साल 2017 दी पंजाबी कहाणी उत्ते झात पाउंदिआं इक हैरान करन वाला विरोधाभास नज़र आउंदा है। इक पासे इस दा पाठक वरग तेज़ी नाल सुंगड़ रिहा है अते दूजे पासे इस दी सिरजणा जां इस नाल जुड़ीआं सरगरमीआं विच ताबड़-तोड़ ढंग नाल फैलाअ हुंदा दिसदा है। इस दा प्रमुख्ख कारण इह है कि पंजाबी कहाणीकार कहाणी-कला तों वित्थ थापदिआं भाशण-कला (रैटरिक) दी विधा वल्ल वध रिहा है। भाशणकारी नूं कला दा दरजा इनहां अरथां विच तां ज़रूर दित्ता जांदा है कि वकता आपणे प्रवचन नूं प्रभावशाली बणाउण लई कलातमक भाशा दा प्रयोग वी करदा है पर इस दे बावजूद इह दो सुतंतर विधावां हन। आपसी नेड़ता करके साहित दे होरनां रूपां वांग कहाणी विच वी भाशणकारी दा तत्त आ जाणा सुभाविक है। इह वरतों समस्सिआमूलक (प्राबलेमैटिक) उस वकत बणदी है जदों कहाणीकार भाशणकारी नूं इक कथा-जुगत वांग उपयोग करन दी थां इस नूं कथाकारी दा बदल बणाउण दा हठ करन लगदा है। पंजाबी कहाणी विच इह रुझान हुण चिंता दी हद्द तक्क पहुंच गिआ है जिस करके कहाणी दा कहाणीपण जां कलातमक गुणवत्ता तेज़ी नाल घटणी शुरू हो गई है। इस वरतारे तों बेख़बर कुझ इक सथापित कहाणीकारां अते बहुते सिखांदरू लेखकां वल्लों किसे वी तरहां दी रीण-मातर गलपी अंशां वाली लिखत नूं कहाणी दे नां नाल छापिआ जा रिहा है। रिसालिआं, अख़बारां अते इंटरनैट्ट दे पासारे नाल कहाणी दी वध रही मंग अते ग़ैर-मिआरी प्रकाशनी अदारिआं दी बेधिआनी जां अलप-सूझ कारण अजिहे रुझान नूं होर वी हवा मिल रही है।
कहाणी-रूपाकार, बिरतांत दी उह वंनगी है जिस विच बिरतांतकार नें सिरफ तत्थगत जाणकारी ही नहीं देणी हुंदी बलकि जीवंत भांत दे गलप-बिंब राहीं किसे भाव-बोध नूं पाठक दी संवेदना विच डूंघा उकरना हुंदा है। अजिहा होण दी सूरत विच ही पाठक अहिसास दे पध्धर ते पातरां दे दुख्ख-सुख नाल जुड़दा है। अजिहे जीवंत सरूप वाली कहाणी जां बिरतांत नूं अजोके मसनूई सच्च (पोसट-टरुत्थ) दे युग विच सभ तों शकतीशाली जां तिख्खा विचारधारक हथिआर समझिआ जांदा है जो देशां-कौमां दी होणी बदलण दी ताकत रख्खदा है। पर इस बोध तों विरवे बहुते पंजाबी कहाणीकारां वल्लों इस विधा दी वरतों खुंढे हथिआर वांग कीती जा रही है। पंजाबी दे प्रबुध्ध चिंतक डा. अतर सिंघ नें अजिहे बोध दी रोशनी विच 1963 विच प्रकाशित आपणे लेख ‘निक्की कहाणी ते मनुख्खी अनुभव’ (द्रिशटीकोण) राहीं इस गल्ल वल्ल साडा धिआन दुआइआ सी। आपणे समकाली अते कहाणी दे शाह-सवार करतार सिंघ दुग्गल दीआं कहाणीआं नूं “मनोरथवादी” अते “मनुख्खी सुभाअ दी वचित्तरता” दा चितरण करन वालीआं कहि के आलोचना करदिआं समुच्चे रूप विच इह सिट्टा कढ्ढिआ सी कि “उह निक्की कहाणी नूं वरतदा है, रचदा नहीं।” अध्धी सदी बाअद मैं इनहां विचारां नूं इस लई दुहराइआ है किउंकि हुण तक्क बहुते मुहतबर पंजाबी कहाणीकार वी इस रुझान तों मुकत नहीं हो सके।
