इह दस्सदिआं परसंनता दा अनुभव्व हो रिहा है कि ‘प्रो. पिआरा सिंघ पदम सिमरती ग्रंथ’ हुणे हुणे ही प्रकाशित होइआ है। इसदी संपादना पंजाबी दे प्रसिध्ध बहु-पख्खी लेखक, खोजी, आलोचक अते कहाणीकार डा. प्रीतम सिंघ कैंबो नें बड़ी ही मिहनत नाल कीती है। इह वड्ड आकारी संभालण योग ग्रंथ सत्त भागां विच वंडिआ अते 580 पंनिआं विच फैलिआ होइआ है। इस विच संपादकी लेखां समेत कुल्ल 113 विदवान लिखारीआं दीआं लिखतां शामल कीतीआं गाईआं हन। प्रो. पदम जी नें100 दे लगपग पुसतकां पंजाबी जगत दी झोली पाईआं। पर पदम जी दे सरीर तिआगण उपरंत तिंन होर महतव्वपूरन पुसतकां दी प्रकाशणा होई। पहिलीआं दो पुसतकां हन ‘गुरू सर’ ते ‘गुरू’ दर’ अते तीजी पुसतक दा नाम है ‘कोठी झाड़’। ‘कोठी झाड़’ विच्चों सभिआचार दी तरजमानी करदे कुझ लेखां दे आधार ते लिखिआ अते इस ‘सिमरती ग्रंथ’ विच शामल कीता गिआ हत्थला लेख पाठकां लई हाज़र करदिआं इस ‘सिमरती ग्रंथ’ दे संपादक डा. प्रीतम सिंघ कैंबो नूं हारदिक वधाई दिंदा हां।— ग.स.र
***
पंजाबी सभिआचार दी पेशकारी—✍️डा. गुरदिआल सिंघ राए
(प्रो. िपआरा िसंघ पदम दी पुसतक ‘कोठी झाड़’ दे संदरभ विच)
पंजाबी साहित दे गौरवमई इतिहास विच प्रो. पिआरा सिंघ पदम दा नाम सदा ही इक िशरोमणी चिंतक, विदवान खोजी, मौलक सोच दे धारनी, गुरमति अनुसार सादा जीवन जीउण वाले, कलम दे अणथक्क धनी अते सिरड़ दे पक्के खोजी चिंतक दे रूप विच चमकदा रहेगा। पदम जी सरीर करके अज्ज साडे विचकार नहीं हन पर उहनां वलों 100 दे लगपग लिखीआं गईआं पुसतकां अते अनगिणत लिखे गए लेख उहनां नूं सदीवी जीवत रख्खण लई परिआपत हन। आपणे जीवन दे मुढले समें तों ही पदम हुरीं गुरबाणी अते पंजाबी साहित दी खोज विच ऐसे जुड़े कि फिर उनहां पिछहां मुड़ के नहीं वेखिआ। पदम हुरां दी रचनावली दी सूची बहुत वड्डी है जिसदे विसथार विच्च नां जांदिआं हत्थली विचार दी सीमां निरधारित करनी वाजब बणदी है।
दरअसल पदम जी दे सरीर तिआगण उपरंत तिंन होर महतव्वपूरन पुसतकां दी प्रकाशणा होई। पहिलीआं दो पुसतकां हन ‘गुरू सर’ ते ‘गुरू’ दर अते तीजी पुसतक दा नाम है ‘कोठी झाड़’। इहनां पुसतकां नूं छापण लई तिआर करन दा बहुत ही शलाघा योग उदम्म पदम हुरां दी सपुत्तरी डा. हरिंदर कौर नें कीता। इहनां तिंनां ही पुसतकां विच उह रचनावां शामल कीतीआं गईआं जो अजे तक पहिलां पुसतक रूप विच नहीं सन आईआं।
‘गुरू सर’ पुसतक सिख्खी विचारां-अकीदिआं अते संकलपां नाल भरपूर है। इस पुसतक राहीं वी खोज नाल भरी उहनां दी कावि-मई अते रस भिज्जी भाशा दे दरशण हुंदे हन। पदम हुरां नूं भाशा ‘ते पूरा अबूर हासल सी। दूजी पुसतक ‘कोठी झाड़’ है। इस पुसतक संबंधी ‘दो शबद’ लिखदिआं बीबी हरिंदर कौर नें बहुत ही संखेप पर रस-गुध्धी शैली-शबदावली राहीं ‘कोठी झाड़’ नां नूं विशेश अरथ देंदिआं महतव्व-पूरन