سال 2017 دی پںجّابی کہاݨی اُتّے جھات پائُںدِیاں اِک ہَیران کرن والا وِرۄدھابھاس نذر آئُںدا ہَے۔ اِک پاسے اِس دا پاٹھک ورگ تیذی نال سُںگّڑ رِہا ہَے اتے دُۄجے پاسے اِس دی سِرجݨا جاں اِس نال جُڑِییاں سرگرمِییاں وِچ تابڑ-تۄڑ ڈھںگّ نال پھَیلاء ہُںدّا دِسدا ہَے۔ اِس دا پْرمُکھّ کارݨ اِہ ہَے کِہ پںجّابی کہاݨِیکار کہاݨی-کلا تۄں وِتھّ تھاپدِیاں بھاشݨ-کلا (رَیٹرِک) دی وِدھا ولّ ودھ رِہا ہَے۔ بھاشݨکاری نُۄں کلا دا درجا اِنہاں ارتھاں وِچ تاں ذرُۄر دِتّا جاںدا ہَے کِہ وکتا آپݨے پْروچن نُۄں پْربھاوشالی بݨائُݨ لئی کلاتمک بھاشا دا پْریۄگ وی کردا ہَے پر اِس دے باوجُۄد اِہ دۄ سُتںتّر وِدھاواں ہن۔ آپسی نیڑتا کرکے ساہِت دے ہۄرناں رُۄپاں واںگ کہاݨی وِچ وی بھاشݨکاری دا تتّ آ جاݨا سُبھاوِک ہَے۔ اِہ ورتۄں سمسِّیامُۄلک (پْرابلیمَیٹِک) اُس وکت بݨدی ہَے جدۄں کہاݨِیکار بھاشݨکاری نُۄں اِک کتھا-جُگت واںگ اُپیۄگ کرن دی تھاں اِس نُۄں کتھاکاری دا بدل بݨائُݨ دا ہٹھ کرن لگدا ہَے۔ پںجّابی کہاݨی وِچ اِہ رُجھان ہُݨ چِںتّا دی ہدّ تکّ پہُںچّ گِیا ہَے جِس کرکے کہاݨی دا کہاݨِیپݨ جاں کلاتمک گُݨوتّا تیذی نال گھٹݨی شُرُۄ ہۄ گئی ہَے۔ اِس ورتارے تۄں بیخبر کُجھ اِک ستھاپِت کہاݨِیکاراں اتے بہُتے سِکھاںدرُۄ لیکھکاں ولّۄں کِسے وی ترہاں دی رِیݨ-ماتر گلپی اںشّاں والی لِکھت نُۄں کہاݨی دے ناں نال چھاپِیا جا رِہا ہَے۔ رِسالِیاں٬ اخباراں اتے اِںٹرنَیٹّ دے پاسارے نال کہاݨی دی ودھ رہی مںگّ اتے غَیر-مِیاری پْرکاشنی ادارِیاں دی بیدھِیانی جاں الپ-سُۄجھ کارݨ اجِہے رُجھان نُۄں ہۄر وی ہوا مِل رہی ہَے۔