आपणी धारना दी पुशटी लई चौथे पड़ाअ दे समरत्थ कहाणीकार गुरमीत कड़िआलवी दी कहाणी ‘जंग’ (राग, मई-अगसत) बारे विहारक रूप विच संखेप चरचा करदे हां, जिस नें ‘आतू खोजी’ वरगीआं शाहकार कहाणीआं लिख के आदरयोग थां बणाइआ है। इस लंमी कहाणी विच उह उत्तम-पुरखी बिरतांतकार जगमीत, जो शहीद हो चुक्का हेठले रैंक दा फौजी है, राहीं भारती समाज दी अती निघारग्रसत राजसी अते समाजिक विवसथा दा बिरतांत पेश करदा है। कहिण नूं तां उस दी याद विच ‘शहीद जगजीत सिंघ कलब्ब’ बणाइआ होइआ है जिस वल्लों सालाना टूरनामैंट करवाइआ जांदा है। नेता लोक शहीद नूं शरधांजली दिंदे हन अते कलाकार सभिआचारक प्रोगराम पेश करदे हन, पर असल विच इह सारा कुझ शहीद नूं याद करन लई घट्ट अते आपणे आपणे सवारथी हितां दी पूरती लई वध्ध कीता जांदा है। इसे करके जगमीत दी पतनी दिलजीत अते नंनही बच्ची नूं सिरफ अणगौलिआं ही नहीं कीता जांदा, सगों दर-दर ठोकरां खाण लई मजबूर कीता जांदा है। इस नाल जगमीत दी रूह तड़फदी है अते उस नूं आपणी अते आपणे हौलदार नैब सिंघ वरगे साथीआं दी कुरबानी अजाईं चली गई प्रतीत हुंदी है। इस लई अंत नूं उह “बाहरले दुशमणां खिलाफ़ सरहद्दां ’ते” जंग लड़न वांग “अंदरले घुसपैठीआं खिलाफ़” जंग लड़न दा नाअरा दिंदा है।
म्रितक फौजी नूं वकता बणा के फैंटसी जुगत नाल लिखी गई इस कहाणी दा समुच्चा लहिज़ा वरनणी, संबोधनी अते भाशणकारी वाला है। चरित्तर-चितरण दे नां उत्ते पातरां दा चौखटा तां नज़र आउंदा है पर उनहां विच लहू-मास वरगा जीवंत कुझ वी महिसूस नहीं हुंदा। इस लई पातरां दीआं दुशवारीआं दी सूचना दा संचार तां पाठक तक्क निसचे ही हो जांदा है पर उह पाठक दी संवेदना दा अंग बण के उस नूं तड़पाउंदा नहीं। सूचना वी वधेरे करके अख़बारी किसम दी है जो पहिलां ही ‘सटाक मटीरीअल’ दी तरहां पंजाबी समाज दे गिआन-भंडार दा अंग बण चुक्की है। उस बेही समग्गरी नूं कुझ तिख्खे गलपी-वाकंशां अते रूपकां दा तड़का ला के परोसणयोग बणाइआ गिआ है, जिवें, “... सरहद्द दे उप्पर उरार-पार दीआं कुरसीआं दा फरैंडली मैच शुरू हो गिआ सी। तोपां अग्ग उगलण लग्गीआं सन। रूस अमरीका दीआं फैकटरीआं विच बणिआ गोला-बरूद भंगड़ा पाउण लग्गा सी। इध्धरली-उध्धरली इक तोप चलदी सी तां हिंदुसतानी-पाकिसतानी सैंकड़े बालां दे मूंहों रोटी दी बुरकी खोही जांदी सी। उध्धर रूस-अमरीका विच इक होर शानदार बिलडिंग खहड़ी हो जांदी होऊ।”
