अक्टूबर 27, 2009

writingDetail.created_by
By: हरप्रीत सेखा

तूं ही बोल

सभनी थाईं इक्को ख़बर दी ही चरचा सी अते उसे खबर नूं आपणे अंदर रिड़कदा तरसेम जद घर पहुंचिआ तां आम दी तरहां टी.वी.मूहरे बैठी उस दी अठ्ठ-साला धी गुरनीत अते चार-साला पुत्तर सुमीत नें रलवीं आवाज़ विच्च किहा, “सासरी `काल, डैडी।” ‘सासरी `काल’ दा जवाब दित्ते बिनहा गुरनीत वल्ल क्रोध नाल वेखदे होए तरसेम नें किहा, “टी.वी.मूहरे बहि जिआ कर सकूलों आउण सार, नाले जुआक नूं सिखा इह पुठ्ठीआं आदतां।” अते फिर उह बच्चिआं नाल सोफे `ते बैठी आपणी मां अते चाह बनाउण लई सटोव कोल खहड़ी आपणी पतनी मनदीप वल्ल वारी-वारी वेख के बोलिआ, “तुसीं वी नां हटाइआ करो एहनां नूं।” तरसेम दी मां नें साखीआं दी किताब `चों धिआन हटा के तरसेम वल्ल वेखिआ अते फिर आपणा धिआन किताब वल्ल कर लिआ। मनदीप नें तरसेम दी चहड़ी घूरी नूं तक्क के आपणा धिआन उबाले खा रही चाह वल्ल कर लिआ। आपणी लंच-किट्ट नूं किचन-काऊंटर `ते पटका के तरसेम वाशरूम विच्च वहड़ के टाइलट `ते बैठ गिआ।

जे उस दा मूड इस तरहां दा नां हुंदा तां उस नें कंम तों मुड़ के बच्चिआं विच्च बैठी आपणी मां दे गोडीं हत्थ लाउणा सी फिर गुरनीत दे सिर `ते हत्थ रख्खण तों बाअद सुमीत नूं आपणे नाल घुट्टदिआं मनदीप वल्ल वेखणा सी। छे कु महीने पहिलां तरसेम नें इक्क रेडीओ प्रोगराम `ते सुणिआ सी कि बच्चिआं नूं उपदेश देण नालों उनहां नूं रोल-माडल बण के विखाओ तां बच्चिआं उप्पर जिआदा असर करदा है। उदों तों तरसेम आपणी मां दे गोडीं हत्थ लाउण लग्गिआ सी। कुझ्झ दिनां बाअद उस नें गुरनीत नूं किहा सी, “वेखिआ, जदों मैं बाहरों आउणै आपणी मां दे पैरीं हत्थ लाउणै, तूं वी जदों असीं बाहरों आईए ‘सासरी `काल’ बुलाइआ कर।” फिर गुरनीत दी देखा-दाखी सुमीत वी बाहरों आइआं तों ‘सासरी `काल’ बुलाउण लग्गा सी।

पर जे तरसेम दे दिमाग विच्च कोई खलबली मच्ची हुंदी तां उह टाइलट सीट `ते जा बैठदा। उत्थे बैठ के उह समस्सिआ नूं रिड़कदा।

टाइलट सीट `ते बैठे तरसेम नूं लग्गा जिवें बच्चिआं नें टी.वी.दी आवाज़ उच्ची कर दित्ती होवे। फिर उस नूं लग्गा जिवें उह रौला पा रहे होण। उस दा जीअ कीता कि उठ्ठ के दोहां दे इक्क-इक्क जड़ आवे। उस नें कचीची वट्टी अते उच्ची आवाज़ विच्च किहा, “आवां बाहर? किवें रौला पाइऐ।”

“कदों रौला पाउणे आं डैडी,” गुरनीत दी उच्ची आवाज़ आई।

“वेख किवें बोलदी ऐ। दस्सां पता किवें वड्डिआं नाल गल्ल करीदीऐ,” तरसेम कड़कवीं आवाज़ विच्च बोलिआ।

“कोई रौला-रप्पा नी पाउंदे काका, आपस `च खेडण लग्गे आ। जे आहनैं तां बाहर लै जानी आं। पता नी की हो जांदै तैनूं कदे-कदे,” मां दी आवाज़ उस दे कंनी पई। ‘मां विगाड़ू एहनूं’ सोच के उस नूं आपणी मां `ते क्रोध आइआ। पर उह कुझ्झ बोलिआ नां। ‘मैनूं कहिंदी ऐ बई पता नी की हो जांदै, ओह बोलदी नी दिस्सदी बई किवें हींजरदी ऐ। पता नी साला की बनणै, हुणे ई अख्खां विखाउंदी ऐ, वड्डी हो के पता नी की रंग लाऊ।’

तरसेम दी निगहा शीशे वल्ल गई। उस नूं लग्गा जिवें गुरनीत इक्क-दम वड्डी हो गई होवे। उस दे अंदर इक्क चीस उठ्ठी। फिर तरसेम नूं लग्गा जिवें गुरनीत किसे गोरे मुंडे दे हत्थ विच्च हत्थ पाई किते जा रही होवे। अते उह लोकां तों नज़रां बचा रिहा होवे। इह सोच के तरसेम डर नाल कंब गिआ। तरसेम दे अंदरों इक्क हाउका निकलिआ। उस नें सिर झटकिआ अते आपणा धिआन शीशे तों हटा लिआ। फिर उस नें सोचिआ, ‘जे पता हुंदा तां पहिलां ई टैसट-टुसट करवा लैंदे। हुण जिंनां चिर वड्डी हो के विआही नी जांदी, सूली टंगे रहांगे।’ सोचदे तरसेम दी निगहा अचानक टाइलट साहमणे टंगे शीशे नाल टकराई। शीशे `ते क्रोध कढ्ढदा उह बुड़बड़ाइआ, “भैण दा घड़ुक्क” अते उस नें आपणी निगहा शीशे तों पासे कर लई। उस नूं मनदीप `ते खिझ आई। ‘सेहलीआं पुट्टण बहि जांदी सी साहमणे। ऐं नी वेंहदी बई कुड़ी वड्डी हो गई ऐ।’

इह शीशा तरसेम नें आप ही इत्थे टंगिआ सी। इक्क दिन जद बैड्डरूम `च बैठी मनदीप आपणे भरवट्टे सवार रही सी तां तरसेम खिझ के बोलिआ सी, “आह ही कुझ्झ सिखाएंगी जवाकड़ी नूं। डोर भेड़ लिआ कर जदों एहो जा कुछ करना हुंदै।”