जाणकारी दित्ती, जिस दा ज़िकर करना बणदा है। हो सकदा है कि लेखक वांग ही शाइद किसे होर पाठक दे गिआन भंडार विच वी वाधा हो जावे। घर विच धी-पुत्तर दे विआह मौके होर रसमां रिवाज़ां दे नाल-नाल पहिलां शगनां दे आरंभ वजों मां आपणे पेके घर ‘भेली’ लै के जांदी है अते फिर कारज दी संपूरनता मगरों थोड़े दिनां बाअद ‘कोठी झाड़’ लै के पेके पुज्जदी है। कोठी झाड़ आम तौर ते विआह दी बच्ची-खुची उह मठिआई हुंदी है जिस विच मठिआई दे सारे सुआद रले-मिले हुंदे हन। इस विच लडू, जलेबीआं, बरफ़ी, पकौड़े-पकौड़ीआं, बालू-शाहीआं, मखाणे, नमकीन मठ्ठीआं आदि रहिंद-खूंद सभ कुझ रलिआ-मिलिआ इक वख्खरा ही अनोखा जिहा सुआद दिंदा है। इस पुसतक विच दरज सारे ही लेख, इस रली-मिली मठिआई वांग ही इक अनूठा सुआद दिंदे हन।
इस पुसतक विच दरज निबंधां विच्चों तां खोज दे नाल नाल पंजाबी सभिआचार ठाठां मारदा नज़रीं पैंदा है। हर निबंध विच्च विशे अनकूल बहुत ही सरल-सपाट अते सहिज नाल अजिही भूमिका बंनही मिलदी है कि पाठक दी इकागरता काइम रहिंदी है। बिरती बिखरदी नहीं। गल्ल कहिण दा निराला ढंग कीलदा है अते पंजाबी बोली, पंजाबी रहिणी-सहिणी अते पंजाबी सभिआचार दे नमूने थां पुर थां मिलदे हन। अनूठी मठिआई दा सुआद मिलदा है।
उंज सभिआचार आम करके अते पंजाबी सभिआचार विशेश करके इक अजिहा संकलप है जिसदा ‘इक निसचित अरथ निखेड़ना ते सथापित करना औखा’ मंनिआ गिआ है। पर ई.बी. टाइलर अनुसार, ‘सभिआचार जां सभिअता आपणे मानव जाती विगिआनिक अरथां विच अजिहा जटिल समुच्च है, जिस विच्च गिआन, कला, नीती, नियम, संसारक अते होर सारीआं उनहां समरथावां अते आदतां दा समावेश हुंदा है, जिहड़ीआं मनुख्ख समाज दा मैंबर होण दे नाते ग्रहिण करदा है।’
इसे ही उपरोकत परिभाशा नूं बड़ी सरलता अते तरलता नाल पदम हुरीं आपणे इक लेख ‘सानूं माण है पंजाबी सभिआचार ‘ते’ विच संसक्रिती जां सभिआचार नूं सपशट करदिआं लिखदे हन: सुघड़ सुचज्जे मनुख्ख दा सच्चा-सुच्चा आचार-विहार संसक्रिती है। इस विच परंपराई विशवाश, मंनत, आदरश, धरम-करम, कला कौशलता, रीती-रिवाज़, रहिणी- बहिणी, खाण-पीण-पहिनण ते बोल-चाल सभ कुझ आ जांदा है। संसक्रिती जां सभिआचार दा अरथ ही साजिआ-संवारिआ जाणा है ते इस सज्जण-संवरन विच साडी आतमा, मन इंदरे ते ज़बान सभो शामल हन। धरम, आतमा ते मन दी शुधी उत्ते ज़ोर दिंदा है अते कला साडीआं इंद्रीआं, सरीर अते आले-दुआले नूं संवारण दा कंम करदी है। सो सभिआचार जां संसक्रिती वधीआ सुघड़ जीवन जाच ही है, जो सानूं मन, बाणी, करम करके सही ते सुचज्जे कंम, सोहणी तरहां करना सिखाउंदी है।
उंज ते ‘कोठी झाड़’ दे सारे ही लेख इक तों इक वध्ध-चहड़के पदम हुरां दी लेखणी दे उत्तम नमूने हन पर हत्थली विचार लई ‘पंजाबी सभिआचार’ दी तरजमानी करदे कुझ कु लेखां जिवें कि ‘विआह समें दी लोक कविता’, ‘लोक कावि रूप जंञां’, ‘लोक गीतां विच धारमिक ते नैतिक तत्त’, ‘जरग दा मेला’ नूं ही संकेतक पेशकारी लई चुणिआ गिआ है।