इस कहाणी वांग ही पंजाबी दीआं वधेरे कहाणीआं, विशेश करके राजसी, समाजिक मुद्दिआं उत्ते केंदरित जां किसे वाद (दलित, नारी आदि) दीआं प्रतीनिध, अजिही बिरतांतक कमज़ोरी दा शिकार हो जांदीआं हन। अजिही कमज़ोरी दा मूल कारण बिरतांतकार दी भाशणी-सुर बणदी है, किउंकि अजिहा उत्तम-पुरखी वकता आपणे चरित्तर-विशेश दीआं सीमावां विच रहि के कारज करदा नज़र नहीं आउंदा सगों इस दे उलट कहाणीकार दे विचारां दा प्रतीनिध बण के पैगंबरी जां सूतरधारी रूप विच उच्ची-सुर नाल सिध्धा पाठक नूं संबोधन करदा है। इस गल्ल नूं बहुत वारी कुझ चिंतकां वल्लों आदरशिआ के वी पेश कीता जांदा है, जिवें प्रसिध्ध कहाणीकार के.ऐल्ल. गरग, परवासी कहाणीकार इंदरजीत कौर सिध्धू दे कहाणी-संग्रहि ‘सरदलां दे आर-पार` दा रीविऊ करदिआं लिखदा है, “... इह कहाणीआं लाऊड-सुर विच लिखीआं होईआं हन। मरद प्रधान समाज दे बोले कंनां तक्क आपणी आवाज़ पहुंचाउण लई लेखिका नूं लाऊड तां होणा ही पवेगा। ... (पंजाबी ट्रिबिऊन, 22 अकतूबर, 2017)
इस दे उलट कलातमक कहाणी इह मंग करदी है कि पातर आपणी सथिती-विशेश अनुसार विचार, भाव, कलपना, भाशा दा धारनी होवे अते इस अनुकूल ही आपणे आले-दुआले प्रती प्रतीकिरिआ दरज करे। अजिहा करके ही पातर दा चरित्तर-चितरन पाठक लई मंनणयोग बणाइआ जा सकदा है। मंनणयोगता नूं गलप दा सभ तों मीरी गुण-लछ्छण मंनिआ जांदा है।
भारती, पाकिसतानी अते परवासी पंजाबी कहाणी दे महांद्रिश उत्ते झात मारीए तां जिहड़े कुझ उलेखयोग कहाणी-संग्रहि प्रकाशित होए हन उह इस प्रकार हन: संसक्रिती (बलदेव सिंघ ढींडसा), प्रिज़म (हरप्रीत सेखा), साईन वैलयू दा जलौअ (बलबीर परवाना), कुंभी नरक (भगवंत रसूलपुरी), संसार (लाल सिंघ) कहाणत कहाणी (अली अनवर अहिमद)।
गिणनातमक योगदान दे पख्खों वेखीए तां पंजाबी विच हर हफ़ते औसतन इक कहाणी-संग्रहि प्रकाशत हुंदा है। इस वड्डे भंडार विच्चों कुझ होर ज़िकरयोग कहाणी-संग्रिहां दा वेरवा इस प्रकार है: ठरी अग्ग दा सेक (जसपाल मानखेड़ा), उमर कैद (सिमरजीत कौर बराड़ सिंमी), बलौरी (दलजीत कौर दाऊं), बेनाम ख़त (बीरपाल सिंघ अलबेला), यादां विचले नख़लिसतान (गुरमीत कौर संधा), लोहे दी मिट्टी दे लोक (सुरजीत कौर बसरा), तिंन तीए सत्त (गोवरधन गब्बी), इक वाछड़ पिआर दी (सुरिंदर कौर छाबड़ा), बंद दरवाज़ा (चरनजीत सिंघ पंनूं), कोई तां है (रघबीर सिंघ मान), इक सौ उनंजा माडल टाऊन (रमेश सेठी बादल), लाल घोड़ी; रैड्ड करास; चिट्टा पिंड (गुरमेल बौडे), जिलद विहूणे पंने (मनदीप सिंघ डडिआणा), काले हिरन दी वापसी (रणजीत सिंघ), अंदाज़ आपो आपणा (के. जगजीत सिंघ), धरती दे रब्ब; झुकिआ होइआ सिर (गुरमीत सिंघ सिंगल), परदेसण (जगतार सिंघ), पगडंडीआं (हीरा सिंघ तूत), त्रिहाई तांघ (हरसिमरन कौर), साइरन (यादविंदर सिध्धू), ज़िंदगी इक सुपना (राजदेव कौर सिध्धू), अभुल्ल याद; सुणीआं ते संभालीआं (कुलदीप बासी), तेरे