीआं अख्खां 'चों वहिंदे परल-परल हंझूआं नूं वेख उस पुछ्छिआ, "की होइऐ दीदी?"
"कुझ नहीं, बस ऐवें ही मन भर आइआ।"
भैण नें मनप्रीत नूं जफ़्फ़ी 'च लै लिआ।
"मैनूं पतै कि इह बहुत औखै। सूरज नूं तां बाहरले नहीं भुला सके हाले, तुसीं तां फिर मां ओ। पर तुहानूं दिल करड़ा करना पैणंै। बाहर हाल तकरीबन भर गिआ है। उठ्ठो ते मूंह धोवो, बहार चल्लीए। बाहर लोक तुहाडे बारे पुछ्छ रहे हन कि कित्थे है।"
"हां, मैं उठ्ठदी हां," आख मनप्रीत उठ्ठी। भैण उस दा मूंह-हत्थ धवा-संवार के उस नूं आपणे नाल हाल विच्च लै गई।
हाल विच्च लोक गोल मेज़ां दे दुआले बैठे चाह-पाणी पी रहे सन। बहिरे चाह अते पकौड़े वालीआं पलेटां चुक्की हाल विच्च घुंम रहे सन। मनप्रीत अते उस दी भैण मूहरले मेज़ दुआले बैठ गईआं। सटेज उप्पर अंग्रेज़ी 'च लिखिआ 'सूरज फाऊंडेशन' दा बैनर लटक रिहा सी, जिस दे विचकार उदे हो रहे सूरज दा चित्तर बणिआ होइआ सी। सटेज दे इक्क पासे पोडीअम सी। जिस उप्पर 'फसट ऐनुअल सूरज मैमोरीअल फंड रेज़िंग डिनर ऐंड डांस' लिखिआ होइआ सी। सटेज दे दूसरे सिरे उप्पर भंगड़ा पा रहे सूरज दी 36×24 साईज़ दी तसवीर सटैंड उप्पर टिकाई होई सी, जिस उत्ते रोशनी पै रही सी अते नाल ही इक्क ढोल पिआ सी।
"हाए मनप्रीट," मनप्रीत दे साहमणे सूरज दे पहिले ग्रेड वाली अधिआपका खहड़ी सी।
"हैलो, मिसिज़ नौरटन, इत्थे आउण लई धंनवाद," आखदी मनप्रीत नें खहड़ी हो के उस नाल हत्थ मिलाइआ।
"इह तां मेरी खुशी है, सूरज किंनां पिआरा बच्चा सी।--ते तूं वी किंनी पिआरी हैं, तेरीआं कुक्कीआं असीं हाले तक्क याद करदे हां।"
सटेज उप्पर सैकटरी माईक मूहरे आ खलोता अते उह आपणी-आपणी सीट 'ते बैठ गईआं।
मनप्रीत सूरज दे किंडरगारटन वेले सकूल 'च इक्क दिन सारी जमात लई कुक्कीआं बणा के लै गई सी। बच्चे बहुत खुश होए सन। फिर उह महीने-खंड बाअद कुक्कीआं बणा के लै जांदी। इह सिलसला उदों तक्क चल्लदा रिहा सी जद तक्क सूरज हाई सकूल 'च नहीं सी चला गिआ। कदे-कदे उह बच्चिआं लई लाइब्रेरी दीआं किताबां पाउण लई छोटे-छोटे बैग सिओं के दे दिंदी। सकूल दे अधिआपकां नाल मनप्रीत दी ऐनी नेड़ता हो गई सी कि सूरज भावें उस सकूल 'च नहीं सी जांदा पर अधिआपक हुण तक्क बैग सिउण लई मनप्रीत नूं सुनेहा भेज दिंदे।
पोडीअम पिछ्छे खहड़ा सटेज सैकटरी दस्स रिहा सी __ "अज्ज दा इक्कठा होइआ सारा फंड सूरज फाऊंडेशन वल्लों इंडीआ विच्च बेसहारा बच्चिआं दे रहिण-सहिण अते सकूल लई थां ख्रीदण लई वरतिआ जावेगा।___ असीं चाहुंदे हां कि भंगड़े दीआं आईटमां अते कुझ महिमानां दे भाशणां दौरान हाल विच्च मुकंमल शांती होवे। उस तों बाअद सारा समां खाण-पीण, नच्चण-टप्पण अते गप्पां मारन लई होवेगा।"
मनप्रीत दी निगहा सूरज दी फोटो नाल पए ढोल उप्पर टिकी होई सी। इह ढोल सूरज नूं उस दे चौधवें जनम-दिन 'ते जीत नें लिआ के दित्ता सी। जीत नें इह इंडीआ तों सपैशल तौर 'ते मंगवाइआ सी। जिस चाअ नाल जीत नें ढोल सूरज नूं दित्ता सी, उसे तरहां दा चाअ सूरज नूं होइआ सी जद उस नें आपणा ढोल वेखिआ सी। ढोल तां उह सत्त साल दी उमर 'च ही वजाउण लग्ग पिआ सी पर इह उस दा पूरे साईज़ दा पहिला ढोल सी। जिस दिन दा सूरज नूं इह ढोल मिलिआ सी, उह सकूल तों आ के बेसमैंट 'च चलिआ जांदा अते ढोल वजाउंदा। पहिलां जीत ते सूरज वीकऐंड 'ते ही कमिऊनिटी सैंटर 'च जा के ढोल वजाउंदे सन। उह बाकी भंगड़ा टीम नालों पहिलां पहुंच जांदे अते प्रैकटिस करदे रहिंदे।