کہاݨی-رُۄپاکار٬ بِرتاںت دی اُہ ونّگی ہَے جِس وِچ بِرتاںتکار نیں سِرپھ تتھّگت جاݨکاری ہی نہِیں دیݨی ہُںدّی بلکِہ جِیوںتّ بھاںت دے گلپ-بِمبّ راہِیں کِسے بھاو-بۄدھ نُۄں پاٹھک دی سںوّیدنا وِچ ڈُۄںگھا اُکرنا ہُںدّا ہَے۔ اجِہا ہۄݨ دی سُۄرت وِچ ہی پاٹھک اہِساس دے پدھّر تے پاتراں دے دُکھّ-سُکھ نال جُڑدا ہَے۔ اجِہے جِیوںتّ سرُۄپ والی کہاݨی جاں بِرتاںت نُۄں اجۄکے مسنُۄئی سچّ (پۄسٹ-ٹرُتھّ) دے یُگ وِچ سبھ تۄں شکتِیشالی جاں تِکھّا وِچاردھارک ہتھِیار سمجھِیا جاںدا ہَے جۄ دیشاں-کَۄماں دی ہۄݨی بدلݨ دی تاکت رکھّدا ہَے۔ پر اِس بۄدھ تۄں وِروے بہُتے پںجّابی کہاݨِیکاراں ولّۄں اِس وِدھا دی ورتۄں کھُںڈھّے ہتھِیار واںگ کِیتی جا رہی ہَے۔ پںجّابی دے پْربُدھّ چِںتّک ڈا. اتر سِںگھّ نیں اجِہے بۄدھ دی رۄشنی وِچ 1963 وِچ پْرکاشِت آپݨے لیکھ ’نِکّی کہاݨی تے منُکھّی انُبھو‘ (دْرِشٹِیکۄݨ) راہِیں اِس گلّ ولّ ساڈا دھِیان دُیائِیا سی۔ آپݨے سمکالی اتے کہاݨی دے شاہ-سوار کرتار سِںگھّ دُگّل دِییاں کہاݨِییاں نُۄں “منۄرتھوادی” اتے “منُکھّی سُبھاء دی وچِتّرتا” دا چِترݨ کرن والِییاں کہِ کے آلۄچنا کردِیاں سمُچّے رُۄپ وِچ اِہ سِٹّا کڈھِّیا سی کِہ “اُہ نِکّی کہاݨی نُۄں ورتدا ہَے٬ رچدا نہِیں۔” ادھّی سدی بائد مَیں اِنہاں وِچاراں نُۄں اِس لئی دُہرائِیا ہَے کِئُںکِہ ہُݨ تکّ بہُتے مُہتبر پںجّابی کہاݨِیکار وی اِس رُجھان تۄں مُکت نہِیں ہۄ سکے۔

آپݨی دھارنا دی پُشٹی لئی چَۄتھے پڑاء دے سمرتھّ کہاݨِیکار گُرمِیت کڑِیالوی دی کہاݨی ’جںگّ‘ (راگ٬ مئی-اگست) بارے وِہارک رُۄپ وِچ سںکھّیپ چرچا کردے ہاں٬ جِس نیں ’آتُۄ کھۄجی‘ ورگِییاں شاہکار کہاݨِییاں لِکھ کے آدریۄگ تھاں بݨائِیا ہَے۔ اِس لمّی کہاݨی وِچ اُہ اُتّم-پُرکھی بِرتاںتکار جگمِیت٬ جۄ شہِید ہۄ چُکّا ہیٹھلے رَیںک دا پھَۄجی ہَے٬ راہِیں بھارتی سماج دی اتی نِگھارگْرست راجسی اتے سماجِک وِوستھا دا بِرتاںت پیش کردا ہَے۔ کہِݨ نُۄں تاں اُس دی یاد وِچ ’شہِید جگجِیت سِںگھّ کلبّ‘ بݨائِیا ہۄئِیا ہَے جِس ولّۄں سالانا ٹُۄرنامَیںٹ کروائِیا جاںدا ہَے۔ نیتا لۄک شہِید نُۄں شردھاںجلی دِںدّے ہن اتے کلاکار سبھِیاچارک پْرۄگرام پیش کردے ہن٬ پر اسل وِچ اِہ سارا کُجھ شہِید نُۄں یاد کرن لئی گھٹّ اتے آپݨے آپݨے سوارتھی ہِتاں دی پُۄرتی لئی ودھّ کِیتا جاںدا ہَے۔ اِسے کرکے جگمِیت دی پتنی دِلجِیت اتے ننّہی بچّی نُۄں سِرپھ اݨگَۄلِیاں ہی نہِیں کِیتا جاںدا٬ سگۄں در-در ٹھۄکراں کھاݨ لئی مجبُۄر کِیتا جاںدا ہَے۔ اِس نال جگمِیت دی رُۄہ تڑپھدی ہَے اتے اُس نُۄں آپݨی اتے آپݨے ہَۄلدار نَیب سِںگھّ ورگے ساتھِییاں دی کُربانی اجائیِں چلی گئی پْرتِیت ہُںدّی ہَے۔ اِس لئی اںتّ نُۄں اُہ “باہرلے دُشمݨاں کھِلاف سرہدّاں ’تے” جںگّ لڑن واںگ “اںدّرلے گھُسپَیٹھِییاں کھِلاف” جںگّ لڑن دا نائرا دِںدّا ہَے۔