इनहां सारीआं रचनावां दा मुख्ख सुर, सभिआचार दी चूल वजों धारमिक/गुरमति जां लोक-प्रचल्लत रहु-रीतां नाल है। धरम दा किरदार बड़ा ही महत्तव पूरन है किउं जो इह मनुख्ख नूं सदाचारी होण दी प्रेरना दिंदा है। सदाचार जां नैतिकता ही बंदे नूं किसे अरथ भरपूर उचिआई ‘ते जा खहड़ांदी है। समाज विच सही वरतारा सही धरम, सदाचार जां नैतिकता दे सिर ‘ते ही है, नहीं तां बस आपा-धापी ही है। संसार दे सारे धरम ही, आम करके जन जीवन नूं चंगेरा ही बणाउण दे यतन विच हन। भावें कि इस संबंधी कई अपवाद हो सकदे हन। पर फिर वी धरम, सिख्ख धरम वी, पंजाबी जन जीवन नूं काम, क्रोध, लोभ, मोह, हंकार तों सुचेत रहिण दी हदाइत करदिआं आपणा आपा निखारन लई संजम, सहिनशीलता, निमरता, सत-संतोख, दइआ, खिमा आदि गुणां दा धारनी होण लई प्रेरदा है।
जेकर विआह-शादी दी गल्ल करीए तां पदम हुरीं आपणे लेख ‘विआह समें दी लोक कविता’ विच जित्थे विआह समें दी लोक कविता दे रू-ब-रू कराउंदे हन, उसदे नाल ही विआह संसकार दी महत्तता सबंधी दसदिआं, सिख्ख मरियादा अनुसार, प्रचलित्त चलन दे उलट, वैरागी बणके समाजिक जिंमेवारीआं तों भज्जण दी थां ‘ग्रहिसत धरम’ दी वडिआई करदिआं ‘अनंद संसकार’ अपनाउण दी प्रेरना दिंदे हन। सिधांतक तौर ते जदों ‘सगल धरम मै ग्रहिसतु प्रधान है’ दा फैसला हो गिआ तां फिर पंजाबी ‘हसंदिआं खेलंदिआं पैनंदिआं खावंदिआं विचे होवे मुकति’ दे राह तुर पैंदा है। इंज विआह संसकार विच ‘अनंद’ दी रसम दे नाल नाल हस्सणा, खेडणा, पहिनणा अते खाणा वी शामल होगिआ। भाव विआह शादीआं दे मौके होर वी बहुत रंगीले हो गए। विआह संसकार दी रसम बड़े चावां-मल्हारां नाल आरंभी गए। वाजे-गाजे नाल, तरहां तरहां दीआं सवारीआं जिवें कि हाथी, घोड़े अते रत्थ आदि लै के जदों सजे-धजे जांञी रंग-बरंगीआं पुशाकां पहिन के, लाड़ी दे घर पहुंचदे तां लाड़े समेत सारी जंञ दा सुआगत अते आउ-भगत कीती जांदी है तां उसदे नाल ही लोक कावि दीआं वख्ख-वख्ख वंणगीआं जिवें कि घोड़ीआं, सुहाग अते जंञ बंनहण आदि दा नज़ारा सुणन-वेखण वाला ही बण जांदा। सभ खुशीआं मंनाउंदे, हासे-मखौल दा कोई बुरा नां मंनाउंदा:
साडे तां विहड़े मुढ्ढ मकई दा, दाणे तां मंगदा उध्धल गई दा।
भठ्ठी तां तप्पदी नहीं, निलज्जिओ! लज्ज तुहानूं नहीं।
साडे तां विहड़े ताणा तणीदा, लाड़े दा पिउ काणा सुणींदा।
ऐनक तां लाउणी पई, निलज्जिओ! लज्ज तुहानूं नहीं।