मनप्रीत दे चेते 'च उह दिन घुंमिआ, जिस दिन उह कंम तों ही किसे गल्लों गुस्से दे मूड 'च घर पहुंची सी। उस दे तौर वेख सूरज बोलिआ सी, "मंम आओ तुहानूं ढोल वजाउणा सिखावां, फेर वेखिओ तुहाडा गुस्सा किध्धर जांदा। सभ कुझ भुल्ल जाओंगे।"
अग्गों मनप्रीत उस 'ते ही वरह गई सी, "थोनूं पिओ-पुत्तां नूं ढोल तों बिनां वी किसे गल्ल दा फिकर हुंदै? पहिलां वीकऐंड ते निकल जांदे सी दोहें, हुण वीकडेज़ 'च वी लग्ग जाने आं। मंम करदी रहे सारा कुझ इक्कली।" इह सुण के सूरज चुप्प करके आपणे कमरे विच्च वड़ गिआ। रात नूं रोटी तों बआद उह भांडे धोण लग्ग पिआ सी। मनप्रीत दा गुस्सा ढले तों उह बोलिआ, "आई ऐम सौरी मंम। मेरा कदे इध्धर धिआन ही नहीं गिआ कि मैं ते डैड तुहाडे नाल बिलकुल वी टाईम सपैंड नहीं करदे। यू नो वट्ट मंम, हेअर इज़ आ डील -मैं ते डैड तुहाडे नाल घर दा कंम करवाइआ करांगे ते तुसीं साडे नाल भंगड़े दी टीम जुआइन करिओ। फेर आपां सारे बहुत टाईम इक्कठे रिहा करांगे।"
मनप्रीत नें डील सवीकार करदिआं किहा, "चल्ल मैनूं भंगड़ा पाउणा सिखा दिओ।" "भंगड़ा तां तूं पा ही लैनी ऐं, इह तां पंजाबीआं दे खून 'च ही है। तैनूं ढोल वजाउणा सिखावांगे, जे ढोल वाला होवेगा तां उह किते वी भंगड़े दी टीम बणा सकदै, नाले ढोल वजाउणा तां इक्क किसम दी मैडीटेशन है, ढोल भंगड़े दा मुढ्ढ है," जीत दा तरक सी।
जीत ते सूरज मनप्रीत नूं ढोल वजाउणा सिखाउण लग्गे। पहिलां-पहिलां तां उह गळ पिआ ही वजाउंदी सी पर बाअद विच्च उस नूं इस कंम विच्चों आनंद आउण लग्ग पिआ। उनहां दे ग्रुप्प विच्च कुड़ीआं दी इक्क भंगड़ा टीम वी बण गई। उह तिंने ढोल वजाउंदे। मनप्रीत कुड़ीआं दी टीम लई, सूरज बच्चिआं दी टीम लई अते जीत मुंडिआं दी टीम लई। सारा कुझ वधीआ चल्ल रिहा सी।
सटेज तों सैकटरी दे बोल मनप्रीत दे कंनीं पए। उह आख रिहा सी, "इस वार मुंडिआं अते बच्चिआं दीआं भंगड़े दीआं टीमां ही तुहाडे साहमणे पेश होणगीआं। उमीद है इस सदमे 'चों निकल के अगले साल तक्क साडे भैण जी मनप्रीत कुड़ीआं दी टीम वी तिआर कर लैणगे----- 'मैं कित्थों तिआर कर लऊं हुण? सारा कुझ सूरज नाल ही सी, हुण तां जिवें नाच-गाणे नूं वढ्ढी रूह नहीं करदी।' मनप्रीत नें इक्क लंमा हाउका लिआ अते जीत वल्ल वेखिआ। सटेज दे मूहरे भंगड़े वासते रख्खी थां 'च खहड़े जीत नें ढोल उप्पर डगा लाइआ। भंगड़ा टीम तिआर-बर-तिआर खहड़ी सी। ढोल वज्जण लग्गा, भंगड़ा शुरू हो गिआ। ढोल दी आवाज़ मनप्रीत नूं कंन पाड़वीं महिसूस होई। उस नूं लग्गा जिवें ढोल रुदन कर रिहा होवे। हाल विच्च ताड़ीआं वज्जीआं।'इहनां लोकां नूं काहदी खुशी चहड़ी होई है?' उस सोचिआ। फिर ढोल वजा रहे जीत वल्ल उस दी निगहा गई। उह मसत होइआ ढोल वजा रिहा सी।'किते इस दा दिमाग तां नहीं हिल्ल गिआ'। उस नूं गुआंढण आंटी दा किहा याद आइआ।