जाण तों बाअद (रघबीर सिंघ महिमी), रूह दा रज्ज (परमजीत कौर सरहिंद), इज़्ज़त बचाणी महिंगी पई (सविंदर सिंघ उप्पल), कालीआं रातां दा चानण (करनैल सिंघ वज़ीराबाद), प्रेरणा (हरचंद सिंघ वड़िंग), अफ़साना-ए-ज़िंदगी (भुपिंदर कौर वालीआ), घुग्गी दी वापसी (बिकरमजीत नूर), सरदलां दे आर-पार (इंदरजीत सिध्धू), निक्की कहाणी (मलिक अली शाह सवार), पुरे दी हवा (नैण सुख), गौर दे उल्हामे, लोहावर ते होर कहाणीआं (एजाज़), लहिंदे पंजाब दीआं चोणवीआं कहाणीआं (संपा. ते लिपीअंतर: हरबंस सिंघ धीमान) आदि। इनहां तों इलावा कुझ होर कहाणी-संग्रहि वी हन जिनहां दे छपण साल दी पुशटी नहीं हो सकी, जिवें गरम हवावां (सोहण सिंघ सूंनी), कुरलाहट (मीत खटड़ा), मेम बहू; डाकू दी धी (क्रिशन सिंघ) आदि। मिंनी कहाणी दे बहुत सारे संग्रहि इस सूची विच शामिल नहीं कीते गए।
इनहां कहाणी-संग्रिहां तों इलावा पंजाबी दे रिसालिआं, अख़बारां अते इंटरनैट्ट दे विभिंन सरोतां राहीं पंजाबी दीआं ज़िकरयोग डेढ कु सौ दे लग्गभग कहाणीआं (इनहां विच मिंनी कहाणीआं शामिल नहीं) प्रकाशित होईआं हन। चंगी कहाणी दे पाठकां दी सेध लई इनहां विच्चों दस कु सरवोतम कहाणीआं सबंधी संखेप विच चरचा करनी लाहेवंद होवेगी।
चौथे पड़ाअ दी पंजाबी कहाणी दे सिरमौर कहे जा सकदे शैलीकार लेखक सुखजीत दी कहाणी ‘सिंगल मालट एनी सुरख़ नहीं हुंदी’ (हुण, जनवरी-अगसत) जंमू-कशमीर दे संदरभ विच, अत्तवादी सरगरमीआं दे पिछोकड़ विच कंम करदी राजसी विआकरन दा बिरतांत पेश करदी है। इस दा उत्तम-पुरखी बिरतांतकार काहलों, जो कशमीर दी किसे यूनीवरसिटी विच उरदू पहड़ाउण वाला सरदार प्रोफैसर है, संगठन दा हमाइती है अते सरहद्दों पार अत्तवादी भेजण लई कशमीरी पंडितां दे मुंडिआं नूं सिखलाई देण विच मदद करदा है। उस नूं आपणे अजिहे ‘राशटरवादी` कारज दी असलीअत उस वेले नज़र आउंदी है जदों उस दा आपणा परिवार अत्तवादीआं वल्लों अगवा कर लिआ जांदा है। कहाणी दी शकती निवेकले, विशव-विआपी अते भखवें मुद्दे नूं विशा बणाउण विच तां है ही पर इस तों वी वध्ध सथिती-विशेश अनुसार चरितर उसारी, उतसुकता पैदा करन अते प्रतीकमई ते प्रकारजी गलपी-भाशा सिरजण दी योगता विच वी है।
जतिंदर हांस दी कहाणी ‘लव-जिहाद` (राग, सतंबर-दसंबर) फेसबुक्क दे लाईकवादी दौर विच सच्चे पिआर दी जुसतजू नूं विरोधाभासी ढंग नाल पेश करदी है। कहाणी दी उतम-पुरखी नारी बिरतांतकार आपणे घर दीआं घुटण भरीआं परिसथितीआं तों निज़ात पाउण लई फेसबुक्क दे इक ‘फरैंड’ नाल घरों भज्ज के विआह कराउंदी है। फिर जद दस साल बच्चा नहीं हुंदा तां समाजिक दबाअ तों बचण लई फेसबुक्क दे ही इक होर फरैंड कमल राहीं बच्चा पैदा करन दी सकीम बणाउंदी है, पर इस नूं उह आपणे दूजे पिआर