पंजाबी सभिआचार दे कुझ अंश हन: पंजाबीआं दा परंपरागत विशवाश, धरम, विआह संसकार अते विआह संसकार वेले दीआं वख्ख वख्ख रीतां रिवाज, पंजाबीआं दा पहिरावा, सजण-संवरन दी चाह, हार-शिंगार, गहिणे-गट्टे, लोक गीत, खेडां, मेले आदि। पर सभिआचार खड़ोत वाला नहीं हुंदा सगों गतीशील हुंदा है अते भूगोलिक खित्ते दीआं भिंन-भिंन प्रकार दीआं सथानक लोड़ां अते परिसथितीआं अनुसार वख्खरा-वख्खरा मिलदा है। इह गल्ल सुप्रसिध्ध है कि बारां कोहां ते बोल-चाल दी भाशा अते रहु-रीतां विच्च थोड़ा बहुता अंतर वी वेखण नूं मिलदा है। उप-भाशा अनुसार शबदां दा रूप बदलवां मिलदा है, जिवें कि देवीं तों देईं, साडे तों साडड़े जां किवें तों किदां आदि।
विआह मौके लाड़े दे घर इसतरीआं वलों गाए जाण वाले लोक-गीत घौड़ीआं कहाउंदे हन। इनहां विच मुंडे दे परवार दे जीआं दीआं सिफतां कतिीआं मिलदीआं हन। घोड़ी चहड़न वेले दीआं रसमां अते वर दे नाल नाल घोड़ी दा वी विशेश हार-शिंगार हुंदा। इंज ही विआही जाण वाली लाड़ी दे घर वी सुहाग दे गीत गाए जांदे। सुहाग दे गीतां विच्च लड़की दा पिता इक राजे दे रूप विच्च बाबल है। अज्ज भावें समें दे नाल बहुत कुझ बदलदा जा रिहा है फिर वी इहनां रसमां नूं अज्ज वी किसे नां किसे बदलवें रूप विच निभाइआ ही जांदा है। जिवें कि हुण घोड़ी दी थां कार नें लै लई है अते शहिरां विच लोक-गीतां दीआं रसमां नें भंगड़े अते बिजलई-गाणिआं नें लै लई है।
पदम हुरां ‘विआह समें दी लोक कविता’ अते ‘लोक कावि रूप जंञां’ विच्च जंञ बंनहण दी इक्क रसम दा बहुत ही पिआरा वरनण कीता है जो पंजाबी सभिआचार दी इक होर झाकी पेश करदा है। लाड़ी दे घर जदों लड़के वाले सज्ज-धज्ज के विआहुण पहुंचदे तां लड़की वालिआ वलों सारी जंञ दा निघ्घा सुआगत कीता जांदा है। पर नाल ही जांञीआं नूं रोटी खुआउण वेले सिठ्ठणीआं, हासे-ठठ्ठे ते विअंगमई लोक-कविता राहीं ठिठ्ठ वी कीता जांदा। कोई गुस्सा नहीं करदा, कुड़म ते कुड़मणी दी वी चंगी छिल्ल लाही जांदी है। पर रोटी समें दी इक्क होर बहुत ही पिआरी रसम वी हुंदी जो ‘जंञ बंनहणा’ कहिलाउंदी सी। जंञ बंनहण दा अरथ इह नहीं कि रोटी खाण तों पहिलां सारी जंञ नूं किसे रस्सी जां जाल नाल बंनहिआ जांदा सी। सगों इस नूं ‘समूहिक’ तौर ते जंञ दी परीखिआ किहा जा सकदा है। इस बंनही जंञ नूं खोल्हण दी रवाइत अते कवाइद नें दरजनां ही कवी/कवीशर पैदा कीते जिनहां नें अनगिणत ‘जंञां/पत्तलां’ लिख्ख मारीआं अते इंज पंजाबी लोक-साहित दी इक्क नवीं कावि-धारा दा हहड़ आ गिआ। पदम हुरां नें ‘जंञ साहित’ लिखण वालिआं दा वेरवा देंदिआं 65 कवीआं दे लोक-कावि संग्रिह होण दा ज़िकर कीता है।
बहुते विसथार विच्च जाण दी गुंजाइश नहीं पर हुंदा इह है कि जंञ नूं रोटी खाण समें पिंड दी कोई हुशिआर नार उठ्ठ के कुझ टप्पे गाउंदी कहिंदी है कि मैं तुहाडा खाणा पीणा बंद करदी हां ते इस जंञ नूं बंनहदी हां:
लै के नाम गुपाल दा, बंनहां जंञ मैं आप।
खोल्हे बिनां जे खाउगे, खाणा होऊ सराप।