“सौरी, मैं डोर बंद करना भुल्ल गई। पलीज़, लौक कर जाइओ बाहर निकलण लग्गे,” मनदीप बोली। तरसेम बुड़-बुड़ करदा दरवाज़ा बंद कर के कमरे `चों बाहर निकल गिआ। अगले दिन उस नें टाइलट साहमणे शीशा टंग के नरम आवाज़ विच्च मनदीप नूं किहा सी, “गुरनीत हुण वड्डी हो रही ऐ। आपां नूं खिआल रख्खणा पैणै। मैं टाइलट साहमणे शीशा टंग दित्तै। टाइलट बैठण दे बहाने बणा लिआ कर आवदे आई-बरो।” इह गल्ल भावें तरसेम नें नीवीं आवाज़ विच्च मनदीप नूं आखी सी पर परहे बैठी उस दी मां दे कंनां तक्क वी अप्पड़ गई सी। उस नें उत्थै बैठी नें ही किहा, “फूक-फूक पैर धरना पैणै भाई। जवाकां नें तां जिवें थोनूं करदिआं नूं वेखणै, उवें ही करनै। हुण पुराणे जमाने तां है नी बई कुड़ीआं सिर तों चुंनी नी लहिण दिंदीआं। शरम-हया वाला तां आवा ई ऊतिआ पिऐ।”

मां दीआं इहो-जिहीआं गल्लां तरसेम नूं होर फ़िकरमंद कर दिंदीआं। उस दिन तां उह ज़िआदा ही फ़िकरमंद हो गिआ सी, जिस दिन उस दी मां नें उमर दे सत्तवें वरहे `च गुज़र रही गुरनीत नूं टोकदे होए किहा सी, “कुड़े हुण तूं जवाकड़ी नी रही। पैंट पाइआ कर। कुड़ीआं लत्तां नी नंगीआं रख्खदीआं हुंदीआं।”

“आई डौंट वांट टू, इटस सो हाट आऊट देअर,” मोढे चहड़ा के गुरनीत बैकयारड वालीआं पौहड़ीआं उत्तर गई।

“बोलदी वेख किवें ऐ। मेरीआं कदे अख्ख `च पाईआं नी सी रड़कीआं। हुणे ई मान नी, वड्डी हो के पता नी की चंद चहड़ाऊगी---,” तरसेम दी मां होर वी बोलदी रही सी पर तरसेम दे दिमाग विच्च तां ‘वड्डी हो के पता नी की चंद चहड़ाऊगी’ अड़ गिआ सी। उसे शाम गरोसरी लै के मुड़ी मनदीप बोली सी, “पता नी की बनणै, बेड़ा गरकण `ते आइआ पिऐ।” तरसेम नें हैरानी नाल मनदीप वल्ल वेखिआ जिवें पुछ्छ रिहा होवे कि तैनूं सटोर फिरदी नूं कित्थों सुपना आ गिआ कि मैं वी ‘पता नी की बनणै?’ बारे फिकरमंद हां। मनदीप बोली, “आह आपणे साहमणे जिहड़ा बस्स सटाप ऐ नां ओथे बैठे आ बुल्ल्ह जोड़ी, मसां बारां-तेरां सालां दे होणे आ। कुड़ी तां आपणिआं दी लग्गदी ऐ। मैनूं तां दस्सदिआं वी शरम आउंदी ऐ, मुंडे नें कुड़ी दे बलाउज़ `च हत्थ पाइआ विऐ। मेरा तां जाणी सरीर झूठा जिआ पै गिआ। निआणे जिहड़ा कुछ देखणगे ओही करनगे।”

सुण के तरसेम होर फिकरमंद हो गिआ। ‘पता नी की बनणै’ सोचदा तरसेम टाइलट सीट `ते जा बैठा। उस दे दिमाग विच्च आई कि जे पता हुंदा बई कुड़ीआं पालणीआं ऐनीआं औखीऐं तां पहिलां ई गरभ-टैसट करवा लैंदे,’ पर अगले दिन जद गुरनीत सकूल तों आपणा रिपोरट कारड लै के आई सी तां सारे विशिआं विच्च ‘ऐकसीडड’ वल्ली डब्बी विच्च निशानीआं लग्गीआं वेख तरसेम नूं आपणी सोच `ते शरमिंदगी महिसूस होई सी ते उह शीशे नाल अख्ख नहीं सी मिला सकिआ।

हुण वी तरसेम दे दिमाग विच्च गरभ टैसट कराउण वाली गल्ल आउण वेले उस तों शीशे नाल अख्ख नहीं सी मिलाई गई ते उस नें शीशे नूं ‘भैण दा घड़ुक्क’ आख के अख्खां फेर लईआं। ‘की करे बंदा कि ऐहो-जिहा दिन नां वेखणा पवे?’ तरसेम नें सोचिआ। पर उस नूं आपणे अंदरों इस सवाल दा जवाब नां लभ्भा। उस नूं पहिलां नालों हौली आ रही बच्चिआं दी आवाज़ होर उच्ची आउंदी महिसूस होई। उस नूं तलखी महिसूस होई। तरसेम नें सोचिआ कि ठंडे पाणी दा शावर चला देवे। शावर दी आवाज़ बाहरलीआं आवाज़ां नूं रोक लैंदी अते उह आपणे अंदरले शोर विच्च उलझ जांदा। पर तरसेम नूं पाणी वाले मीटर दा झट्ट खिआल आ गिआ। ‘भैण दे घड़ुक्क नवें थां दे साले सौ होर जब्ब।’ उस नूं आपणा पुराणा मकान चेते आइआ जित्थे पाणी दा साल भर दा फलैट रेट सी अते उह अजेहे मौकिआं `ते ठंडे पाणी दा शावर चला लिआ करदा सी।

‘पुराणीआं आदतां छड्डण `च मेहनत तां करनी पैंदी है, दुख्ख वी हुंदै पहिलां-पहिलां। पर जदों छुट्ट जांदीऐं तां सुख वी मिलदै।’ मामे जीत दी कही गल्ल तरसेम दे दिमाग विच्चों लंघी। पर अगले ही पल उस नें सोचिआ, ‘मामे नूं हुण आउंदीऐं गल्लां, कुड़ीआं दोहें डाकटर बणगीऐं ते लोकां नूं मत्तां देण लग्ग पिऐ।’

तरसेम नूं जीत मामा अज्ज दिने वी याद आइआ सी, जद उह कंम `ते खहड़ा सी। तरसेम नूं जीत मामा आपणे घर दे फैमली-रूम विच्च सोफ़ै `ते बैठा उवें ही दिसिआ सी जिवें उह दो कु साल पहिलां कनेडा `च नवें आए आपणी भूआ दे धी-जवाई जाणी तरसेम दे मां-पिओ नूं मिलण वैनकूवर आइआ बैठा सी। आप तां जीत मामा कोई तीह सालां तों ससकाटून रहिंदा सी जित्थे उह इक्क सकूल विच्च हिसाब पहड़ाउंदा सी। गल्लां-बातां करदिआं उस नें किहा सी, “भैणे आपां तां हुण जिंमेवारीआं तों फरी आं। बच्चीआं दोहें डाकटर बण गईऐं। दोहां दे विआह हो गए आ।”