हाले सूरज पूरे होए नूं महीना वी नहीं सी होइआ कि जीत बेसमैंट 'च जा के ढोल वजाउण लग्गा सी। जद उह बहुत देर ढोल वजाउंदा रिहा सी तां मनप्रीत दा चित्त काहला पैण लग्गिआ। जीत नूं रोकण लई जद उह बेसमैंट 'च गई तां उस वल्ल वेख के मनप्रीत दा मन कुरला उठ्ठिआ। सारिआं नूं हौसले 'च रहिण लई प्रेरन वाले जीत दीआं अख्खां 'चों परल-परल हंझू किर रहे सन। मनप्रीत नें उस नूं पिछ्छों जा के बाहां 'च भर लिआ। पर उह उदों तक्क ढोल वजाउंदा रिहा सी, जद तक्क मनप्रीत नें उस दे हत्थों डगा अते तीली नहीं सी फड़ लए। उस दिन तों बाअद मनप्रीत नें कदे जीत दीआं अख्खां 'च हंझू नहीं सी वेखे। पर मनप्रीत दीआं आपणीआं अख्खां 'चों इह मुक्कण 'च नहीं सी आ रहे। जीत उस नूं आखदा, "जद सूरज दी याद तड़फाउण लग्गे तां ढोल वजाउण लग्ग जाइआ कर, मेरे वांग। जद मैं ढोल वजाउनै तां लग्गदै जिवें सूरज नाल गल्लां कर रिहा होवां।"
ते हर शाम उह सूरज नाल इसे तरहां गल्लां करदा। इह शाम दा उह वेला हुंदा, जदों उह सूरज नाल पंजा लड़ाउंदा हुंदा सी। पहिले कई दिन तां उह इस वेले ऐवें ही इक्क कमरे 'चों दूजे कमरे 'च तुरिआ फिरदा। फिर इक्क दिन जा के ढोल वजाउण लग्ग पिआ सी। दूजे दिन मनप्रीत नूं मिली गवांढण आंटी कहिंदी, "कुड़े हाले तां मुंडे दा सिवा वी ठंडा नहीं होइआ ते इह ढोल वजाउण लग्ग पिऐ। किते एहदा दिमाग तां नहीं हिल्ल गिआ"?
मनप्रीत नें आपणी निगहा ढोल वजा रहे जीत 'ते गड्डी होई सी। उस नें धिआन नाल जीत दीआं मीचीआं अख्खां वल्ल वेखिआ। उत्थे कोई तरल नहीं सी। मनप्रीत दा मन हौली-हौली शांत होण लग्गा जिवें उह जीत राहीं सूरज नाल गल्लां कर रही होवे। उस नें भंगड़ा पाउंदे सूरज दी तसवीर वल्ल वेखिआ। तसवीर तों हुंदी होई उस दी निगहा भंगड़ा पा रहे मुंडिआं 'ते चली गई। इक्क मुंडे दी पिठ्ठ 'ते उस दी निगहा अटक गई, जिवें उह सूरज होवे। उही कद्द-काठ। मुंडे नें छाल मार के आपणे साथी दे लक्क नूं कैचीं पा लई अते भंगड़ा पाउण लग्गा। हाल विच्च फिर ताड़ीआं गूंजीआं। मनप्रीत नें हत्थां 'च हरकत महिसूस कीती। पर उस तों ताड़ी नां वज्जी। भंगड़ा टीम हाल दे इक्क पासे वल्ल वधण लग्गी, जिस पासे बाहर निकलण दा रसता सी। दूसरे पासिओं छोटे-छोटे बच्चे कुरते-चादरिआं 'च सजे सटेज वल्ल वधण लग्गे। ढोल बंद हो गिआ अते उच्ची आवाज़ विच्च गीत वज्जण लग्गा___ 'ढोला वे ढोला, सुण ढोला, आजा दोनो नच्चीए सुण ढोला----
मनप्रीत नें सूरज दी तसवीर वल्ल वेखिआ ते फेर ढोल वल्ल। उस दे चेतिआं 'च पंज कु साल दा सूरज भंगड़ा पाउण लग्गा। इही गीत वज्ज रिहा सी अते सूरज ढोल वल्ल हत्थ कर-कर नच्च अते गा रिहा सी। मोहित होई मनप्रीत उस वल्ल वेखदी मंद-मंद मुसकराउंदी रही। गीत मुक्के तों उह बोली, "वे कमलिआ इह 'ढोल' घरवाले नूं कहिंदे आ, तूं ढोल वल्ल इशारे करी जानैं।" इसे गल्ल नूं लै के उह सूरज नूं हुण तक्क छेड़दी आखदी सी, "सूरज तेरा ढोल तेरे नाल नच्चण लग्गै हाले कि नहीं?" ते सूरज 'मंअअम' आख शरमा जांदा।
मनप्रीत नें इक्क लंमा हाउका लिआ अते भंगड़ा पा रहे बच्चिआं वल्ल वेखण लग्गी।
हाल विच्च भंगड़े तों बाअद भाशण शुरू हो गए सन। सटेज 'ते खहड़ी नीना बोल रही सी, "सभ तों पहिलां मैं सौरी मंगदी आं कि मेरी सपीच इंगलिश 'च होवेगी---
नीना आख रही सी, "दो कु साल पहिलां जद सूरज इंडीआ गिआ सी, उह उस दी आपणी सुरत 'च पहिली फेरी सी इंडीआ दी। उह वापस आ के अकसर उत्थों दे छोटे-छोटे बच्चिआं दा ज़िकर करदा, जिहड़े लोकां तों भीख मंग के गुज़ारा करदे हन। उनहां बारे गल्ल करदा सूरज उदास हो जांदा। उह उनहां लई कुझ करना चाहुंदा सी। जिहड़ा कंम सूरज पिछले साल शुरू कर गिआ सी हुण असीं करना है-- -