बस फिर जंञ विच्चों कोई सिआणा जां नाल लिआंदा गिआ कवी उठ्ठ के बंनही जंञ खोल्हण लई आपणीआं जवाबी कावि टुकड़ीआं बोलके बझ्झी जंञ खुलवाउण दी कोशिश करदा है। इह सिलसला काफी देर तक्क जारी रहिंदा। इस छंदाबंदी विच मठिआईआं, दालां, सबज़ीआं, फलां-फुल्लां अते गहिणिआं कपड़िआं दा ज़िक्कर चलदा कि ‘आह वी खोल्ह दित्ता ते औह वी खोल्ह दित्ता। सारीआं लिखीआं ते मिलीआं जंञां विच सानूं बहुते वेरवे ते दुहराउ विच विशेश करके इहनां चीज़ां दी ही सूची मिलदी है: कुड़ीआं ते ज़नानीआं दे पेंडू नाम, गहिणिआं दे नाम, मठिआईआं दे नाम, कपड़िआं दे नाम, दालां/भाजीआं दे नाम, फलां/फुल्लां दे नाम, भांडिआं दे नाम, सवारीआं दे नाम, वाजिआं दे नाम, शसत्रां दे नाम, आतिशबाज़ीआं अते सरीर दे अंगां दे नाम आदिक।
इत्थे शाइद इह गल्ल दस्सणी कुथांह नां होवे कि ‘जंञ बंनहण ज़ां खोल्हण’ दा रिवाज सारे पंजाब विच प्रचलत नहीं सी। दुआबे, माझे ज़ां पोठोहार विच इसदा प्रचलण नहीं सी। केवल मालवे विच ही इस रिवाज़ दा ज़ोर सी। पर इस रीती नाल मालवे विच कवीशरी दी कला नूं बहुत प्रफुल्लता मिली।
पंजाब दी रहिणी-बहिणी अते जीवन-बिधी नूं समझण लई, पदम हुरां, वाजब ही, इस समुच्चे जंञ-कावि दे सविसतार अधिऐन करन दी लोड़ उत्ते ज़ोर दित्ता है। इस अधिऐन राहीं मुग़ल काल दे पंजाबी जीवन दी विसथार विच होर जाणकारी परापत हो सकदी है।
पंजाबी सभिआचार दी पेशकारी दे नमूने सानूं पंजाबी लोक-गीतां अते मेलिआं तों बाखूबी मिलदे हन। लोक गीतां दा मनुख्खी सभिआचार नाल बड़ा पुराणा रिशता है। मनुख्ख दे जनम तों लै के मरन तक्क साडी रहितल दा कोई वी अजिहा मौका जां समां नहीं दिसदा जदों लोक-गीतां नें साडा साथ नां निभाइआ होवे। साडीआं खुशीआं, साडीआं ग़मीआं, मिलणीआं अते विछोड़िआं, दिन तिउहारां वेले साडे लोक गीत सदा साडे नेड़े रहे हन। पदम हुरां दा इक्क होर लेख ‘लोक गीतां विच धारमिक ते नैतिक तत्त’ इस लई खिचह दा कारन है कि उनहां नें पंजाबी लोक गीतां विच धारमिक अते लोक तत्त भालण दी समरत्थ कोशिश कीती। पदम जी नें पहिलां ‘धरम’ अते ‘नैतिकता’ दे यथारथक सवरूप नूं विचारदिआं इहनां दे आपसी संबंध नूं सथापित करदिआ सपशट कीता कि धरम तथा-कथित कोई वहिम-भरम, जादू-टूणा जां शैतानां दी सकीम नहीं है अते नां ही नैतिक कदरां-कीमतां रूड़ीवादी जां पुराणे जीवन सिधांत हन। दरअसल, इतिहासक हकीकत इह है कि सभिअता दे विकास विच धरम दा बहुत वड्डा रोल है। धरम नें मनुख्ख नूं परमातमा नाल जोड़के, झूठ, फरेब, आपा धापी ते कतलो-ग़ारत दी दलदल तों उठा के सभिआचारी बणाइआ है। मौरक हापकिनज़ वी कहिंदा है कि धरम बिनां सदाचार असंभव है ते सदाचार विहूणा धरम, भरम मातर है।