مْرِتک پھَۄجی نُۄں وکتا بݨا کے پھَیںٹسی جُگت نال لِکھی گئی اِس کہاݨی دا سمُچّا لہِذا ورنݨی٬ سمبّۄدھنی اتے بھاشݨکاری والا ہَے۔ چرِتّر-چِترݨ دے ناں اُتّے پاتراں دا چَۄکھٹا تاں نذر آئُںدا ہَے پر اُنہاں وِچ لہُۄ-ماس ورگا جِیوںتّ کُجھ وی مہِسُۄس نہِیں ہُںدّا۔ اِس لئی پاتراں دِییاں دُشوارِییاں دی سُۄچنا دا سںچّار تاں پاٹھک تکّ نِسچے ہی ہۄ جاںدا ہَے پر اُہ پاٹھک دی سںوّیدنا دا اںگّ بݨ کے اُس نُۄں تڑپائُںدا نہِیں۔ سُۄچنا وی ودھیرے کرکے اخباری کِسم دی ہَے جۄ پہِلاں ہی ’سٹاک مٹِیرِیئل‘ دی ترہاں پںجّابی سماج دے گِیان-بھںڈّار دا اںگّ بݨ چُکّی ہَے۔ اُس بیہی سمگّری نُۄں کُجھ تِکھّے گلپی-واکںشّاں اتے رُۄپکاں دا تڑکا لا کے پرۄسݨیۄگ بݨائِیا گِیا ہَے٬ جِویں٬ “... سرہدّ دے اُپّر اُرار-پار دِییاں کُرسِییاں دا پھرَیںڈلی مَیچ شُرُۄ ہۄ گِیا سی۔ تۄپاں اگّ اُگلݨ لگِّییاں سن۔ رُۄس امرِیکا دِییاں پھَیکٹرِییاں وِچ بݨِیا گۄلا-برُۄد بھںگّڑا پائُݨ لگّا سی۔ اِدھّرلی-اُدھّرلی اِک تۄپ چلدی سی تاں ہِںدُّستانی-پاکِستانی سَیںکڑے بالاں دے مُۄںہۄں رۄٹی دی بُرکی کھۄہی جاںدی سی۔ اُدھّر رُۄس-امرِیکا وِچ اِک ہۄر شاندار بِلڈِںگّ کھڑھی ہۄ جاںدی ہۄئۄُ۔”

اِس کہاݨی واںگ ہی پںجّابی دِییاں ودھیرے کہاݨِییاں٬ وِشیش کرکے راجسی٬ سماجِک مُدِّیاں اُتّے کیںدرِت جاں کِسے واد (دلِت٬ ناری آدِ) دِییاں پْرتِینِدھ٬ اجِہی بِرتاںتک کمذۄری دا شِکار ہۄ جاںدِییاں ہن۔ اجِہی کمذۄری دا مُۄل کارݨ بِرتاںتکار دی بھاشݨی-سُر بݨدی ہَے٬ کِئُںکِہ اجِہا اُتّم-پُرکھی وکتا آپݨے چرِتّر-وِشیش دِییاں سِیماواں وِچ رہِ کے کارج کردا نذر نہِیں آئُںدا سگۄں اِس دے اُلٹ کہاݨِیکار دے وِچاراں دا پْرتِینِدھ بݨ کے پَیگمبّری جاں سُۄتردھاری رُۄپ وِچ اُچّی-سُر نال سِدھّا پاٹھک نُۄں سمبّۄدھن کردا ہَے۔ اِس گلّ نُۄں بہُت واری کُجھ چِںتّکاں ولّۄں آدرشِیا کے وی پیش کِیتا جاںدا ہَے٬ جِویں پْرسِدھّ کہاݨِیکار کے.اَیلّ. گرگ٬ پرواسی کہاݨِیکار اِںدرجِیت کَۄر سِدھُّۄ دے کہاݨی-سںگّْرہِ ’سردلاں دے آر-پار` دا رِیوِئۄُ کردِیاں لِکھدا ہَے٬ “... اِہ کہاݨِییاں لائۄُڈ-سُر وِچ لِکھِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ مرد پْردھان سماج دے بۄلے کنّاں تکّ آپݨی آواذ پہُںچّائُݨ لئی لیکھِکا نُۄں لائۄُڈ تاں ہۄݨا ہی پویگا۔ ... (پںجّابی ٹْرِبِئۄُن٬ 22 اکتُۄبر٬ 2017)