मनप्रीत नूं याद सी कि सूरज इंडीआ तों आ के जद वी टीæवीæ उप्पर तीजी दुनीआ दी भुख्ख-मरी बारे विखाईआं जांदीआं डाकूमैंटरी फिलमां वेखदा तां उदास हो जांदा। फिर आखदा, "मंम जद मैं जौब 'ते लग्ग गिआ नां, किसे पूअर कंटरी दे बच्चे नूं अडापट कर लैणै।"
ताड़ीआं दी आवाज़ नें मनप्रीत दा धिआन सटेज वल्ल करवाइआ। नीना सटेज तों उत्तर रही सी। कोई होर सटेज वल्ल वध रिहा सी। मनप्रीत दी निगहा सूरज दे अधिआपक रौड मनरो 'ते पई अते उत्थे ही अटक गई।
"तां तूं उह गौरवमई मां हैं!" मनप्रीत नाल हत्थ मिलाउंदे होए उस किहा सी। जद सूरज दी बीमारी दा पता लग्ग चुक्का सी तां मनप्रीत इह दस्सण लई सकूल गई सी कि सूरज दी इछ्छा है कि उह ग्रैजूएट होवेगा। इह सुण के रौड मनरो बोलिआ सी, "मैनूं इस बारे सूरज दे दोसतां तों पता लग्ग चुक्का है। तूं इक्क बहुत होणहार पुत्तर नूं जनम दित्ता है। की उस नूं पता है कि उस कोल बहुत समां नहीं है?"
"हां, असीं दस्स दित्ता है कि वध्ध तों वध्ध साल," मनप्रीत दा गल भर आइआ अते अख्खां तर हो गईआं सन।
"बहादर बण, तैनूं तां सगों गरव होणा चाहीदा है," रौड मनरो दे बोल कंनां 'च लई भरीआं अख्खां नाल उस नूं पता ही नां लग्गा कि कद घर पहुंच के उह बैड्ड 'ते चौफाल जा डिग्गी सी अते भुब्बीं रोई सी। हटकोरे लैंदी उह मुड़-मुड़ आखदी, "किवें बहादर बणां?--- काहदे आसरे चित्त करड़ा रख्खां?--- जीहदे वल्ल वेख-वेख जिउंदी हां, जे उस ही नी रहिणा, फेर किवें टिकाणे रहि जू चित्त।----हाए नी मां किउं जंमिआ सी इह दिन देखण नूं।" जिवें महीने भर दा डक्किआ रोण उस नें कढ्ढ के हटणा होवे। जीत आखदा सी कि सूरज साहमणे दिल छोटा नहीं करना। पर मनप्रीत दा तां सूरज तों इक्क पल लई वी पासे होण नूं जीअ नहीं सी करदा।
डेढ महीना पहिलां सारा कुझ ठीक-ठाक चल्ल रिहा सी कि अचानक सूरज नें पेट विच्च दरद महिसूस कीता अते उलटीआं करन लग्गा सी। इक्क अध्धा दिन तां उनहां गरैवल वगैरा लै के ही सार छड्डिआ पर जद उलटीआं नां हटीआं तां डाकटर कोल गए सन। डाकटर नें वी बहुती गौर नहीं सी कीती; कहिंदा कि सटौमिक फलू है इक्क अध्धे दिन 'च ठीक हो जाऊ। पर इक्क-अध्धे दिन 'च वी जद कोई फ़रक नहीं सी पिआ तां डाकटर नें ऐकसरे लई भेज दित्ता। जद रीपोरट आई डाकटर कहिंदा कि कुझ पक्का नहीं आख सकदा, होर टैसट करवा लईए। जद टैसटां दी रीपोरट आई तां जिवें उनहां दी दुनीआ ही हिल्ल गई होवे। 'पेट 'च कैंसर सी'। पर डाकटर नें धरवास दित्ता सी कि अप्रेशन नाल बाहर वी कढ्ढिआ जा सकदा है। ते जद डाकटरां नें अप्रेशन लई सूरज दे पेट दी चीर-फाड़ कीती तां उनहां अप्रेशन लई चीरे पेट नूं बिनहां अप्रेशन कीते ही सिओं दित्ता। कैंसर सारे पेट विच्च फैल चुक्का सी। डाकटरां आख दित्ता कि वध्ध तों वध्ध साल। इह सुण मनप्रीत दे पैरां हेठों ज़मीन खिसक गई। उस नें जीत दा सहारा लिआ। जीत नें उस नूं आपणीआं बाहां 'च लै लिआ। उस काफी देर मनप्रीत नूं आपणे नाल लाई रख्खिआ, जिवें उह मनप्रीत नूं सहारा दे नहीं सी रिहा सगों, उस दा सहारा लै रिहा होवे। फिर उह उत्थे ही बैठ गए जिवें उनहां दीआं लत्तां उनहां दा