इह दरुसत है कि लोक-गीतां दा समुच्चा विशा धरम जां नैतिकता नहीं पर किउंकि साडी प्राचीन संसक्रिती धरम दे अधार ते रही है, इस लई इसने हमेशां लोक जीवन नूं प्रभावित कीता है अते लोक-कवीआं धरम दीआं जीवन विच्च सहाइक गल्लां नूं बार बार चितारिआ है। उदाहरण वजों धरम संसार दी नाशमानता दा ज़िकर करदा है। इसदा अरथ की है? इहो ही नां कि बंदा मौत नूं सदा ही आपणे चेते विच रख्खे अते आचार दा उच्चा-सुच्चा बणे अते कोई वी धरम जां समाज विरोधी कारज नां करे। अभिमान नां करे, अहंकार तिआगे, रब्ब विच भरोसा रख्खे अते सिध्ध-पध्धरा आचरण रख्खदिआं समाज दी भलाई विच जुटे।
इनहां लोक-गीतां विच्चों सदाचारक सिख्खिआ वी मिलदी है। लोक गीतां राहीं सच्च बोलण, जत-सत दी पालणा करन, उपकार करन अते निमरता धारन करन दी प्रेरना मिलदी है। पाखंडी अते करम-कांड करन वाले जो मरज़ी कही जाण पर लोक कवी गज्ज-वज्ज के सच्च कूकदा है: ‘अमलां ते होणगे निबेड़े, जाति किसे पुछ्छणी नहीं, पुंन पाप नी जिंदड़ीए तेरे, तक्कड़ी ‘च तोले जाणगे।’
मिठ्ठा बोलण, बचनां दा पालण करन अते ‘एका नारी सदा जती’ दे सिधांत ते चलण दी प्रेरना वी साडे लोक गीत दिंदे हन। लोक-कवी जिस दुरदशां दा वरनण करदा है उस तों कौण भलामाणस बचणा नहीं चाहेगा:
सिंघ जी! दो दो रंनां बुरीआं
इक पकांदी टापां, दूई चाहड़े वड़ीआं,
सिंघ हुरां पाणी मंगिआ, दुइ भर छंना खड़ीआं,
सड़ बल गईआं टापां, कोइले हो गईआं वड़ीआं।
सिंघ हुरां पलंघ विछाया, दुइ टप्प सेजे चहड़ीआं,
इक फड़ेंदी दाहड़ीउं, दुई मुछ्छां फड़ीआं,
कोठे चहड़के कूकदा, ‘लोको! दोए रंनां बुरीआं, लोको! दोए रंनां बुरीआं।’
गहु नाल वेखदिआं इह गल्ल सपशट हो जांदी है कि साडे लोक-गीत मनुख्ख नूं चंगे पासे लगण दी मत्त दिंदे हन अते बुरिआईआं तों बचण दी प्रेरना वी।
इक होर लेख ‘जरग दा मेला’ वी होर मेलिआं वांग ही पंजाबी सभिआचार ते रहिणी बहिणी दी सुंदर नुमाइश करदा है। पदम जी इस लेख दी भूमिका दे आरंभ विच ही लिखदे हन: ‘पेंडू पंजाबी जीवन नूं जे रौणक विच वेखणा होवे तां इस दा नज़ारा मेलिआं विच्चों लिआ जा सकदा है।’ पंजाब विच हर साल कई तरहां दे मेले लग्गदे हन जिहनां विच्च पंजाबी गभ्भरू रंग-बिरंगीआं पग्गां बंनही ते धोते सवारे पुशाके पा के, खुशी खुशी आउंदे हन, नच्चदे हन, खेडां अते नाच गाणिआं दे मुकाबलिआं ‘च हिस्सा लैंदे हन। कई मेले मौसमां, रुतां अते तिउहारां नाल सबंधित हन। सारिआं मेलिआं विच्चों जरग दे मेले दा इक्क विशेश सथान है।
जरग, जिल्हा लुधिआणा विच पैंदा है अते प्रसिध्ध है कि जरग पिंड नूं अज्ज तों ढाई हज़ार साल पहिलां सीस दानी राजा जगदेव नें वसाइआ सी। इत्थे मुख्ख तौर ते शीतला मसाणी जां वड्डी माता, बसंती जां निक्की माता, माता काली अते बाबा फरीद शकरगंज दे मंदर हन। परंतू जरग दा मेला माता शीतला देवी नूं खुश करन लई मनाइआ जांदा है।
दरअसल चेचक दी बिमारी दा कारन माता शीतला देवी दी करोपी मंनिआ जांदा है जिस कारन माता नूं परसंन करन लई पूजा करन जां मंनतां पूरीआं करन लई शरधालू मिठ्ठे गुलगुले पकाउंदे हन अते मेले वाले दिन मंदर विच पूजा करके प्रशाद दे रूप विच इहनां नूं वंडिआ अते छकिआ जांदा है।