اِس دے اُلٹ کلاتمک کہاݨی اِہ مںگّ کردی ہَے کِہ پاتر آپݨی ستھِتی-وِشیش انُسار وِچار٬ بھاو٬ کلپنا٬ بھاشا دا دھارنی ہۄوے اتے اِس انُکُۄل ہی آپݨے آلے-دُیالے پْرتی پْرتِیکِرِیا درج کرے۔ اجِہا کرکے ہی پاتر دا چرِتّر-چِترن پاٹھک لئی منّݨیۄگ بݨائِیا جا سکدا ہَے۔ منّݨیۄگتا نُۄں گلپ دا سبھ تۄں مِیری گُݨ-لچھّݨ منِّیا جاںدا ہَے۔

بھارتی٬ پاکِستانی اتے پرواسی پںجّابی کہاݨی دے مہاںدْرِش اُتّے جھات مارِیئے تاں جِہڑے کُجھ اُلیکھیۄگ کہاݨی-سںگّْرہِ پْرکاشِت ہۄئے ہن اُہ اِس پْرکار ہن: سںسّکْرِتی (بلدیو سِںگھّ ڈھِیںڈسا), پْرِذم (ہرپْرِیت سیکھا), سائیِن وَیلیُۄ دا جلَۄء (بلبِیر پروانا), کُمبھّی نرک (بھگوںتّ رسُۄلپُری), سںسّار (لال سِںگھّ) کہاݨت کہاݨی (الی انور اہِمد)۔

گِݨناتمک یۄگدان دے پکھّۄں ویکھِیئے تاں پںجّابی وِچ ہر ہفتے اَۄستن اِک کہاݨی-سںگّْرہِ پْرکاشت ہُںدّا ہَے۔ اِس وڈّے بھںڈّار وِچّۄں کُجھ ہۄر ذِکریۄگ کہاݨی-سںگّْرِہاں دا ویروا اِس پْرکار ہَے: ٹھری اگّ دا سیک (جسپال مانکھیڑا), اُمر کَید (سِمرجِیت کَۄر براڑ سِمّی), بلَۄری (دلجِیت کَۄر دائۄُں), بینام خت (بِیرپال سِںگھّ البیلا), یاداں وِچلے نخلِستان (گُرمِیت کَۄر سںدھّا), لۄہے دی مِٹّی دے لۄک (سُرجِیت کَۄر بسرا), تِنّ تِیئے ستّ (گۄوردھن گبّی), اِک واچھڑ پِیار دی (سُرِںدّر کَۄر چھابڑا), بںدّ درواذا (چرنجِیت سِںگھّ پنُّۄں), کۄئی تاں ہَے (رگھبِیر سِںگھّ مان), اِک سَۄ اُنںجّا ماڈل ٹائۄُن (رمیش سیٹھی بادل), لال گھۄڑی؛ رَیڈّ کراس؛ چِٹّا پِںڈّ (گُرمیل بَۄڈے), جِلد وِہُۄݨے پنّے (مندِیپ سِںگھّ ڈڈِیاݨا), کالے ہِرن دی واپسی (رݨجِیت سِںگھّ), اںدّاذ آپۄ آپݨا (کے. جگجِیت سِںگھّ), دھرتی دے ربّ؛ جھُکِیا ہۄئِیا سِر (گُرمِیت سِںگھّ سِںگّل), پردیسݨ (جگتار سِںگھّ), پگڈںڈِّییاں (ہِیرا سِںگھّ تُۄت), تْرِہائی تاںگھ (ہرسِمرن کَۄر), سائِرن (یادوِںدّر سِدھُّۄ), ذِںدّگی اِک سُپنا (راجدیو کَۄر سِدھُّۄ), ابھُلّ یاد؛ سُݨِییاں تے سمبھّالِییاں (کُلدِیپ باسی), تیرے جاݨ تۄں بائد (رگھبِیر سِںگھّ مہِمی), رُۄہ دا رجّ (پرمجِیت کَۄر سرہِںدّ), اِذّت بچاݨی مہِںگّی پئی (سوِںدّر سِںگھّ اُپّل), کالِییاں راتاں دا چانݨ (کرنَیل سِںگھّ وذِیراباد), پْریرݨا (ہرچںدّ سِںگھّ وڑِںگّ), افسانا-اے-ذِںدّگی (بھُپِںدّر کَۄر والِییا), گھُگّی دی واپسی (بِکرمجِیت نُۄر), سردلاں دے آر-پار (اِںدرجِیت سِدھُّۄ), نِکّی کہاݨی (ملِک الی شاہ سوار), پُرے دی ہوا (نَیݨ سُکھ), گَۄر دے اُلہامے٬ لۄہاور تے ہۄر کہاݨِییاں (ایجاذ), لہِںدّے پںجّاب دِییاں چۄݨوِییاں کہاݨِییاں (سمپّا. تے لِپِیئںتّر: ہربںسّ سِںگھّ دھِیمان) آدِ۔ اِنہاں تۄں اِلاوا کُجھ ہۄر کہاݨی-سںگّْرہِ وی ہن جِنہاں دے چھپݨ سال دی پُشٹی نہِیں ہۄ سکی٬ جِویں گرم ہواواں (سۄہݨ سِںگھّ سُۄنی), کُرلاہٹ (مِیت کھٹڑا), میم بہُۄ؛ ڈاکُۄ دی دھی (کْرِشن سِںگھّ) آدِ۔ مِنّی کہاݨی دے بہُت سارے سںگّْرہِ اِس سُۄچی وِچ شامِل نہِیں کِیتے گئے۔