भार झल्लणों असमरत्थ हो गईआं होण। हौली-हौली उठ्ठ के जीत नें आपणे वड्डे भरा नूं फोन कीता। उह आपणी घरवाली दे नाल झट्ट उत्थे पहुंच गिआ। उह जीत अते मनप्रीत नूं लै के घर वल्ल चल्ल पए। कार विच्च सोगी चुप्प पस्सरी होई सी। जिवें किसे कोल कुझ कहिण लई बचिआ ही नां होवे। कदे-कदे जीत दा भरा उस वल्ल वेखदा जिवें कुझ कहिणा चाहुंदा होवे पर मूंहों कुझ नां बोलदा। जीत दी भरजाई नें मनप्रीत नूं आपणे नाल घुट्टिआ होइआ सी। इह चुप्प उदों टुट्टी जद उह घर पहुंच गए। जीत नें आपणे भरा दे मोढे लग्ग धाह मारी, "वीर, खतम हो गिआ सभ कुझ।" भरा नें जीत नूं आपणे नाल घुट्ट लिआ अते कुझ पल उसे तरहां आपणे नाल लाई रख्खिआ। फिर उस दा मोढा थापड़दा बोलिआ, " दिल नां छड्ड। डाकटरां दा अनुमान ही है। लोक कैंसर नाल पंजाह-पंजाह साल जिउंदे रहिंदे आ।"
"झूठीआं तसल्लीआं नां दे वीर," जीत नें विलकदे होए किहा।
मनप्रीत तों रोंदा होइआ जीत सहारिआ नां गिआ। उस सिसकदे होए किहा, "आपां अमरीका जां किते होर लै जावांगे, ऐहो जी वी की गल्ल ऐ, किते तां इलाज हुंदा ही होऊ? चल्लो जीत आपां गुरदुआरे चलदे हां। अरदास करांगे," मनप्रीत इक्को साह बोल गई।
"अरदास करन नाल सूरज दे अंदरों कैंसर किवें खतम हो जाऊ? इस दा कोई इलाज नहीं है, मनप्रीत," जीत दे रोण दी आवाज़ होर उच्ची हो गई।
भरा नें जीत नूं आपणे नाल घुट्टदिआं किहा,"जीत, तूं ही सारिआं नूं संभालणैं। जे तूं आप ही दिल छड्ड गिआ तां मनप्रीत ते सूरज दा कौण खिआल रख्खेगा? हिंमत कर, सूरज जिंनां चिर साडे कोल है, उस नूं खुशीआं देईए।"
जद उनहां दा रोणा टावें-टावें हाउकिआं 'च बदलिआ तां कंबदी आवाज़ 'च मनप्रीत बोली, "सूरज नूं किवें दस्सांगे?"
जीत नें उस वल्ल वेखिआ जिवें उस नूं आप नां समझ आ रही होवे कि की कीता जावे। फिर आपणे भरा नूं पुछ्छण लग्गा, "किओं वीर, सूरज नूं दस्सीए कि नां?"
"तुसीं आपणे-आप नूं संभालो पहिलां, फेर हौली-हौली उस नूं दस्स देवांगे। दस्सणा ही ठीक रहू," भरा नें किहा।
दूसरे दिन हसपताल जाण तों पहिलां जीत बोलिआ, "आपां सूरज साहमणे उदास नहीं होणा।" मनप्रीत नें आपणी जेठाणी नाल गुरदवारे जा के सूरज दी लंबी उमर अते तंदरुसती दी अरदास करवाई अते आपणी उदासी लुकाउण दा यतन करदी सूरज कोल वापिस आ गई। उस दा बुझिआ मन उस दे चेहरे दा साथ नां दिंदा। उह दो कु दिन आपणे-आप नूं घुट्टी-वट्टी सूरज दे आले-दुआले इसे तरहां भाउंदी रहिंदी। सूरज नाल अख्ख मिलाउण तों कतराउंदी। उस नूं इस तरहां फिरदी वेख सूरज बोलिआ, "मंम तूं तां इओं सैड होई फिरदी आं जिवें मैं इत्थे पए रहिणा है। डौंट वरी आई 'ल बी औराईट।" आपणीआं भरीआं अख्खां सूरज तों छुपाउण दा यतन करदी उह वाशरूम विच्च वड़ गई।
"हां, ऐवें ही सैड होई फिरदी ऐ," जीत नें हामी भरी। पर अगले दिन उस नें बहुत ही सहिज हो के सूरज नूं पुछ्छिआ, "सूरज ठीक हो के तेरी की इछ्छा है? कित्थे जाणा चाहेंगा? हवाई, लास वेगस जां किते होर?" सुण के मनप्रीत दे अंदर इक्क चीस उठ्ठी अते उस नें आपणा मूंह दूजे पासे कर लिआ।
"सकूल। आई हैव टू कैचअप्प औन आल माई होमवरक," सूरज नें जवाब दित्ता।
"मेरा मतलब सकूल तों बिनां, जे मैं तैनूं कहां कि सकूल नूं रहिण दे साल भर मौज-मसती कर। दैन, वट्ट वुड्ड यू लाईक टू डू?"