दा नां दिंदी है। अंत कमल नूं घर बुला के फिर इस लई बेरंग मोड़ दिंदी है किउंकि उस नूं कमल सच्चा पिआर करन वाले दी थां काम दा भुख्खा जापदा है। कहाणी हकीकी दुनीआं दी थां ते मसनूई सच्च दी फैंटसी विच्च विचरदी नौजवान पीहड़ी दी जीवण-द्रिशटी सबंधी बहुत माअनेखेज़ संकेत करदी है। इस दे नाल ही हांस दी तिख्खी, सज्जरी अते रमज़ां भरी तलिसमी शैली वी कहाणी नूं अहिम बणाउंदी है।
हरप्रीत सेखा दी कहाणी ‘हाऊस-वाईफ़` (सिरजणा, अकतूबर-दसंबर) पछ्छमी देशां दे परवास दे प्रसंग विच पंजाबी मरद दी उसरदी-ढहिंदी पुरख-तंतरी द्रिशटी दे परिवारक जीवन उत्ते पैण वाले डूंघे प्रभावां दा बिरतांत सिरजदी है। उत्तम-पुरखी नारी बिरतांतकार नीनूं सरकारी हसपताल विच नरस है अते उस दा पती मनमीत, नवीआं प्रसथितीआं-वस्स, घर इक चंगी ग्रहिणी वालीआं सारीआं ज़िंमेवारीआं खुशी नाल निभाउंदा है। किसे पूरबवादी द्रिशटी वाले पंजाबी सैलानी मित्तर वल्लों कीती चोभमई टिप्पणी कि “तेरा तां कनेडा आ के सैकस चेंज हो गिआ लगदा”, मनमीत दी मरदावीं हऊं नूं सट्ट मार दिंदी है अते उस दी सहिज जीवण-गती थिहड़क जांदी है। मुशकल नाल उह पछ्छमी जीवण-द्रिशटी दे तरक राहीं मुड़ सहिज अवसथा विच्च आउंदा है। पिछ्छलझात वाले सहिज अते सरल बिरतांत राहीं जटिल जीवण-यथारथ दी प्रमाणिक पेशकारी इस कहाणी नूं विशेश बणाउंदी है।
बलबीर परवाना दी कहाणी ‘शापिंग’ (सिरजणा, अप्रैल-जून) उपभोगी चेतना दी ग्रिफ़त विच फसे शहिरी मध्धवरगी पती-पतनी दे रिशते दी पल पल बदलदी समीकरन दा बिरतांत पेश करदी है। अंनय-पुरखी बिरतांतकार, इक प्राईवेट सकूल दी अधिआपक रुपाली अते उस दे प्रापरटी डीलर पती सतीश नूं हर तरहां दीआं पदारथक खुशीआं माण रहे विखाउंदा है। लगातार दो बच्चिआं दी आमद नाल जदों उपभोगी जीवन-जाच विच कुझ खड़ोत आउंदी जापदी है तां सतीश वकती तौर ’ते विआह-बाहरे सबंधां वल्ल रुचित हो जांदा है अते रुपाली नीरसता तोड़न लई वख्ख होण बारे तिलमिलाउण लगदी है। अंत ‘मैरिज ऐनवरसरी` समें पती वल्लों करवाई गई गहिणिआं दी ‘शापिंग` नाल रुपाली फिर सभ कुझ भुल्ल के ग्रहिसती ज़िंदगी नाल परच गई लगदी है। कहाणी दी ख़ूबी जित्थे नवें जीवन-यथारथ नूं प्रमाणिक ढंग नाल फड़ सकण विच है, उत्थे उस दे अनुकूल नवीं जीवंत गलपी-भाशा दे सिरजण विच वी है।
दीप दविंदर दी कहाणी ‘परिकरमा` (हुण, सतंबर-दसंबर) घर दे मुखी दी मौत तों बाअद इक दलित परिवार दी उख्खड़ी जीवन-चाल दा बिरतांत पेश करदी है। उत्तम-पुरखी अल्ल्हड़ उमर दा बिरतांतकार आपणी मां दे अचानक नवां घर वसा लैण दे फैसले नाल दुखी हो के, उस दी फोटो उत्ते हार पाउंदिआं, मनो-मनी उस नूं म्रितक चितव लैंदा है। फिर जदों मां दे आरथिक, समाजिक, भावनातमक संघरश अते विगोचिआं नूं धिआन विच लिआउंदा है तां उस दा मन तरल हो के बदल जांदा है अते उह मां दी फोटो तों हार उतार दिंदा है। कहाणी दी समरत्था पातरां दे कारज नूं पूरी निग्गर अते जीवन-मूलक गलपी-भाशा नाल साकार करन विच है।