اِنہاں کہاݨی-سںگّْرِہاں تۄں اِلاوا پںجّابی دے رِسالِیاں٬ اخباراں اتے اِںٹرنَیٹّ دے وِبھِنّ سرۄتاں راہِیں پںجّابی دِییاں ذِکریۄگ ڈیڈھ کُ سَۄ دے لگّبھگ کہاݨِییاں (اِنہاں وِچ مِنّی کہاݨِییاں شامِل نہِیں) پْرکاشِت ہۄئیِیاں ہن۔ چںگّی کہاݨی دے پاٹھکاں دی سیدھ لئی اِنہاں وِچّۄں دس کُ سروۄتم کہاݨِییاں سبںدھّی سںکھّیپ وِچ چرچا کرنی لاہیوںدّ ہۄویگی۔

چَۄتھے پڑاء دی پںجّابی کہاݨی دے سِرمَۄر کہے جا سکدے شَیلِیکار لیکھک سُکھجِیت دی کہاݨی ’سِںگّل مالٹ اینی سُرخ نہِیں ہُںدّی‘ (ہُݨ, جنوری-اگست) جمُّۄ-کشمِیر دے سںدّربھ وِچ٬ اتّوادی سرگرمِییاں دے پِچھۄکڑ وِچ کمّ کردی راجسی وِیاکرن دا بِرتاںت پیش کردی ہَے۔ اِس دا اُتّم-پُرکھی بِرتاںتکار کاہلۄں٬ جۄ کشمِیر دی کِسے یُۄنِیورسِٹی وِچ اُردُۄ پڑھائُݨ والا سردار پْرۄپھَیسر ہَے٬ سںگّٹھن دا ہمائِتی ہَے اتے سرہدّۄں پار اتّوادی بھیجݨ لئی کشمِیری پںڈِّتاں دے مُںڈِّیاں نُۄں سِکھلائی دیݨ وِچ مدد کردا ہَے۔ اُس نُۄں آپݨے اجِہے ’راشٹروادی` کارج دی اسلِیئت اُس ویلے نذر آئُںدی ہَے جدۄں اُس دا آپݨا پرِوار اتّوادِییاں ولّۄں اگوا کر لِیا جاںدا ہَے۔ کہاݨی دی شکتی نِویکلے٬ وِشو-وِیاپی اتے بھکھویں مُدّے نُۄں وِشا بݨائُݨ وِچ تاں ہَے ہی پر اِس تۄں وی ودھّ ستھِتی-وِشیش انُسار چرِتر اُساری٬ اُتسُکتا پَیدا کرن اتے پْرتِیکمئی تے پْرکارجی گلپی-بھاشا سِرجݨ دی یۄگتا وِچ وی ہَے۔