"बट्ट, वाए डैड? टैल्ल मी फरैंकली वट्टस दा मैटर?" सूरज भाणे अप्रेशन हो चुक्किआ सी। उस नूं समझ नां लग्गी कि जीत किओं बुझारतां जिहीआं पा रिहा सी। "मैं तां ऐवें ही किहा सी कि तूं बीमारी कारण ऐना औखा होइऐं। कुझ देर रीलैकस कर लै," आख जीत चुप्प कर गिआ। पर अगले दिन सवेरे जद जीत दा भरा सूरज दा पता लैण आइआ तां जीत नें सूरज दा हत्थ आपणे हत्थां 'च लै लिआ अते दिल करड़ा करके बोलिआ, "यूअर कैंसर इज़ टरमीनल।"
जीत दा भरा सूरज दे नेड़े हो के बैठदा बोलिआ, "डौंट वरी सूरज, असीं सारे तेरे नाल हां। कुझ नहीं होण दिंदे तैनूं।"
सूरज नें उस वल्ल वेखिआ अते चुप्प कर गिआ। जीत अते उस दा भरा बहुत देर सूरज नूं दिलासे दिंदे रहे। उह चुप्प-चाप सुणदा रिहा। सारा दिन ही कुझ नां बोलिआ। अख्खां टड्डी कमरे दी छत्त वल्ल वेखदा रिहा जिवें कुझ सोच रिहा होवे।
उस नूं इस तरहां पए नूं वेख मनप्रीत नें हाउका लै के किहा, "जीत, किओं दस्सिआ सी ऐवें? वेख किवें चुप्प वट्ट गिऐ।"
"इक्क दिन तां उस नूं पता लग्गणा ही सी, मैं बहुती देर उस नूं भुलेखे 'च नहीं सी रख्खणा चाहुंदा। तूं चिंता नां कर, उह संभल जावेगा," जीत नें हौसला दित्ता। रात तक्क सच्च ही सूरज संभल के जीत नूं पुछ्छण लग्गा, "हाओ लौंग कैन आई ऐकसपैकट टू लिव?" सुण के मनप्रीत दा अंदर कुरला उठिआ्आ। उस दी धाह निकलण लग्गी पर जीत नें आपणा इक्क हत्थ मनप्रीत दे मोढे 'ते फेरिआ अते दूजे हत्थ नाल सूरज दा हत्थ घुट्टदे होए बोलिआ, "बहुत ऐ, डौंट वरी, डाकटर तां ऐवें अनुमान जेहे लाउंदे हुंदे आ।"
"किंनां चिर किहै डौकटर नें," सूरज नें आवाज़ 'ते ज़ोर दे के किहा।
"साल," आखदे जीत नें सूरज दे केसां 'च हत्थ फेरिआ।
उह कुझ देर जीत वल्ल वेखदा रिहा। फिर बोलिआ, "ओ गुड्ड, मेरे कोल साल है, ग्रैजूएट होण लई तां सिरफ दो महीने ही होर चाहीदे हन। आई वांट टू ग्रैजूएट।"
हसपताल तों आ के सूरज सकूल जाण लग्ग पिआ सी। कदे-कदे उलटीआं लग्ग जांदीआं तां डाकटरां नें दवाईआं दे रख्खीआं सन। जे हालत ज़िआदा विगड़दी तां हसपताल जा आउंदे। जद वी वकत मिलदा सूरज किताबां 'च रुझ्झ जांदा। किताबां 'च रुझ्झे नूं जद मनप्रीत आखदी, "सूरज वेख तेरी सेहत इजाज़त नहीं दिंदी, तूं आराम कर।"
"मैं टौप 'ते रहि के ही ग्रैजूएट होणा है," सूरज दा जवाब हुंदा। प्रोवैनशीअल इमतिहानां दे दौरान ही उस दी सेहत फिर विगड़नी शुरू हो गई सी। पर उस नें इमतिहान दित्ते सन। इमतिहानां तों बाअद उस नूं फिर हसपताल दाखिल होणा पिआ सी। उलटीआं दवाईआं नाल वी नहीं सी रुकदीआं। उत्थे आ के ही रौड मनरो नें खबर सुणउंदिआं किहा सी, "सूरज, तूं आपणा निशाना पूरा कर लिआ है।"
"टौप 'ते रहि के?" सूरज दा प्रशन सी।
"जिहड़ी हालत 'च तूं इमतिहान लिखे सन, उह किसे वी पहिले सथान तों किते उप्पर सन।" सुण के सूरज चुप्प कर गिआ।
"खुश हो, इह बहुत वड्डी खुशी है," आख रौड मनरो इक्क पैकट सूरज वल्ल वधा के बोलिआ, "तेरे वरगे ही इक्क बहादर लड़के दी दासतान।"
"धंनवाद मिसटर मनरो," आख सूरज नें पैकट खोल्हिआ अते 'टैरी फौकस" सिरलेख वाली किताब नूं वेख फेर बोलिआ, "बहुत-बहुत धंनवाद।"
