असीं कुड़ी वाले पासिओं गुरदुआरा साहिब अनंद कारज करवाउण वेले आपणी शमूलीअत लई पहुंचे होए सी। दूजे पासिउं मुंडे वाले वी आपणे रिशतेदारां नाल पहुंचे होए सन। कुड़ी लाल सूहा सूट पाई आपणे सारे रिशतेदारां दे विचकार तुरी जा रही सी। साहमणे मुंडे वालिआं नूं देख के असीं रुक गए। उहनां विच्चों इक्क बीबी आई जिस दे हत्थ विच्च सूही फुलकारी सी। उहनां फुलकारी कुड़ी दे मोढिआं उत्ते पाई अते आपणे वाले पासे लै गए।
"देख लओ इक्क फुलकारी दे के अगले मिंट 'च लै गए।" मेरे मूंहों निकलिआ। कोल खलोती नवीं नवेली वहुटी दे मूंह वल्ल तक्किआ। उस दे अंदर पता नहीं की कुझ्झ चल्ल रिहा सी। उस दीआं अख्खां भरीआं सन। मैं उस दे मन दी अवसथा दा अंदाज़ा लाउंदिआं किहा, "तैनूं वी असीं एदां ही लै आए सी। इही रीत ऐ।" मैं चुप्प कर गई नाल खहड़ी नवीं नवेली अख्खां नीवीआं करी खहड़ी सी। शाइद अख्खां विचला पाणी लुकोण दी कोशिश विच्च सी। इस कोशिश विच्च उस दे बुल्ल्ह कंब रहे सन। किंना औखा ऐ इह सभ आपणे अंदर रोकी रख्खणा। इस समें मां दी बुक्कल दी बहुत लोड़ हुंदी है। जित्थे धी आपणे अंदर दा वहिण वहा सकदी है। मेरा दिल कीता उस नूं घुट्ट के गलवक्कड़ी पावां। पर इस तरहां करन नाळ उस दे अंदर डक्किआ वहिण बाहर आ सकदा सी। शाइद अंदरला उदरेवां नहीं सी दिसणा उस दे रोण पिछ्छे कई सवाल उपज पैणे सन। कई सिआणीआं बीबीआं उस नूं शगनां मौके रोण तों वरजदीआं।
" किउं सुख्खी सांदी शगनां दे मौके रोनी एं?" विचारी कीहनूं कीहनूं सफ़ाई दिंदी कि उस नूं आपणे मापे भैण भरा याद आ रहे सन। इह सिरफ़ मेरी सोच सी। हो सकदा इहो जिहा कुझ्झ नां वी हुंदा। मैथों मुड़ के उस दे मूंह वल्ल नां देखिआ गिआ। नवां नवां विआह होइआ सी उस दे पती दी निगाह वी उस वल्ल ही सी। उह उस दी हालत नूं भांपदिआं उस दा हत्थ फड़ के गुरू घर दे पिछले पासे लै गिआ। मैनूं चंगा लग्गिआ हर मुंडे नूं मौके दी नज़ाकत वेखदिआं इस तरहां आपणे जीवन साथी दा खिआल रख्खणा चाहीदा है। मैं सोच रही सी कि मैनूं कुझ्झ नहीं सी कहिणा चाहीदा। काहनूं जवाकड़ी दा मन औखा कर दित्ता। बाअद विच्च पता लग्गिआ कि उस दा मन किसे होर गल्लों भरिआ होइआ सी। शाइद किसे नें उस दे आतम-सनमान नूं सट्ट मारी सी। नवीं नवीं सी, सहि नी होइआ।
मेरी सोच दौड़न लग्गी आम कर के धीआं ऐसे तरहां ही सभ सहिण करना सिख्ख जांदीआं हन। आपणे मापे, भैण भरावां नूं छड्ड आउंदीआं अते दूजिआं दे घरां दी शोभा वधाउंदीआं हन। भावें हुण ज़माना बहुत बदल गिआ पर फिर वी बचपन विच्च पहड़े बीबी रजनी दे किस्से विच्चों इक्क सतर दिमाग़ विच्च घुंमण लग्गी... धीआं,गऊआं, कामिआं दा कोई ज़ोर नां... इह सतरां किसे नां किसे ते तां ज़रूर ढुकदीआं होणगीआं। विआह तों बाअद कुड़ीआं नूं नवीं थां, नवां घर, नवें रिशते-नाते, नवें परिवार नाल रचण-मिचण नूं समां लग्गदा है। जे नवां परिवार सुचज्जे तरीके नाल उस नाल ताल-मेल बिठा लवे अते कुड़ी वी आपणे नवें परिवार नूं समझण दी कोशिश करे तां कई ज़िंदगीआं सुखालीआं रहिंदीआं हन।