جتِںدّر ہاںس دی کہاݨی ’لو-جِہاد` (راگ٬ ستمبّر-دسمبّر) پھیسبُکّ دے لائیِکوادی دَۄر وِچ سچّے پِیار دی جُستجُۄ نُۄں وِرۄدھابھاسی ڈھںگّ نال پیش کردی ہَے۔ کہاݨی دی اُتم-پُرکھی ناری بِرتاںتکار آپݨے گھر دِییاں گھُٹݨ بھرِییاں پرِستھِتِییاں تۄں نِذات پائُݨ لئی پھیسبُکّ دے اِک ’پھرَیںڈ‘ نال گھرۄں بھجّ کے وِیاہ کرائُںدی ہَے۔ پھِر جد دس سال بچّا نہِیں ہُںدّا تاں سماجِک دباء تۄں بچݨ لئی پھیسبُکّ دے ہی اِک ہۄر پھرَیںڈ کمل راہِیں بچّا پَیدا کرن دی سکِیم بݨائُںدی ہَے٬ پر اِس نُۄں اُہ آپݨے دُۄجے پِیار دا ناں دِںدّی ہَے۔ اںتّ کمل نُۄں گھر بُلا کے پھِر اِس لئی بیرںگّ مۄڑ دِںدّی ہَے کِئُںکِہ اُس نُۄں کمل سچّا پِیار کرن والے دی تھاں کام دا بھُکھّا جاپدا ہَے۔ کہاݨی ہکِیکی دُنِییاں دی تھاں تے مسنُۄئی سچّ دی پھَیںٹسی وِچّ وِچردی نَۄجوان پِیڑھی دی جِیوݨ-دْرِشٹی سبںدھّی بہُت مائنیکھیذ سںکّیت کردی ہَے۔ اِس دے نال ہی ہاںس دی تِکھّی٬ سجّری اتے رمذاں بھری تلِسمی شَیلی وی کہاݨی نُۄں اہِم بݨائُںدی ہَے۔

ہرپْرِیت سیکھا دی کہاݨی ’ہائۄُس-وائیِف` (سِرجݨا٬ اکتُۄبر-دسمبّر) پچھّمی دیشاں دے پرواس دے پْرسںگّ وِچ پںجّابی مرد دی اُسردی-ڈھہِںدّی پُرکھ-تںتّری دْرِشٹی دے پرِوارک جِیون اُتّے پَیݨ والے ڈُۄںگھے پْربھاواں دا بِرتاںت سِرجدی ہَے۔ اُتّم-پُرکھی ناری بِرتاںتکار نِینُۄں سرکاری ہسپتال وِچ نرس ہَے اتے اُس دا پتی منمِیت٬ نوِییاں پْرستھِتِییاں-وسّ٬ گھر اِک چںگّی گْرہِݨی والِییاں سارِییاں ذِمّیوارِییاں کھُشی نال نِبھائُںدا ہَے۔ کِسے پُۄربوادی دْرِشٹی والے پںجّابی سَیلانی مِتّر ولّۄں کِیتی چۄبھمئی ٹِپّݨی کِہ “تیرا تاں کنیڈا آ کے سَیکس چیںج ہۄ گِیا لگدا”, منمِیت دی مرداوِیں ہئۄُں نُۄں سٹّ مار دِںدّی ہَے اتے اُس دی سہِج جِیوݨ-گتی تھِڑھک جاںدی ہَے۔ مُشکل نال اُہ پچھّمی جِیوݨ-دْرِشٹی دے ترک راہِیں مُڑ سہِج اوستھا وِچّ آئُںدا ہَے۔ پِچھّلجھات والے سہِج اتے سرل بِرتاںت راہِیں جٹِل جِیوݨ-یتھارتھ دی پْرماݨِک پیشکاری اِس کہاݨی نُۄں وِشیش بݨائُںدی ہَے۔