पदम जी दा इह लेख वी बाकी सारे लेखां वांग ही महत्तवपूरन है कि इस राहीं पंजाबी सभिआचार दे कुझ होर पहिलू वी उजागर हुंदे हन। चेचक दी भैड़ी बिमारी दा ज़िकर करदिआं लेखक दसदा है कि इह बिमारी ‘सरीर दी अति दी अंदरली गरमी दे निकलण कारन हुंदी है।’ चेचक दा नां लैण तों वी लोकी डरदे हन अते सीतला माता जां सीतला देवी कहि के सद्ददे हन। लोकां दा मत है कि माता गध्धे दी सवारी करके आउंदी है। पंजाबी समाज विच गधे दी सवारी करन जां करवाउण नूं मूरखता वांग ही लिआ जांदा है। शाइद इसदा इही भाव होवे कि इस वड्डी बिमारी दा कारण कोई वड्डी मूरखता (इंनफैकशन जां साफ़ सफ़ाई दी घाट आदि) है। माता दे वाहन गधे दी वी पूजा कीती जांदी है। इस दिन गधिआं नूं वी पूरी तरहां शिंगारिआ संवारिआ जांदा है अते माता दे शरधालू इनहां नूं दाणे, बक्कलीआं जां मिठ्ठीआं रोटीआं ते गुलगुले खिला के खुश हुंदे सन कि हुण माता राणी परसंन हो के ‘चेचक’ दी बिमारी नूं समापत कर देवेगी। इस तरहां दे वहिमां-भरमां दे रिवाज वी साडी रहितल दा इक ज़रूरी अंग हन।
जरग दे मेले विच ते इहो जिहे होर बहुत सारे मनाए जांदे मेलिआं विच धरम निरपख्खता दा पहिलू बड़ा उभ्भरवां नज़री पैंदा है। सारे ही धरमां दे लोक बिनां किसे भेद-भाव तों सहिनशीलता अते परसपर सतिकार भावना प्रगटाउंदिआं नां केवल मेलिआं विच ही शामल हुंदे सगों मंदरां विच वी मत्था टेकदे। जरग दे मेले विच शिरकत केवल सीतला माता दी अराधना-पूजा लई ही नहीं सी हुंदी सगों मेले तां इक तरहां नाल भाईचारक ते समाजक तौर ते जुड़न दा कारन वी बणदे। मेले दीआं रौणकां ते नज़ारे वेखण वाले हुंदे। सजीआं दुकानां तों बचे, खिडाउणे खरीददे अते नढ्ढीआं वंङां जां सजण-संवरन दा होर सामान। गरमा-गरम जलेबीआं, पकौड़े, मठिआईआं अते कुलफ़ीआं दा सुआद लैंदे रौणकां वेखदे। इस मेले विच नुमाइशां लग्गदीआं, गीत-संगीत दे परोगराम हुंदे, खेड मुकाबले ते पहिलवानां दे जौहर वेखण नूं मिलदे। मुटिआरां अते गभरू सोहणे कपड़े पाके मेले विच जांदे। आशकां दे तसव्वर विच मेले दा जलौ इंज घुंमदा: जेही तेरी गुत्त देख ली, जेहा देख लिआ जरग दा मेला।
मेले विच पूरे पंजाबी सभिआचार दे दरशण हो जांदे हन। जेकर किसे नूं पंजाबीआं दी एकता अते धरम निरपख्खता ‘ते शंका होवे तां निसचै ही अजिहे मेलिआं विच आके दूर हो जांदी है।
पदम जी दी घालणा नूं सलाम है कि इस अणथक्क योधे नें ता-उमर आपणी कानी नूं रुकण नहीं दित्ता अते आपणीआं लिखीआं सारीआं ही पुसतकां ते ग्रंथां दे नाल नाल ‘गुरू दर’, ‘गुरू सर’ अते ‘कोठी झाड़’ जिहीआं अति-उत्तम रचनावां दे के नां केवल पंजाबी साहित अते खोज दी ही झोल भरी, सगों पंजाबीआं नूं गुरमति अते पंजाबी सभिआचार उत्ते माण करन योग वी बणाइआ।
***