नवचेतन दी कहाणी ‘रहिण किथाउं नाहि’ (हुण, सतंबर-दसंबर) इक ‘डिपोरट’ होए परवासी पंजाबी नौजवान दी घर-वापसी नाल ख़ून दे रिशतिआं दी बदली विआकरन दा बिरतांत पेश करदी है। उत्तम-पुरखी बिरतांतकार दे चाचे दा पुत्त-भरा मिंदर जो पौंडां कारण सारे परिवार दा दुलारा सी, घर-वापसी तों बाअद सारिआं लई कोई अजनबी अते बिगाना बण के रहि जांदा है। मोह-भंग दी अवसथा विच उह खेत उजाड़ पए मकान विच दिन-कटी करदा है। परवास दे संदरभ विच रिशतिआं दे अरथ-शासतर नूं डूंघाई विच समझण वाली रचना-द्रिशटी तां प्रभावित करदी ही है, नाल ही मिंदर दी यथारथक चरित्तर-उसारी अते सरोदी गलपी-भाशा वी कहाणी दा हासिल बणदे हन।
मनमोहन बावा दी ‘शीशे दे दरवाज़े कोल खहड़ा आदमी’ (कहाणी-पंजाब, अप्रैल-जून), बलजिंदर नसराली दी ‘जे उह हुंदी’ (सिरजणा, जनवरी-मारच), त्रिपता के. सिंघ दी ‘कविता, कवी ते मैं’ (राग, मई-अगसत) अते पवित्तर कौर माटी दी ‘अध्धे-अधूरे’ (कहाणी धारा, जुलाई-सतंबर) ‘पती, पतनी और वोह’ दी तरज़ ’ते औरत-मरद दे रिशते दे विभिंन पासार पेश करदीआं कहाणीआं हन। रौचिक अते निवेकली गल्ल इह है कि किसे संपूरनता दी तलाश विच मरद पातर विआह-बाहरे दोसताना सबंधां (काम-भुख्ख तों मुकत) दी कामना तां करदे हन पर नाळो नाळ आपणे परिवार प्रती समरपण दी भावना नूं वी मध्धम नहीं पैण देणा चाहुंदे। इनहां कहाणीआं दी ख़ूबी मनुख्खी अवचेतन दीआं बहुत डूंघीआं तैहां नूं उजागर करन विच है। सहिज अते सरल बिरतांत, मनोविगिआनक छोहां अते कहाणी-रस वी इनहां नवें लहिज़े दीआं पिआर कहाणीआं नूं पाठकमुखी बणाउंदा है।
भगवंत रसूलपुरी दी कहाणी ‘कबरगाह’ (हुण, सतंबर-दसंबर) अंनय-पुरखी बिरतांतकार राहीं हेठले मध्धवरगी किसान अते दलित वरग दे कंगालीकरण अते अंत खुदकुशीआं दे राह पैण दा वड्डे कैनवस वाला बिरतांत सिरजदी है। कहाणी दी वधेरे समरत्था इस दे थीमगत पासारां करके है, भावें कि वरनणमूलक अते सूतरधारी लहिज़ा इस दी कलातमक बिरतांतकारी नूं ठेस पहुंचाउण वाला सिध्ध हुंदा है।
एजाज़ दी कहाणी ‘पुराण’ (लकीर, मारच-अप्रैल) पाकिसतान दी इक नौकरीपेशा मध्धवरगी औरत दी आपणे तन-मन बारे सुतंतर फैसले लैण दी अधवाटे टुट्टी खाहश दा दुखांत पेश करदी है। उत्तम-पुरखी कंवारी बिरतांतकार आपणे दोसत दलबीर नाल संपरक राहीं गरभवती हो जांदी है। उह खुशी अते माण नाल बच्चे नूं जनम देणा चाहुंदी है पर दलबीर बच्चे नूं आपणा बाप वजों नां देण तों इनकारी हो जांदा है। फिऊडल समाज विच बिन बाप तों बच्चे दी होणी बारे चितव के उह खुदकुशी कर लैंदी है। कहाणी दी शकती जित्थे इस दी आधुनिक संवेदना वाली नारीमुखी रचना-द्रिशटी विच है, उत्थे इस दी संकेतक अते प्रगीतक गलपी-भाशा दे ढुक्कवें प्रयोग विच वी है।