بلبِیر پروانا دی کہاݨی ’شاپِںگّ‘ (سِرجݨا٬ اپْرَیل-جُۄن) اُپبھۄگی چیتنا دی گْرِفت وِچ پھسے شہِری مدھّورگی پتی-پتنی دے رِشتے دی پل پل بدلدی سمِیکرن دا بِرتاںت پیش کردی ہَے۔ انّء-پُرکھی بِرتاںتکار٬ اِک پْرائیِویٹ سکُۄل دی ادھِیاپک رُپالی اتے اُس دے پْراپرٹی ڈِیلر پتی ستِیش نُۄں ہر ترہاں دِییاں پدارتھک کھُشِییاں ماݨ رہے وِکھائُںدا ہَے۔ لگاتار دۄ بچِّیاں دی آمد نال جدۄں اُپبھۄگی جِیون-جاچ وِچ کُجھ کھڑۄت آئُںدی جاپدی ہَے تاں ستِیش وکتی تَۄر ’تے وِیاہ-باہرے سبںدھّاں ولّ رُچِت ہۄ جاںدا ہَے اتے رُپالی نِیرستا تۄڑن لئی وکھّ ہۄݨ بارے تِلمِلائُݨ لگدی ہَے۔ اںتّ ’مَیرِج اَینورسری` سمیں پتی ولّۄں کروائی گئی گہِݨِیاں دی ’شاپِںگّ` نال رُپالی پھِر سبھ کُجھ بھُلّ کے گْرہِستی ذِںدّگی نال پرچ گئی لگدی ہَے۔ کہاݨی دی خُۄبی جِتھّے نویں جِیون-یتھارتھ نُۄں پْرماݨِک ڈھںگّ نال پھڑ سکݨ وِچ ہَے٬ اُتھّے اُس دے انُکُۄل نوِیں جِیوںتّ گلپی-بھاشا دے سِرجݨ وِچ وی ہَے۔

دِیپ دوِںدّر دی کہاݨی ’پرِکرما` (ہُݨ, ستمبّر-دسمبّر) گھر دے مُکھی دی مَۄت تۄں بائد اِک دلِت پرِوار دی اُکھّڑی جِیون-چال دا بِرتاںت پیش کردی ہَے۔ اُتّم-پُرکھی الّہڑ اُمر دا بِرتاںتکار آپݨی ماں دے اچانک نواں گھر وسا لَیݨ دے پھَیسلے نال دُکھی ہۄ کے٬ اُس دی پھۄٹۄ اُتّے ہار پائُںدِیاں٬ منۄ-منی اُس نُۄں مْرِتک چِتو لَیںدا ہَے۔ پھِر جدۄں ماں دے آرتھِک٬ سماجِک٬ بھاوناتمک سںگھّرش اتے وِگۄچِیاں نُۄں دھِیان وِچ لِیائُںدا ہَے تاں اُس دا من ترل ہۄ کے بدل جاںدا ہَے اتے اُہ ماں دی پھۄٹۄ تۄں ہار اُتار دِںدّا ہَے۔ کہاݨی دی سمرتھّا پاتراں دے کارج نُۄں پُۄری نِگّر اتے جِیون-مُۄلک گلپی-بھاشا نال ساکار کرن وِچ ہَے۔

نوچیتن دی کہاݨی ’رہِݨ کِتھائۄں ناہِ‘ (ہُݨ, ستمبّر-دسمبّر) اِک ’ڈِپۄرٹ‘ ہۄئے پرواسی پںجّابی نَۄجوان دی گھر-واپسی نال خُۄن دے رِشتِیاں دی بدلی وِیاکرن دا بِرتاںت پیش کردی ہَے۔ اُتّم-پُرکھی بِرتاںتکار دے چاچے دا پُتّ-بھرا مِںدّر جۄ پَۄںڈاں کارݨ سارے پرِوار دا دُلارا سی٬ گھر-واپسی تۄں بائد سارِیاں لئی کۄئی اجنبی اتے بِگانا بݨ کے رہِ جاںدا ہَے۔ مۄہ-بھںگّ دی اوستھا وِچ اُہ کھیت اُجاڑ پئے مکان وِچ دِن-کٹی کردا ہَے۔ پرواس دے سںدّربھ وِچ رِشتِیاں دے ارتھ-شاستر نُۄں ڈُۄںگھائی وِچ سمجھݨ والی رچنا-دْرِشٹی تاں پْربھاوِت کردی ہی ہَے٬ نال ہی مِںدّر دی یتھارتھک چرِتّر-اُساری اتے سرۄدی گلپی-بھاشا وی کہاݨی دا ہاسِل بݨدے ہن۔