“अछ्छा, आह तां भाई बहुत चंगा होइआ जाणी दोहें कुड़ीआं ई डाकटर बणातीआं। बणाउणा ई सी तूं आप किहड़ा घट्ट पहड़िआ-लिखिआ सी। कुड़ीआं दे फिर कित्थे कीते रिशते?” तरसेम दी मां नें पुछ्छिआ।

“आपां कित्थे करने सी रिशते। आपां तां हां करन वाले सी। उनहां दी आपणी लाईफ़ ऐ जित्थे उनहां किहा बई विआह कराउणै आपां हां कर दित्ती। मुंडे वी दोहें डाकटर ई ऐ। यूनीवरसिटी `च दोहां दे नाल ई पहड़दे सी।”

“ऊं तां आपणे ई होणे आ?” तरसेम दी मां नें हैरानी जिही `च पुछ्छिआ।

जीत हस्सिआ, फेर बोलिआ, “सारी दुनीआ ई आपणी ऐ। पर मैनूं पतै भैण तूं की पुछ्छणा चाहुंनी आं। नां तां उह जट्ट ऐ ते नां ही सिख्ख-----

तरसेम नें आपणे मामे दे चेहरे वल्ल वेखिआ। मामे दे चेहरे दा जलौअ वेख के तरसेम नूं हैरानी जिही होई।

जीत नें गल्ल पूरी कीती, “वड्डा गोरा ऐ ते छोटा चीना।”

“तैनूं कोई उज्जर नी होइआ?” तरसेम दी मां नें हैरानी नाल अख्खां सकोड़ीआं।

“मैनूं की प्रोबलम होणी सी। मुंडे दोहें नाईस ऐ। आपणीआं बच्चीआ वी बहुत इंटैलीजैंट आ। साडा फ़रज़ सी सी उनहां नूं पहड़ाउणा-लिखाउणा। बाकी उनहां दी लाईफ़ ऐ,” जीत नें किहा।

“तूं तां भाई जवां ई गोरिआं अरगा बण गिआ। तकलीफ़ तां हुंदी ई ऐ। लोकीं की कहिंदे होणगे?” तरसेम दी मां नें किहा।

जीत हस्सिआ, फेर बोलिआ, “नहीं भैण मैनूं कोई तकलीफ नहीं होई। असल `च लोक दूजिआं दी प्रवाह नहीं करदे हुंदे सगों बंदे दे आपणे अंदर कोई कंपलैकस हुंदै जिस दे असर हेठ उह लोकां दी प्रवाह करदा हुंदै। जे बंदे अंदर कोई गंढ नां होवे तां उह किसे दी प्रवाह नहीं करदा हुंदा। असीं पंजाबीआं नें आपणी इज़्ज़त नूं कुड़ीआं नाल जोड़िआ होइऐ। वेखो गोरे कदे प्रवाह नी करदे कि ओहनां दी धी-भैण कीहदे नाल उठ्ठदी-बैठदी ऐ। उनहां लई इह इज्जत दा सवाल नी हुंदा। साडे बच्चीआं दी किसे नाल माड़ी-मोटी गल्ल हो जे तां पिओ-दादे दा चार बंदिआं `च खहड़ना दुभ्भर कर दिंदे ऐ लोकी। इह कोई वधीआ गल्लां नहीं साडे लोकां दीआं। समें दे नाल सानूं बदलणा चाहीदै। इह जिहड़ीआं साडे अंदर गंढां बझ्झीआं होईऐं इनहां नूं खोरना पैंणै।”

टाइलट सीट उप्पर बैठे तरसेम नूं मामे दी कही इह गंढ वाली गल्ल चेते आई। उस सोचिआ, ‘उंझ मामे दी गल्ल तां ठीक लग्गदी ऐ। पर भैण दे घड़ुक्क लोकी पता नी कदों छड्डणगे इओं सोचणा।’

‘तूं छड्ड दित्तै इस तरहां सोचणा?’ तरसेम नूं लग्गा जिवें शीशे विचले उस दे प्रतीबिंब नें पुछ्छिआ होवे।

उस नूं कोई गल्ल नां सुझ्झी फिर उस दे दिमाग `च आई ‘ऐं किवें गंढां खुर जांदीऐं?’ उस नें आपणा धिआन शीशे वल्लों पासे कर लिआ।

इह सवाल तरसेम दे दिमाग विच्च मामे जीत दी गल्ल सुण के उदों ही उपजिआ सी पर उस नें मामे नूं पुछ्छिआ नहीं सी सगों उस नें किहा सी, “मामा जी इह औखा कंम ऐ। साडे इत्थे पिछ्छे जिहे आपणे इक्क जट्टां दी कुड़ी नें छींबिआं दे मुंडे नाल विआह करवाइऐ। लोकीं विआह तां उहनूं आखदे ई नी सी कहिण छींबिआं दे मुंडे नाल निकल गई।”

“ऐहो-जिहे लोकां दीआं गल्लां पिछ्छे आपणे बच्चिआं दी जिंदगी खराब करनी कित्थों दी सिआणप है?” जीत मामे नें किहा।

“इस तरहां दीआं गल्लां तां उह लोक ई करदे हुंदे ऐ जिनहां नें आपणीआं जात-बरादरी `च विआह लईआं हुंदीऐं जां जिनहां दे हुंदीआं ई नहीं,” तरसेम दे बापू नें डूंघी जिही आवाज़ `च किहा जिवें उह किते बहुत दूरों बोल रिहा होवे।

कंम `ते खहड़े तरसेम नूं बापू दी कही इह गल्ल याद आउंदे ही उस दे दिमाग विच्च पिंड वाला तेजा नंबरदार घुंम गिआ सी। उस दा खिआल आउंदे ही तरसेम अंदर खिझ उठ्ठी। उस दा मूंह कौड़ा-कौड़ा हो गिआ। “साला नंबरदारी दा” बुड़बड़ा के उस नें थुक्क अंदर लंघाइआ। तेजा नंबरदार उस नूं दंद कढ्ढदा उवें दिसिआ जिवें आख रिहा होवे, ‘हुण वी मंने ई ऐं कंध दा अध्ध देणा जे पहिलां मंन जांदे’ तरसेम नें आपणा सिर झटकिआ पर नंबरदार उस दे दिमाग विच्चों नहीं सी निकल रिहा। उस दी आखी गल्ल तरसेम दे अंदर ठाह-ठाह कर रही सी।