इनहां दे नाळ नाळ कुझ होर पहड़नयोग कहाणीआं हन, जिवें झनहां दीआं छल्लां (अजमेर सिध्धू, शबद, जनवरी-मारच), विदाअ (जिंदर, सिरजणा, जुलाई-सतंबर), हीर कामरेड विनोद (बिंदर बसरा, लकीर, मारच-अप्रैल), रेत दे इगलू (बलीजीत, लकीर, मारच-अप्रैल), गहिर (सरवण मिनहास, वाहगा, अंक 5), इक होर सुच्चा सिंघ (हरप्रीत सेखा, सिरजणा, जनवरी-मारच), अंन ब्रहम है (जतिंदर हांस, सिरजणा, जुलाई-सतंबर), कुंभी नरक (भगवंत रसूलपुरी, सिरजणा, अकतूबर-दसंबर), मोढे दा भार (प्रेम प्रकाश, हुण, जनवरी-अगसत), खड़-सुक्क रुख्ख (गुरदिआल दलाल, हुण, जनवरी-अगसत), की जाणा मैं कौण (मेजर मांगट, राग, अंक 1), सवै-शिकन (कुलजीत मान, राग, जुलाई-सतंबर), दीवा बले उजाड़ीं (ख़ालिद हुसैन, साहितक एकम, अकतूबर-दसंबर), अग्गे साखी होर चल्ली (लाल सिंघ, सिरजणा, अप्रैल-जून), अनारकली (सुरिंदर नीर, जनवरी-मारच), मलटीपरपजिज़ (बलदेव सिंघ, पंजाबी ट्रिबिऊन) आदि।
इस साल दी कहाणी नूं पहड़दिआं कुझ उभ्भरवीआं गल्लां, जो नुकतिआं दे रूप विच साहमणे आईआं, इस प्रकार हन:
बहुती कहाणी रिशतिआं दे बदलदे समीकरनां बारे लिखी जा रही है। राजसी चेतना वाली कलातमक कहाणी, जिस वंनगी लई कदे वरिआम सिंघ संधू नें नामणा खट्टिआ सी, दी मूलों ही घाट जापदी है।
नारी कहाणीकारां दे घट्ट-गिणती काफ़ले विच नीलम सैणी, जसवीर कौर, सिंमीप्रीत कौर, कुलबीर कौर आदि नवें समरत्थ नां शामिल होणे राहत वाली गल्ल है।
इस साल कहाणीकारां दा इक पूर गुज़र गिआ। दरशन सिंघ, अमरजीत अकस, अमर गिरी, शिवचरन गिल्ल, इकबाल सिंघ रामूंवालीआ, कैलाशपुरी, गुरचरन सिंघ ज़ीरा, अफ़ज़ल अहिसन रंधावा, बंत सिंघ चठ्ठा नूं भाव-भिंनी शरधांजली।
जिहड़े कुझ नवें होणहार कहाणीकारां दी आमद नें आस दी नवीं किरन जगाई है, उनहां विच दलजीत सिंघ शाही, बलविंदर बुलेट, एजाज़ (पाकिसतानी), नवचेतन (परवासी), गुरप्रीत सहिजी, संदीप चीमा, सिमरजीत सिंघ, विपन आदि शामिल हन।
सुहिरद ढंग नाल कहाणीआं दी चोण करके ज़िंमेवारी नाल मौलिक अते कलातमक कहाणीआं प्रकाशित करन वाले पंजाबी रिसालिआं विच इक होर नां ‘राग` (संपादक, अजमेर सिध्धू) जुड़ गिआ है।
कुझ पंजाबी रिसालिआं नें कहाणी विशेश अंक प्रकाशित करके आपणा विशेश योगदान पाइआ है। लकीर (मारच-अप्रैल), कहाणी धारा (जुलाई-सतंबर), कलाकार साहितक (जुलाई-सतंबर) इस पख्खों प्रशंसा दे हक्कदार हन।