नवीं विआही दे मोढिआं ते दित्ती फुलकारी दा हर इक्क रंग बोलदा जापदा सी। जिवें नवीं ज़िंदगी विच्च दाख़ल होण समें नवीआं ज़िंमेवारीआं दा अहिसास करा के इह समझा रिहा होवे... इहनां ज़िंमेवारीआं नूं सही तरीके नाल निभाउणा ही ज़िंदगी नूं जिउण जोगी बणाउंदा है... दिल दिमाग़ चलो-चाल तुरन लग्गे। की इह ज़िंमेवारीआं सिरफ़ कुड़ी नें ही निभाउणीआं हुंदीआं नें? उमीद तां बहुते लोक इही करदे हन। मोढिआं 'ते दित्ती फुलकारी दे ख़ूबसूरत रंगां दे पिछ्छे ऐनीआं वड्डीआं वड्डीआं ज़िंमेवारीआं सिर चुक्की खहड़ीआं दिसीआं।
कुझ्झ कु कुड़ीआं सारी उमर इहनां नूं निभाउंदीआं निभाउंदीआं कुब्बीआं हो जांदीआं हन। फिर वी परिवार नूं खुश नहीं कर सकदीआं। कई आउंदीआं ही बगावत 'ते उत्तर आउंदीआं हन। आपणी निक्की निक्की गल्ल मंनवाउण ते ही घर विच्च गुझ्झा जिहा कलेश पाई रख्खदीआं हन। इक्क लोक गीत दीआं पंकतीआं हन जो इक्क अखाण दी तरहां ही वरतीआं जांदीआं हन... लाई लग्ग नां होवे घर वाळा, चंदरा गुआंढ बुरा... पर मैनूं लग्गदा ऐ कि कोई वी लाई लग्ग नहीं होणा चाहीदा, नां घर वाला, नां घर वाली, नां ही परिवार दा कोई होर जीअ। लाई लग्ग लोक ही दूजिआं दी देखा-देखी उहनां दीआं गल्लां विच्च आ के आपणे घर दे जीआं दी तुलना उहनां परिवारां दे जीआं नाल करदे रहिंदे हन जिनहां नाल वरहे छिमाही गल्ल हुंदी है। आपणे ही परिवार नूं नीचा दिखाउण दी कोशिश करदे हन अते कई वार चादरों बाहर पैर वी पसार लैंदे हन। जिस नाल आप तां औखे हुंदे ही नें बाकी परिवार नूं वी औखा करदे हन। उहनां नूं सिरफ़ कहिणा आउंदा है सहिणा नहीं। कई कुड़ीआं सिरफ़ सहिंदीआं नें कहि नहीं सकदीआं। कुझ्झ वी कहिण तों पहिलां उहनां नूं आपणा पेका परिवार याद आउंदा है। किते उस दे बोलां करके मापिआं अते भरावां नूं कोई नमोशी नां सहिणी पवे। कईआं नूं संतुलन बणा के चल्लणा आउंदा हुंदा है। उह कहिण योग गल्ल कहि वी लैंदीआं हन अते दूजे दी सहिण योग गल्ल सहि वी लैंदीआं हन।
समाज विच्च आळे-दुआळे बहुत सारीआं गल्लां इस तरहां दीआं वी देखण सुणन नूं मिलदीआं हन कि कई वार मुंडा इक्क पासे दा हो के रहि जांदा है जां तां सिरफ़... मां दा दुलारा... जां फिर... पतनी भगत... इह दोवें सथितीआं बड़ीआं माड़ीआं हन। इक्क पासा अणगौलिआ हो जांदा है। अणगौलिआ पासा हमेशा दब्बू अते कमज़ोर रहि जांदा है। जिस नाल रिशतिआं विचला पाड़ा वध जांदा है। कई वार आरथिक तौर ते कमज़ोर परिवार चंगे हुंदिआं वी आपणे अमीर रिशतेदारां दे साहमणे चुप्प रहिंदे हन।