बहुत साल पहिलां जदों हाले तरसेम तेरहां-चौदां सालां दा सी। तेजे नंबरदार नाल तरसेम दे बापू दा बाहरले घर दे वलगण नूं लै के झगड़ा हुंदा-हुंदा टलिआ सी। तेजा नंबरदार घर दी वलगण करन लई सांझी कंध करनी चाहुंदा सी पर तरसेम दा बापू पशूआं वाले घर दी वलगण करन लई कंध नूं वाधू दा खरच ही समझदा सी। तरसेम दे बापू दा इनकार सुण के नंबरदार दा विचले बंदे हत्थ सुनेहा आइआ सी। उस किहा सी, “कोई गल्ल नी, नां मंनण कंध करनी। जदों उहदीआं कुड़ीआं बाहरले घर आइआ करनगीआं मैं आवदे मुंडिआं नूं आख दिआ करनै बई ओहना वल्ल मूंह करके मूतो।” सुण के तरसेम दा बापू कोने `च पई गंडासी वल्ल अहुलिआ सी पर तरसेम दी मां अते विचले बंदे नें उस नूं फड़ लिआ सी अते फिर, “चगलां नाल पंगा लैण `च घाटा ई घाटा ऐ” अते होर गल्लां कर के उस नूं ठार वी लिआ सी। पर उह गल्ल जदों तरसेम दे चेतिआं `च आउंदी तां उस दे अंदर हल-चल मचा दिंदी।

दिमाग `च हुंदी उसे हलचल नाल तरसेम हत्थां नाल मशीन नूं फीड दिंदा रिहा। ‘किते हो गी होवे साले दे पोती-पाती ई, भैण दे घड़ुक्क दी दे मूहरे नंगा हो के नच्चां’ सोचदे तरसेम नें मशीन विच्चों तिआर होइआ पीस बाहर कढ्ढ के बैच उप्पर पटका के रख्खिआ अते नवां पीस मशीन दी वाईस विच्च कस दित्ता। नवां पीस तिआर करदे तरसेम दीआं सोचां विच्च पद्दलां दा छाना आ गिआ, जिहड़ा तरसेम के पिंड वाले घर दे मूहरे पए खुंढ `ते बैठा अंदरले घरों गली पार करके बाहरले घर जांदी तरसेम दी वड्डी भैण नूं घूरदा रहिंदा। अठ्ठवीं `च पहड़दे तरसेम दे हाणी जदों छाने जां पद्दल दा नां लैंदे तां तरसेम नूं लग्गदा जिवें उह तरसेम नूं ला के सुणा रहे होण। ओहनीं दिनी तरसेम घर दे बाहरले दरवाजे दा भोरा विसाह नां करदा। जदों वी भोरा विरल उस नूं दिसदी उह झट्ट बूहा भेड़ दिंदा।

तरसेम नूं लग्गा जिवें मशीन दी छां-छां दी आवाज़ छाना-छाना आख रही होवे। जे उह किसे चंगे मूड विच्च हुंदा तां मशीन दी इही छां-छां दी आवाज़ उस नूं किसे गीत दी तरज़ लग्गणी सी अते उस नें नाल नाल गुण-गुणाउणा सी। इस तरहां गुण-गणाउंदा उह मसीन नूं हत्थ नाल फीड दिंदा उस नाल इक्क-मिक्क हो जांदा अते उस नूं समां बीतण दा खिआल ही नां रहिंदा। इस तरहां करदे-करदे उस नूं मशीन दी आटो-मैटिक फीड दे हुंदे होए वी हत्थ नाल फीड देण दी आदत पै गई सी। पर अज्ज उसे आवाज़ नूं छाना-छाना महिसूस कर के तरसेम दे अंदर अग्ग जिही मच्ची अते उस तों झटके नाल मशीन नूं फीड दित्ती गई। कुआटर इंच दी इंडमिल्ल पीस विच्च खुभ्भ के तड़क्क दे के टुट्ट गई। ‘भैण दा घड़ुक्क’ आख तरसेम नें आसे-पासे वेखिआ कि कोई वेख तां नहीं रिहा। फिर उस पीस वल्ल वेखिआ जिस विच्च इंडमिल्ल खुभ्भण करके निशान पै गिआ सी। उस नें पीस नूं मशीन विच्चों कढ्ढिआ अते उस वल्ल वेखदा रिहा। उस नें सोचिआ कि इस नूं सकरैप बिंन विच्च सुट्ट देवे फिर उस नें सोचिआ कि की ऐ रेती नाल रगड़ के निशान ठीक हो ई जावे। पर निशान डूंघा सी उस नूं लग्गा कि इह निशान इस तरहां मिटण वाला नहीं फिर वी उस नें इह पीस सकरैप बिंन विच्च नहीं सुट्टिआ। उस नें सोचिआ कदे किसे होर जौब विच्च कंम आ जावेगा अते उस नें आपणे बैंच दे हेठां इक्क खूंझे जिहे `च पीस सुट्ट दित्ता जित्थे इस तरहां खराब होए कई पीस सालां तों बिन छूहे पए सन। तरसेम दे दिमाग विच्च जीत मामे दी कही गल्ल आई कि गंढां नूं सारी उमर नाल नहीं चुक्की फिरीदा अंदरले कोहड़ नूं चुक्क के बाहर मारो।’ ‘गंढां किते लोहे दा पीस हुंदीऐं बई चुक्क के बाहर मारो। भैण दे मामिआं देणा,’ बुड़-बड़ा के तरसेम नें नवां पीस मशीन विच्च फिट्ट कर दित्ता अते मशीन नूं आटो-मैटिक फीड दे के पासे हो के खहड़ गिआ। छाना फिर उस दीआं सोचां विच्च आ गिआ। पर इस वार पहिलां वाला छाना नहीं सगों पिछली वार जद उह साल कु पहिलां इंडीआ गिआ सी उदों वाला छाना उस दीआं अख्खां मूहरे सी, जिहड़ा उस नूं गली विच्च तुरे जांदे नूं बाहों फहड़ के आपणे घर लै गिआ सी अते फिर चाह फड़ा के गई आपणी धी वल्ल इशारा करदा बोलिआ सी, “तरसेम सिआं, इह आपणी कुड़ी कालज `च पहड़दी ऐ। ओधर कनेडे कंनीं वेखिओ जे कोई बन-सुब हुंदा होइआ तां खिआल रख्खिओ।”

“हां, कुड़ी तां थोडी सच्चीं कनेडा जाण वाली ऐ,” तरसेम नें किहा सी। छाने दे घरों वापस मुड़दे तरसेम अंदर इक्क अजीब किसम दा सकून सी। फिर उस नें कई वार आपणीआं सोचां विच्च छाने दी धी नूं नैनी दे तौर `ते कनेडा मंगवा के इक्क बेसमैंट विच्च रखेल बणा के रख्खिआ। छाने दी धी नाल रास-लील्हा बारे सोच के तरसेम दे अंगां विच्च अकड़ा होण लग्गदा अते उस अंदर इक्क वख्खरी किसम दा नशा छा जांदा।