माईक अग्गे खहड़ा रौड मनरो बोल रिहा सी----- सूरज टैरी फौकस तों बहुत प्रभावित सी। जिहड़े लोक पिछले साल सूरज वल्लों वजाए ढोल दौरान इत्थे हाज़र सन, उनहां नूं पता है कि उस वेले सूरज दी सरीरक हालत इह सी कि उस नूं वाशरूम तक्क वी सहारा दे के लिजाणा पैंदा सी पर उस नें बहुत द्रिहड़ता नाल ढोल वजाइआ सी-उस दिन तों वीह दिन बाअद सूरज साडे विच्चों अठारां साल दी उमर विच्च तुर गिआ सी पर साडे लई इक्क कंम शुरू कर गिआ है, जिस नूं असीं करदे रहिणा है। धंनवाद," आख रौड मनरो सटेज तों थल्ले उत्तर गिआ। अते होर बुलारे बोलण लग्गे।
मनप्रीत नूं याद आइआ कि टैरी फौकस दी जीवनी पहड़ के सूरज नें किताब आपणी हिक्क 'ते रख्ख लई सी अते बोलिआ सी, "ग्रेट गाए।"
"हां, ग्रेट तां सीगा ही," आख के मनप्रीत नें किताब सूरज तों फड़ लई। मनप्रीत दी निगहा किताब दी जिलद उप्पर ही अटक गई, जिस उप्पर टैरी फौकस दी तसवीर सी अते नाल लिखिआ होइआ सी, 'कैंसर दा इलाज लभ्भण लई सारे कनेडा 'चों फंड इक्कठा करन वासते इक्क लत्त नाल इक्क सौ तरताली दिनां 'च पंज हज़ार तिंन सौ तिहत्तर किलोमीटर दौड़ण वाले इक्क बहादर लड़के दी दासतान, जिहड़ा इस दुनीआ विच्च सिरफ बाई साल रिहा।' किताब निहारदी मनप्रीत दे अंदरों हाउका निकलिआ अते उस नें सोचिआ, 'ओहदी मां किवें जिउंदी होवेगी आपणे जवान पुत्त दी मौत तों बआद?' मनप्रीत दीआं अख्खां भिज्जण लग्गीआं। कमरे अंदर आए जीत दी पैड़-चाल सुण के उस नें अख्खां पूंझ लईआं अते सूरज वल्ल वेखिआ। उह अख्खां मीची पिआ सी।"किओं बई शेरा, सुत्ता पिऐं?" जीत बोलिआ।
"नहीं, मैं कुझ थिंक करदैं," सूरज नें अख्खां खोहलदे नें किहा।
"की बई, सानूं वी दस्स," जीत उस दे साहमणे कुरसी 'ते बैठदा बोलिआ।
सूरज आपणे दिल दी गल्ल दस्सण लग्गा। सुण के मनप्रीत बोली, "सूरज, तूं आपणी सेहत दा धिआन रख्ख।" पर सूरज दीआं अख्खां दी चमक वेख के जीत नें किहा, "आपां डाकटरां तों पुछ्छ के वेखांगे।"
"डौकटरस नूं की पुछ्छणैं? आई कैन हैंडल इट्ट," सूरज दी आवाज़ 'च उतशाह सी।
फिर डाकटरां दी सलाह नाल उनहां पंदरां दिनां 'च ही फंड रेज़िंग डिनर दा प्रबंध कर लिआ सी। सूरज दे अधिआपक रौड मनरो नें प्रोगराम शुरू करदिआं आपणे भाशण 'च किहा सी, "सूरज मेरे सकूल दा माण है। सकूल दे हर लोक-भलाई प्रोगराम विच्च इस नें सभ तों अग्गे हो के फंड इक्कठा कीता है। उस दे इसे सुभाअ करके ही अज्ज फंड इक्कठा करन लई इस डिनर दा प्रबंध होइआ है। सूरज नें मशहूर होण लई इस डिनर दा प्रबंध नहीं करवाइआ। उह इंडीआ 'च मंग के गुज़ारा करन वाले बेसहारा बच्चिआं लई कुझ करना चाहुंदा है। टैरी फौकस बारे पहड़ के उस नें सोचिआ कि उह ढोल राहीं उनहां बच्चिआं लई इक्क अजेही थां बणाउन लई फंड इक्कठा करन दी शुरूआत कर सकदा है, जित्थे रहि के उह पहड़ सकण। सूरज नें इस दी शुरूआत कीती है, जिस नूं असीं जारी रख्खणा है। इही सूरज दी इछ्छा है।"