आम करके किहा जांदा है जे मुंडा सिआणा होवे तां उह आपणी पतनी दी इज़्ज़त नूं वी घटण नहीं दिंदा अते आपणे मापिआं अते भैणां भरावां दी इज़्ज़त वी घटण नहीं देवेगा। कई वार इह दोवें बीबीआं (मां अते पतनी) बड़ीआं तेज़ हुंदीआं हन। इत्थे मुंडे दी सिआणप किसे कंम नहीं आ सकदी। उह विचारा दो पुड़ां विचाले पिस के रहि जांदा है। जे पतनी दी हमाइत करे तां मां तों नहीं जरिआ जांदा। जे मां दी हमाइत करे तां पतनी नहीं जरदी। इह दोवें बीबीआं मुंडे दीआं हितैशी हुंदीआं हन अते उस नूं वध्ध पिआर करन दा दाअवा वी करदीआं हन। सभ तों वध्ध दुख्खी वी इहनां दे कारनामे ही करदे हन। इहनां दी धू-घड़ीस वाला पिआर उस नूं हज़म करना औखा हुंदा है। कई वार उह बिनां कंम तों ही कोई नां कोई बहाना लभ्भ के घरों टाळा वट्टण दी कोशिश करदा है। पर इस तरहां टाळा वट्टण नाळ कई वार समस्सिआवां वध जांदीआं हन। इहनां निक्कीआं समस्सिआवां नूं वड्डीआं होण तों पहिलां ही सुलझा लिआ जावे तां चंगी गल्ल है। नहीं तां इही वड्डीआं हो के परिवार बिख़रन दा कारन बणदीआं हन।
कुझ्झ कु दहाके पहिलां तां नवां परिवार कुड़ी लई इक्क तलिसमी थां वांग हुंदा सी। उस नूं हौळी-हौळी कई वरहे लग्ग जांदे सन परिवार दे जीआं नूं समझण लई। जदों नूं परिवार दे जीआं दे गुणां-औगुणां बारे पता लग्गदा उदों तक्क उहनां विच्च रच-मिच जांदी सी। परिवार दे किसे वी जीअ तों अणजाणपुणे विच्च होई गलती 'ते परदा पाउणा उह आपणी ज़िंमेवारी समझण लग्ग पैंदी। सहुरे परिवार दी इज़्ज़त उस दी आपणी इज़्ज़त हुंदी सी।
अजोके समें विच्च इक्क घाटे दा सौदा इह होण लग्ग पिआ कि परिवार दे जीआं अते रिशतेदारां दे गुण-औगुण उस नूं पहिलां ही पता लग्ग चुक्के हुंदे हन। इस लई जीआं प्रती मन विच्च कोई बहुता सतिकार नहीं उमड़दा। हर इनसान दी सोच अते संसकार वख्खरे हुंदे हन। इत्थे कई कुड़ीआं आपणी समझदारी वरत लैंदीआं हन। उह सभ नाळ आपणा विहार सही रख्खण दी कोशिश करदीआं हन। उहनां दी कोशिश कामयाब वी हो जांदी है।
दोवां पासिआं तों वरती समझदारी ज़िंदगी दा सफ़र खूबसूरत बणा दिंदी है। मापिआं वल्लों धी नूं दित्ते चंगे संसकार अते मुंडे दे परिवार वल्लों उसदे गुणां दी कदर करना ही घर विच्च सुख्ख शांती भरे सुखावें माहौल दी सिरजणा करदा है। जेकर किधरे कोई समस्सिआ आ वी जावे तां इस नूं रळ मिल के सुलझा लिआ जांदा है। इहनां परिवारां नूं हक्कां अते ज़िंमेवारीआं दा संतुलन बणाउणा आउंदा हुंदा है। सुहणे रंगां नाल भरी इस ज़िंदगी रूपी फुलकारी नूं सांभण दा ढंग हर परिवार नूं आउणा चाहीदा है तां कि खूबसूरत रंगां वाली खूबसूरत फुलकारी दा हर रंग आपणी होंद दरसा के घरां दे विहड़िआं नूं बरकतां अते रौणकां नाल भरपूर कर सके।
मोह दीआं तंदां सांभ के रख्खो,
सिख्खो सांभण-ढंग फुलकारी दे।
सहिज मते नाल सुण के वेखो,
बोलण रंग फुलकारी दे।