पर अज्ज मशीन `ते खहड़े तरसेम दे खिआल जद छाने तों हुंदे होए उस दी धी तक्क पहुंचे तां उस दे अंगां विच्च कोई हरकत नां होई अते अगले ही पल उस नूं आपणी धी गुरनीत दा चेहरा दिसिआ। उह तरसेम नूं मुटिआर हो गई लग्गी। तरसेम नें आपणा सिर झटकिआ अते पाणी दी बोतल विच्चों घुट्ट भरी। ‘पुठ्ठीआं-सिध्धीआं गल्लां सोच के अज्ज कोई ऐवें ऐकसीडैंट नां करां बैठां,’ इह खिआल आउंदे ही तरसेम नें मशीन बंद कर दित्ती अते लंमे-लंमे साह लए। फिर उस नें सोचिआ कि लीडहैंड होण दा लाहा लए अते उस नें नवें आए मटीरीअल अते टूलां दी सांभ-संभाल विच्च आपणे-आप नूं उलझा लिआ। लंच बरेक वेले वी उह लंच-रूम विच्च नां गिआ। उह आपणे सहि-कामिआं तों बच रिहा सी कि रात वाली ख़बर दा ज़िकर नां छेड़ लैण। उस दे सवेरे कंम `ते पहुंचण तों झट्ट बाअद ही बराइन नें इह ज़िकर छेड़ दित्ता सी। बराइन नूं जिवें मसां मौका मिलिआ सी आपणीआं दलीलां सच्च साबत करन लई। तरसेम अते बराइन बहुत वार अरैंज़ड-मैरिज़ `ते बहिस कर चुक्के सन। बराइन दीआं अरेंज़ड-मैरिज़ दे ख़िलाफ़ दलीलां दे जवाब जद तरसेम कोलों मुक्क जांदे तां उह तोड़ा झाड़दा आखदा, “तलाक दस्स फिर अरेंज़ड मैरिज़ वाले साडे लोकां दे जिआदा हुंदे हन जां तुहाडे पिआर विआह वालिआं दे?” ते अज्ज जदों बराइन नें तरसेम दे कंम `ते पहुंचण सार ही ख़बर दी गल्ल तोर लई तां तरसेम छेती छेती उस दीआं दो कु गल्लां दे जवाब दे के पासा वट्ट गिआ। ‘अज्ज सारा दिन ऐहो जीआं गल्लां ई होणगीआं’ सोच के तरसेम दीआं अख्खां मच्चण लग्गीआं। उस दा जीअ कीता कि घर वापिस चला जावे पर अगले ही पल उस नें इह खिआल झटक दित्ता, ‘करी जाण गल्लां, दिहाड़ी ज़रूर भंनणी ऐ’ सोच के उह वाशरूम विच्च वड़ गिआ। उस नें आपणीआं अख्खां उप्पर ठंडे पाणी दे छिट्टे मारे अते मशीन-शाप विच्च जा के घड़ी `ते अठ्ठ वज्जण तों चार मिंट पहिलां ही एअर-कंमपरैशर चला दित्ता। जिस दे चल्लण दे खहड़के दा मतलब सी कि गल्लां दा समां समापत। उस दे सहि-कामिआं नें उस वल्ल घूर के वेखिआ पर उस नें किसे दी प्रवाह कीते बिनहां आपणी मिलिंग मशीन चला लई।

पर कंम तों घर वापस मुड़दे समें पंजाबी रेडीओ उप्पर फिर उसे ख़बर दी चरचा चल्ल रही सी। रेडीओ होसट बोल रिहा सी, “-----इह बहुत मंदभागी गल्ल ऐ कि असीं कनेडा वरगे खुल्हे-डुल्हे मुलक `च रहिंदे होए वी आपणीआं संकीरन सोचां तों खहिड़ा नहीं छुडा सके। खैर, निकसट कालर पलीज़---”

फिर जदों तरसेम दे मसेर बलवीर सिंघ नें काल कीती तां तरसेम नें झट्ट आवाज़ पहिचाण लई। उह आख रिहा सी,

“वाहिगुरू जी का खालसा, वाहिगुरू जी की फतहि जी”

“की कहिणा चाहोगे जी,” रेडीओ होसट नें किहा।

“गल्ल वीर जी एदां बई सानूं आपणे बच्चिआं दी सांभ-संभाल इस तरहां करनी चाहीदी ऐ कि ऐहो-जिहा दिन वेखणा ही नां पवे। ---

‘भैण दा घड़ुक्क हुण `केरां ई जत्थेदार बणिआ फिरदै,’ तरसेम नें सोचिआ अते रेडीओ सुनण लग्गा।

“—वीर जी साडे घर महाराज़ दा प्रकाश ऐ। जद लोकीं पारटीआं `च भटक रहे हुंदे आ असीं सारा प्रीवार बैठ के कीरतन करदे-सुणदे आं। मेरे दोहां बच्चिआं दा अम्रित छकिआ होइऐ। जदों अम्रित छकाउंदे आ नां जी, उदों उह आख दिंदे आ बई पारटीआं-शारटीआं `च नी जाणा। ते ऐथों दे बच्चे ऐने ईमानदार ऐ बई जे उनहां दे अंदर इक्क वारी गल्ल वड़ गई कि इस तरहां नहीं करना ते उह उस रसते नी पैंदे। हुण साडे बच्चिआं दी संगत आपणे वरगे ही अम्रितधारी बच्चिआं नाल है। जदों उह विआह करवाउणगे तां फेर वी आपणे वरगिआं नाल ही करवाउणगे। पर बच्चिआं नूं इस तरहां दे बनाउण लई मां-पिओ नूं रोल माडल बनणा पैंदै। -----

‘वड्डा रोल-माडल, आवदा नी पता जदों अध्धी-अध्धी रातीं दारू नाल डक्किआ घर आउंदा सी। हुण लोकां नूं उपदेश देण लग्गै। अखे नौं सौ चूहे खा के बिल्ली हज्ज नूं चल्ली।’

इही गल्ल किसे नें तरसेम दी हाज़री `च नवें-नवें सिंघ सजे बलवीर नूं मज़ाक करदिआं कही सी, “किओं बलवीर सिआं चूहे पूरे नौं सौ हो गे सी कि इक्क-अध्धा घट वध गिआ सी?” सुण के तरसेम मुसकड़ीएं हस्सिआ सी पर बलवीर दा जवाब सुण के उस नूं लग्गा सी जिवें बलवीर नें उस नूं सुणा के किहा सी, “असीं नौं सौ खा के हज्ज नूं तां तुर पए आं पर कई बिल्लीआं हुंदीऐं, जिनहां चूहे वी नी खादे हुंदे ते हज्ज वी नी जांदीआं। जिहो-जिहीआं आईआं धरती `ते जिहो-जिहीआं नां आईआं। टैम हुंदै हरेक कंम दा भाई साहब। बंदे नूं समें अनुसार ढल जाणा चाहीदै।”