पंजाबी अकादमी, दिल्ली दुआरा ‘पंजाबी कहाणी दा इतिहास` नां दी पुसतक नूं पिछले गिआरां साल दे नवें डाटे (कहाणीकारां बारे प्रमाणिक बहु-पख्खी जाणकारी) समेत इस वरहे मुड़ छापिआ गिआ है।
पाकिसतानी पंजाबी कहाणी दी ताज़ा-तरीन समग्गरी तक्क पहुंचणा बहुत मुशकल कारज है। इस लई मेरे कोल इको इक भरोसेमंद सरोत पाकिसतानी नौजवान पंजाबी कहाणीकार अते कहाणी-आलोचक डा. करामत अली मुगल है जिस नें इस वरहे वी लाहेवंदीआं जाणकारीआं नाल इस लिखत विच आपणा योगदान पाइआ।
पाकिसतानी पंजाबी कहाणी दे शाहमुखी तों गुरमुखी विच लिपीअंतर दा मसला वी बहुत वड्डा है। इस कंम लई किसे अदारे दी अणहोंद विच जिहड़े कुझ इक विअकती इह अहिम कारज तन-देही नाल कर रहे हन उनहां विच डा. हरबंस सिंघ धीमान दा नां विशेश है। उस नें इस साल समकाली पाकिसतानी पंजाबी कहाणी दे समरत्थ छे कहाणीकारां दीआं छे-छे कहाणीआं दा लिप्पीअंतर कीता है, जो ‘लहिंदे पंजाब दीआं चोणवीआं पंजाबी कहाणीआं’ दे नां हेठ गुरमुखी विच प्रकाशित कीता गिआ है। इह पुसतक वी इस वरहे दा हासिल है।
समुच्चे तौर ’ते किहा जा सकदा है कि पंजाबी कहाणी दे खेतर विच गिणती दे पख्ख तों जिंनी गहिमा-गहिमी वेखण नूं मिल रही है ओनी गुणवत्ता दे पख्खों नज़र नहीं आउंदी, जिस करके चंगी कहाणी दे तलबगार पाठक नूं इक खड़ोत जिही दा अहिसास होण लगदा है। मिसाल वजों जिवें जरनैल सिंघ तों बाअद हरप्रीत सेखा नें अनुभवमुखी प्रौढ बिरतांतकारी नाल परवासी पंजाबी कहाणी नूं होर प्रमाणिक बणा के नवां हुलारा दित्ता है, उवें पाकिसतानी पंजाबी कहाणी विच मुहंमद मनशा याद अते आग़ा अली मुदस्सर तों बाअद कोई बहुत समरत्थ नां इस साल वी वेखण नूं नहीं मिलिआ। खासकर रूपाकारक बंधेज़ जां पुख़ता बिरतांतकारी दे पख्खों तां पाकिसतानी पंजाबी कहाणी दी हालत काफी तरसयोग जिही नज़र आई है। भारती पंजाबी कहाणी विच वी अनुभव दीआं सीमित वलगणां नूं उलंघण वालीआं सुखजीत, जतिंदर हांस, मनमोहन बावा आदि दीआं कुझ इक कहाणीआं तों बिनां बाकी वधेरे कहाणीआं नूं पहड़दिआं दुहराई वरगा अहिसास निरंतर हुंदा रिहा है। इस लई पंजाबी पाठक दा विशवास बणाई रख्खण लई जित्थे पंजाबी कहाणीकार नूं नवें अनुभव खेतरां अते प्रौढ बिरतांतकारी दे पख्खों होर सुचेत होणा पवेगा उत्थे रिसालिआं दे संपादकां नूं वी आपणी चोण अते पेशकारी वल्ल उचेचा धिआन देण दी लोड़ पवेगी। अजिहा करके ही पंजाबी कहाणी-रूपाकार दे खुंढे हो रहे हथिआर नूं मुड़ साण उत्ते लाइआ जा सकदा है। अजिहा तां ही संभव हो सकेगा जे पंजाबी कहाणीकार भाशणी-सुर दी थां नवें वसतू-यथारथ दे नाल वर मेचण वाली गलपी-भाशा दी सिरजण शकती उत्ते भरोसा करना सिख्खेगा अते शबद दीआं नवीआं संभावनावां जगाउण नूं आपणा मूल मंतर बणावेगा। इस आस अते विशवास नाल पंजाबी कहाणी दे सुनहिरी भविख्ख दी कलपना करदा हां।