रौड मनरो दे शबद कंनी पैंदिआं ही मनप्रीत दीआं अख्खां अग्गे सैकिंड ग्रेड वेले दा सूरज घुंम गिआ सी, जिस नें आपणे पिग्गी बैंक विच्च नैनटिंडो लैण लई जोड़े सारे पैसे सकूल वल्लों घट्ट किसमत वाले बच्चिआं लई इक्कठे कीते जा रहे फंड लई दे दित्ते सन।
'आ जा फिर शेरा' जद जीत दा गहड़का मनप्रीत नें सुणिआ, उस दा धिआन परतिआ सी। उस नें सूरज नूं सहारा दे के उठाउण दी कोशिश कीती पर सूरज नें उस दीआं बाहां पासे कर दित्तीआं अते सटेज वल्ल वधण लग्गा। हाल ताड़ीआं नाल गूंज उठ्ठिआ। सटैंड Aुप्पर रख्खे ढोल दे पिछ्छे खहड़े सूरज नें डगा अते तीली चुक्के अते दोहां बाहां नूं फैलाइआ जिवें आपणे सज्जे-खब्बे खहड़े दोहां दोसतां नूं किहा होवे, 'हो जो पासे, मैं नी डिग्गदा'। सूरज नें डगा लाइआ अते पूरे दो मिंट ढोल वजाउंदा रिहा। जद ढोल 'ते उस दी थाप धीमी पैण लग्गी उस दे खब्बे-सज्जे खहड़े दोसतां नें उस नूं पकड़ लिआ। हाल ताड़ीआं नाल गूंज उठ्ठिआ। सूरज नूं हसपताल वल्ल वापिस लै जाइआ जा चुक्का सी अते हाल विच्च लोक दिल खोल्ह के दान दे रहे सन।
पर उह तां पिछले साल दी गल्ल सी, जद सूरज उनहां दे नाल सी। हुण तां केवल सूरज दी फोटो सी अते सूरज वाली थां गल विच्च ढोल पाई जीत खहड़ा सी। "हुण ढोल नाल जीत तुहाडे सनमुख है," सटेज सैकटरी दे बोल मनप्रीत दे कंनीं पए। "जीत नें पिछले साल दौरान बहुत मेहनत कीती है। इस वार इस नूं बच्चिआं दी टीम वी तिआर करनी पई जिहड़ी, पहिलां सूरज तिआर करदा सी," सटेज सैकटरी बोल रिहा सी।
मनप्रीत नें सूरज दी फोटो वल्ल वेखिआ उस नूं लग्गा जिवें सूरज उस नूं कुझ आख रिहा होवे। फिर उस नूं जीत दे बोल चेते आए। उस किहा सी, "मनप्रीत, दस्स मैं तैनूं संभालां जां सूरज नाल कीता प्रौमैस पूरा करां। सूरज दी इछ्छा सी कि भंगड़े दीआं टीमां तिआर करदा रहां। पर जदों मैं घर नहीं हुंदा तां तेरी चिंता खांदी रहिंदी है कि की पता किवें होवंेगी। नां तूं आपणे-आप कुझ खावें-पीवें, नां किध्धरे जावें। ऐं किवें जिंæदगी चल्लू?"
"काहदे पिछ्छे जिउणै हुण?" मनप्रीत दी आवाज़ 'च अंतां दा दरद सी।
"सूरज नाल कीते वाअदिआं नूं निभाउण लई,"
"मेरा नी जीअ करदा कुझ करन नूं," मनप्रीत नें मरी जिही आवाज़ 'च किहा।
मनप्रीत दे कंनां नाल ढोल दी आवाज़ टकराई। हाल विचलीआं रोशनीआं मध्धम हो गईआं। जीत उप्पर रोशनी पै रही सी। उह अख्खां मीच ढोल वजा रिहा सी। मनप्रीत नें सूरज दी तसवीर वल्ल वेखिआ। उस नूं लग्गा जिवें सूरज आख रिहा होवे, 'मंम मैं तेरा वी तां पुत्त हां, की सारा कंम डैडी दे ही उप्पर सुट्टेंगी? कुझ तूं वी करेंगी?' मनप्रीत नें आपणी नज़र सूरज दी तसवीर तों पासे कर लई। पर उह बहुती देर निगहा पासे नां रख्ख सकी अते फिर तसवीर वल्ल वेखण लग्गी। इस वार उस नूं लग्गा जिवें सूरज उस वल्लों नज़रां फेर के ढोल वजा रहे आपणे डैडी वल्ल वेख रिहा होवे। मनप्रीत तों इह बरदाशत नां होइआ। उह हौली-हौली उठ्ठी अते उस नें सूरज दी तसवीर कोल पिआ ढोल चुक्किआ, सूरज दी तसवीर वल्ल वेखिआ अते जीत दी ताल नाल ताल मिलाउण लग्गी। ढोल वजा रही मनप्रीत दा चेहरा दगण लग्गा, जिवें बैनर तों उदे हो रहे सूरज दा चित्तर सटेज 'ते खहड़ी मनप्रीत दे सिर 'ते आ टिकिआ होवे।