इह याद करके तरसेम अंदर क्रोध उठ्ठिआ ‘अंदरों होर ते बाहरों होर, वेख किवें पखंड करदे आ’। सोच के तरसेम रेडीओ सुनण लग्गा। इसे तरहां रेडीओ सुणदा उह घर पहुंच के टाइलट सीट `ते जा बैठा सी।

टाइलट सीट `ते बेठै तरसेम नूं बलवीर दी उस दिन वाली गल्ल चेते आई जिस दिन उस नें तरसेम नूं अ्रिंमत छकण लई प्रेरदे किहा सी, “तरसेम थोनूं वी हुण अम्रित छक लैणा चाहीदै। इनहां बच्चिआं नूं हुण जिध्धर मोड़ लओ ओधर एनां लग्ग जाणै। जे वड्डे होइआं तों कहोंगे तां फेर नी एनहां आखे लग्गणा। नाले तैनूं तां कोई औखिआई ई नी। तूं तां नां कुझ्झ खांवे नां पीवें। बस्स केस ई रख्खणे आ।”

“बाई जी जिहड़ा कुझ्झ मैं है ई नहीं उह होण दा भुलेखा किओं पावां लोकां नूं। अंदरों मैं आवदे तों बिनहां किसे दा कुछ संवारन वाला नहीं ते बाहरों मैं दिसां बई मैं मज़लूमां दा राखा गुरू गोबिंद सिंघ दा सिंघ हां। इह मैथों नी होणा,” तरसेम नें जवाब दित्ता।

“तूं सिंघ तां सज गुरू माहाराज आपे क्रिपा करनगे,” बलवीर नें किहा।

तरसेम दे चित्त `च आई कि बलवीर दीआं दो-तिंन मिंट पहिलां कीतीआं गल्लां नूं आधार बणा के कहे कि तेरे `ते तां गुरू माहाराज नें क्रिपा कीती नहीं, सिंघ सज के तेरे अंदरों तां कुझ्झ बदलिआ नहीं। सारे जहान दीआं निंदा चुगलीआं करदा हटिआ हैं’ पर उस नें किहा, “बाई जी गुस्सा नां करिओ, गुरू गोबिंद सिंघ नें ज़ुलम दे खिलाफ़ लड़न लई फौज तिआर करन वासते सिंघ सजाए सी। थोनूं साल हो गिआ सिंघ सजिआं नूं तुसीं कदे किसे माड़े बंदे दी राखी लई होए ऐं खहड़े।”

तरसेम नूं लग्गा कि बलवीर दा चेहरा सखत हो गिआ। बलवीर नें आम नालों उच्ची आवाज़ विच्च किहा, “हुण तूं करदैं नासतिकां वालीआं गल्लां। असीं की लैणे तूं सिंघ सज जां नां। जवाकां पिछ्छे बहुत कुझ्झ करना पैंदै भाई साहब। जदों उलाद हत्थों निकल गई फिर तूं पछताउणै कि बाई ठीक ई कहिंदा सी।”

‘उलाद हत्थों निकलण’ वाली गल्ल तरसेम दे दिमाग विच्च आउंदे ही फिकरमंदी `च उस नें सोचिआ, ‘पता नी की बनणै? ऐहो जिहा दिन नां दिखाईं रब्बा किसे नूं?’ सोचके उस दे हत्थ आप मुहारे ही उप्पर वल्ल उठ्ठ गए।

उलाद बारे, खास कर आपणी धी दे भविख्ख बारे सोच के तरसेम हमेशा ही प्रेशान हो जांदा सी। जिस दिन बलवीर नें इह गल्ल कही सी उस रात वी उह बिसतरे `च पासे परतदा रिहा सी। काफ़ी रात गए उस दी पतनी मनदीप बोली सी, “इक्क गल्लों बलवीर वीर जी दी गल्ल तां ठीक सी।” शाइद उह वी अख्खां मीची इही सोचदी रही सी।

“पता नी की ठीक ऐ ते की गलत,” आख के तरसेम नें पासा परत लिआ सी। जद तरसेम नें हफ़ता कु दाहड़ी शेव नां कीती तां मनदीप नें मज़ाक जिहा करदी नें किहा सी, “लग्गदै वीर जी दी गल्ल दे असर नाल सिंघ सजण दीआं तिआरीआं हो रहीऐ?”

“मैं तां सज जाऊं, तूं आवदा फ़िकर कर जिहड़ी घंटा-घंटा शीशे मूहरे खहड़ी रहिनी ऐं,” तरसेम नें उसे लहिज़े `च जवाब दित्ता।

“मेरा फ़िकर नां करो, मैं तां परमानैंट फेशीअल करा लूंगी।”

मनदीप दी इह गल्ल चेते करके तरसेम नें आपणीआं गल्ल्हां उप्पर हत्थ फेरिआ। ‘मैं किहड़ा दाहड़ी कितों लैण जाणी ऐ, हफ़ते `च वध जाणी ऐ।’ इस तरहां सोचदे तरसेम नें शीशे वल्ल वेखिआ। उस नुं लग्गा जिवें शीशा पुछ्छ रिहा होवे, ‘बाहरली दिख्ख तां जदों मरजी बदल लओ, तेरे अंदरला दस्स राज़ी ऐ?’ तरसेम नें आपणीआं अख्खां शीशे तों हटा लईआं।

जद पिछली वार तरसेम नें दाहड़ी वधाई सी तां इसे शीशे विच्च वेखदे उस नूं आपणा-आप ओपरा-ओपरा लग्गा सी। उह काफ़ी देर ऐवें ही शीशे वल्ल वेखदा रिहा सी जिवें किसे होर नूं वेख रिहा होवे।

फिर वाशरूम `चों बाहर निकल के उस नें मनदीप नूं किहा सी, “दाहड़ी नाल जाणी मैनूं लग्गदा ही नहीं कि मैं, मैं हां।”

सुण के मनदीप हस्स पई। बोली, “दाहड़ी वधण नाल बंदा कोई होर बण जांदै?” बोलदी मनदीप इक्क दम चुप्प कर गई। उस नूं लग्गा जिवें उह कुझ्झ गलत आख गई सी। फिर बोली, “उंझ ही थोनूं ओपरा लग्गदा होणे बहुत चिर बाअद रख्खी ऐ नां दाहड़ी। सच्चीं बहुत सोहणी लग्गदी ऐ।”

“हुण तैनूं सोहणी लग्गण लग्ग पई पहिलां जे दो दिन शेव नां होणी तां तेरे वाल चुभण लग्गदे सी।”

“टाईम-टाईम दी गल्ल हुंदी ऐ। उदों हस्सण-खेडण दे दिन सी हुण मां-पिओ वालीआं जिंमेवारीआं दे दिन आ गे।”

“ओह तां ठीक ऐ पर मैंनूं लग्गदै जिवें मैं कोई ऐकटिंग जिही कर रिहा होवां।”

“ऐकटिंग आली किहड़ी गल्ल ऐ इह दे `च पहिलां वी तां थोडे केस रख्खे ई हुंदे सी?”

“उदों कदे इहो-जिही गल्ल दिमाग `च आई ही नी सी। दाहड़ी-केस आवदा हिस्सा जिहा लग्गदे सी। जिवें नक्क ऐ, कंन ऐ, पर हुण जदों दिमाग `च इओं ऐ बई दाहड़ी-केस सिख्ख सजण लई वधा रिहा हां तां होरूं-होरूं लग्गदै।”

“आपे आदत पै जू, ऐवें नां हुण शेव कर दिओ,” मनदीप नें ताड़णा कीती अते तरसेम दे डोलदे चित्त नूं पक्का करन लई बलवीर सिंघ दे घर शाम नूं हो रहे कीरतन विच्च शामिल होण लई सारे प्रीवार नूं तिआर कर लिआ।

तरसेम नूं बलवीर सिंघ दे घर कीरतन कर रहे छोटे-छोटे बच्चे बहुत पिआरे-पिआरे लग्गे। तरसेम नूं खुशी होई जदों बलवीर नें गुरनीत नूं टल्लीआं फड़ा के कीरतन कर रहे बच्चिआं दे नाल बैठा दित्ता। गुरनीत नूं टल्लीआं वजाउंदी वेख तरसेम दीआं उंगलां आपणे गोढे उप्पर तबला वजाउण वांग थिरकण लग्गीआं। बच्चिआं दे कीरतन बाअद तरसेम नूं बलवीर सिंघ दी आवाज़ सुणी। उस नें नीवीं चुक्क के वेखिआ बलवीर माईक मूहरे बैठा कथा कर रिहा सी, “----- असीं मन दे नां आखे लग्गीए मन साडे आखे नहीं लग्गदा। साध संगत जी, इह मन बहुत चंचल आ। इस नूं आपणे वस्स `च करन लई गुरू वल्लों बख़शे बाणी ते बाणे दा आसरा लओ। गुरू पिआरिओ, जद कदे गलत खिआल आवे, मेरे गुरां दी बाणी वल्ल धिआन करो। माड़े विचार आपणे आप दूर चले जाणगे। ऐना असर है मेरे प्रमेशर दी बाणी विच्च। आखो, ‘वाहिगुरू’ -----।”

पर तरसेम नें ‘वाहिगुरू’ नहीं उचारिआ। उस दे अंदर बेचैनी पैदा होई। उस नें चौंकड़ी खोल्ह के लत्तां दुआले बाहां वल लईआं। मिंट कु इस तरहां बैठ के उस नें मुड़ चौंकड़ी मार के अख्खां मीच लईआं। उस नूं कुझ्झ साल पहिलां वापरी उह घटना चेते आ गई, जदों बलवीर नें आपणे नाल कंम करदी कुड़ी नूं फड़ लिआ सी अते तरसेम नें विच्च पै के गल्ल नूं मसां आई-गई कीता सी। जिओं-जिओं बलवीर सिंघ कथा करदा रिहा तरसेम दे अंदरली बेचैनी वधदी गई पर उह घुट्ट-वट्ट के बैठा रिहा।

घर पहुंचके सौण तों पहिलां दंदा `ते बुरश करदे समें उस नें शीशे विच्च वेखिआ अते आपणा हत्थ घरोड़ के आपणी दाहड़ी उत्ते फेरिआ। उस नूं आपणा चेहरा करूप लग्गा। उस दे चित्त `च आई कि हुणे ही शेव कर देवे। पर उस कीती नहीं अते बिसतरे विच्च वड़ के उस्सल-वट्टे लैण लग्गा।

“वेखो बच्चे किंने सोहणे लग्गदे सी कीरतन करदे नाले लंगर वरताउंदे। ऐं जाइआ करांगे तां आपणे वी इस पासे लग्गणगे,” मनदीप नें किहा।

“तूं लै जिआ कर, जे जाणा हुंदे। ओथे उह भैण दा घड़ुक्क तेरा कुछ लग्गदा वड्डा कथा-वाचक बणिआ बैठा हुंदै,” तरसेम दी आवाज़ विचला क्रोध महिसूस कर के मनदीप नें हैरानी जिही `च किहा, “वधीआ कथा कीती वीर जी नें वी।”

“कीती कथा, हुण वड्डा गिआनी बणिआ बैठा। आपणा नी पता नित्त कदे किसे कुड़ी दे गलमे `च हत्थ पाई बैठा हुंदा सी, कदे किसे दे।”

“की पतै हुण सोझी आ गी होवे बई जिहड़े पुठ्ठे कंम आप करदा सी उह दूजे नां करन।”

“इहो-जिआं नूं नी आउंदी हुंदी सोझी। दूजिआं नूं ई मत्तां देणीआं जाणदे हुंदे ऐ। तेरे खिआल `च तिंन-चार महीनिआं बाअद जदों उह `कल्ला आऊट-औफ़ टाऊन जांदै उदों उह कथा करन जांदै। मैथों होर सुणदी ऐं-----”

“चल्ल आपां नूं की। जिहड़ा करूगा ओही भरूगा। नाले सारे इक्को-जिहे तां नी हुंदे। कुझ्झ चंगे वी तां होणगे ही। जे इत्थे थोडा चित्त नी मंनदा तां आपां किसे होर गुरदुआरे चले चल्लिआ करांगे,” आख के मनदीप नें तरसेम नूं सावां करन लई उस दे वालां विच्च उंगलीआं फेरनीआं शुरू कर दित्तीआं। पर तरसेम नूं वार-वार कथा कर रहे बलवीर सिंघ दा चेहरा दिसदा अते उस दा अंदर उब्बलण लग्गदा। सवेरे उठ्ठ के तरसेम नें शेव कर के तोलीए नाल मूंह पूंझ के शीशे वल्ल वेखिआ, फिर बुड़बड़ाइआ, “भैण दा घड़ुक्क”। वाशरूम `चों बाहर आए नूं वेख के मनदीप बोली, “एहदे `च वीर जी दा की गिआ? आपां आपणे बच्चिआं पिछ्छे करनै, अगलिआं नें आपणिआं पिछ्छे।”

“अम्रितधारी बच्चे किहड़ा सारे ई सलग्ग निकलदे ऐ। सुणिआ नहीं सी, रिचमंड वालिआं दा मुंडा जिहड़ा पुलस नें डरग्गां `च फड़िऐ उहदे वी गातरा पाइऐ ई सी,” तरसेम नें खिझ्झ जिही नाल किहा।

“सारे तां नी डरग्गां खाण-वेचण लग्गदे। चंगे वी बथेरे निकलदे आ। देखे नी रात किवें जी-जी कर के प्रशादे पुछ्छदे सी। बच्चे इक्क-दूजे वल्ल वेख के ई सिखदे आ। वड्डी गल्ल तां एनहां दे दोसत वी आपणे ई बणदे आ। लोकी की नी करदे धीआं-पुत्तां पिछ्छे। मुंडिआं दा सर जांदे जदों किसे दी धी-भैण दी गल्ल सुणदे ऐं तां थोनूं ई पहिलां फ़िकर लग्गदा हुंदै,” आख के मनदीप भांडे साफ़ करदी पतीले नूं जोर-जोर नाल खुरचण लग्गी।

टाइलट सीट `ते बैठे तरसेम नूं मनदीप दी इस गल्ल दा खिआल आउंदे ही आपणी रात वाली हालत दा खिआल आइआ, जद उस नें टी.वी.`ते गिआरां वालीआं ख़बरां विच्च इह खब਼र सुण के सारी रात उस्सलवट्टे लैंदिआं कट्टी सी। जद वी अख्खां मीचदा उस नूं ख़बर वाले पिओ-धी आपणे अते गुरनीत विच्च वटदे महिसूस हुंदे अते उह डर के झट्ट अख्खां खोहल दिंदा। अजेही रात तों बाअद जद सवेरे उठ्ठ के तरसेम कंम `ते पहुंचिआं तां बराइन जिवें उस नूं ही उडीक रिहा सी, उस नें तरसेम नूं किहा सी, “टैरी, तूं की सोचदा हैं जिहड़ा तेरे कंटरीमैन नें आपणी धी दा कतल कीता है।”

“मैं की सोचणा है,” आख के तरसेम चुप्प कर गिआ। उह गल्ल नूं अगांह नहीं सी तोरना चाहुंदा। पर बराइन अज्ज गल्ल नूं ऐडी-छेती मुक्कण नहीं सी देणा चाहुंदा, उस नें किहा, “मेरे खिआल विच्च ऐहो-जिहे पिओ नूं सख़त तों सख़त सज़ा होणी चाहीदी है।”

तरसेम दे दिमाग विच्च खिझ उठ्ठी। उह बोलिआ, “बराइन इह साडा सभिआ्आचारक मसला है, तूं नहीं समझ सकदा।”

“इह किहो-जिहा सभिआ्आचार है जिहड़ा धीआं नूं कतल करन लई उकसाउंदा है। बच्चे नूं पहड़ाओ-लिखाओ, चंगीआं कदरां-कीमतां सिखाओ। जीवन–साथी चुनण दा हक्क बच्चे नूं होणा चाहीदा है। उस नें ही सारी उमर आपणे साथी नाल गुजारनी हुंदी है। जे बच्चा इह आपणा बुनिआदी हक्क मंगदा है तां इह दा मतलब इह नहीं कि उस दा कतल कर दिओ,” बराइन झट्ट बोलिआ।

होर उह भैण मराउंदा जे कतल नां करदातरसेम दे चित्त `च आई पर उस नें किहा, “किहड़ा पिओ आपणी धी नूं कतल करना चाहुंदा हुंदा है

फेर?” बराइन नें प्रशन शूचक नज़रां नाल तरसेम वल्ल वेखिआ

तूं नहीं समझेंगा,” आख के तरसेम उस कोलों परहां हो गिआभैण दे घड़ुक्क गल्ल नूं समझे बिनहा ही लैकचर शुरू कर दिंदे आकिहा बई थोडा आवदा कलचर ऐ, ते साडा आवदा ऐ

बराइन दीआं इह गल्लां तरसेम दे दिमाग विच्च चक्कर लाउण लग्गीआं, ‘बच्चिआं नूं पड़ाओ-लिखाओ, जिहड़ा तुहाडा फ़रज़ है तरसेम नूं लग्गा जिवें इह गल्लां बराइन नहीं सगों जीत मामा आख रिहा होवेपर अगले ही पल उस दे दिमाग विच्च रेडीओ दे किसे कालर दी गल्ल गूंझी, जिहड़ी उस नें अज्ज टाक शोअ विच्च सुणी सीटाक शोअ विच्च कोई बोल रिहा सी, “----भाई साहब हुण सारे गोरिआं दे अखबार-रेडीओ ओस बंदे नूं माड़ा कही जांदे आ बिगाने घर लग्गी अग्ग तमाशा हुंदी बंदे नें चार भाईबंदां `च उठ्ठणा-बहिणा वी हुंदै किहड़ा पंजाबी बंदै जिहड़ा किसे गोरे नूं जवाई बनाउण लई तिआर होऊ जदों गंदी `लाद आखे नां लग्गू तां बंदा की करू, हैंजी---

मेहरबानी जी, इह तुहाडा खिआल ऐआखे नां लग्गण `ते उलाद नूं कतल कर देईदै?” काल नूं विचालिओं कट्ट के रेडीओ होसट नें किहा सी रेडीओ होसट दी इह गल्ल याद आउंदिआं ही तरसेम नूं लग्गा जिवें जीत मामा आख रिहा होवे, ‘बच्चिआं नूं पहड़ाओ-लिखाओ, जिहड़ा बंदे दा फ़रज़ ऐउनहां नूं आपणी इज़्ज़त दा मसला नां बणाओपर अगले ही पल कालर दी आवाज़ फिर उस दे अंदर उठ्ठी तरसेम नें सोचिआ, ‘बंदे नें सुसाइटी विच्च उठ्ठणा-बैठणा वी हुंदै, जे चार बंदिआं `च कोई आख देवे बई फलाणे दी गोरे नाल निकल गई तां की रहिंदै बंदे दाफिर तरसेम नूं लग्गा जिवें मामा आख रिहा होवे, ‘मेरे किहड़ा गातरा पाइआ सी दोहें कुड़ीआं वधीआ पहड़-लिख गईऐ

डाकटर बण गीऐं तां ऐडा की करता, मामा आपणे चार बंदिआं `च तां नी खहड़दा होणा,’ तरसेम नूं बलवीर दीे जीत मामे बारे कही गल्ल चेते आई

फिर तरसेम नूं लग्गा जिवें मनदीप आख रही सी, ‘आपां बच्चिआं पिछ्छे करनै, लोकीं की नहीं करदे धीआंपुत्तां पिछ्छे

की करे बंदा?’ सोचदे होए तरसेम नें महिसूस कीता कि उस दा सिर पाट रिहा सी उस नें बेवसी नाल शीशे वल्ल वेखिआ पर शीशा उस नूं खाली-खाली लग्गाभैण दे घड़ुक्का, तूं ही बोल कुझ?” तरसेम बुड़बड़ाइआ