منمۄہن باوا دی ’شِیشے دے درواذے کۄل کھڑھا آدمی‘ (کہاݨی-پںجّاب٬ اپْرَیل-جُۄن), بلجِںدّر نسرالی دی ’جے اُہ ہُںدّی‘ (سِرجݨا٬ جنوری-مارچ), تْرِپتا کے. سِںگھّ دی ’کوِتا٬ کوی تے مَیں‘ (راگ٬ مئی-اگست) اتے پوِتّر کَۄر ماٹی دی ’ادھّے-ادھُۄرے‘ (کہاݨی دھارا٬ جُلائی-ستمبّر) ’پتی٬ پتنی اَۄر وۄہ‘ دی ترذ ’تے اَۄرت-مرد دے رِشتے دے وِبھِنّ پاسار پیش کردِییاں کہاݨِییاں ہن۔ رَۄچِک اتے نِویکلی گلّ اِہ ہَے کِہ کِسے سمپُّۄرنتا دی تلاش وِچ مرد پاتر وِیاہ-باہرے دۄستانا سبںدھّاں (کام-بھُکھّ تۄں مُکت) دی کامنا تاں کردے ہن پر نالھۄ نالھ آپݨے پرِوار پْرتی سمرپݨ دی بھاونا نُۄں وی مدھّم نہِیں پَیݨ دیݨا چاہُںدّے۔ اِنہاں کہاݨِییاں دی خُۄبی منُکھّی اوچیتن دِییاں بہُت ڈُۄںگھِییاں تَیہاں نُۄں اُجاگر کرن وِچ ہَے۔ سہِج اتے سرل بِرتاںت٬ منۄوِگِیانک چھۄہاں اتے کہاݨی-رس وی اِنہاں نویں لہِذے دِییاں پِیار کہاݨِییاں نُۄں پاٹھکمُکھی بݨائُںدا ہَے۔

بھگوںتّ رسُۄلپُری دی کہاݨی ’کبرگاہ‘ (ہُݨ, ستمبّر-دسمبّر) انّء-پُرکھی بِرتاںتکار راہِیں ہیٹھلے مدھّورگی کِسان اتے دلِت ورگ دے کںگّالِیکرݨ اتے اںتّ کھُدکُشِییاں دے راہ پَیݨ دا وڈّے کَینوس والا بِرتاںت سِرجدی ہَے۔ کہاݨی دی ودھیرے سمرتھّا اِس دے تھِیمگت پاساراں کرکے ہَے٬ بھاویں کِہ ورنݨمُۄلک اتے سُۄتردھاری لہِذا اِس دی کلاتمک بِرتاںتکاری نُۄں ٹھیس پہُںچّائُݨ والا سِدھّ ہُںدّا ہَے۔

ایجاذ دی کہاݨی ’پُراݨ’ (لکِیر٬ مارچ-اپْرَیل) پاکِستان دی اِک نَۄکرِیپیشا مدھّورگی اَۄرت دی آپݨے تن-من بارے سُتںتّر پھَیسلے لَیݨ دی ادھواٹے ٹُٹّی کھاہش دا دُکھاںت پیش کردی ہَے۔ اُتّم-پُرکھی کںوّاری بِرتاںتکار آپݨے دۄست دلبِیر نال سمپّرک راہِیں گربھوتی ہۄ جاںدی ہَے۔ اُہ کھُشی اتے ماݨ نال بچّے نُۄں جنم دیݨا چاہُںدّی ہَے پر دلبِیر بچّے نُۄں آپݨا باپ وجۄں ناں دیݨ تۄں اِنکاری ہۄ جاںدا ہَے۔ پھِئۄُڈل سماج وِچ بِن باپ تۄں بچّے دی ہۄݨی بارے چِتو کے اُہ کھُدکُشی کر لَیںدی ہَے۔ کہاݨی دی شکتی جِتھّے اِس دی آدھُنِک سںوّیدنا والی نارِیمُکھی رچنا-دْرِشٹی وِچ ہَے٬ اُتھّے اِس دی سںکّیتک اتے پْرگِیتک گلپی-بھاشا دے ڈھُکّویں پْریۄگ وِچ وی ہَے۔

اِنہاں دے نالھ نالھ کُجھ ہۄر پڑھنیۄگ کہاݨِییاں ہن٬ جِویں جھنہاں دِییاں چھلّاں (اجمیر سِدھُّۄ٬ شبد٬ جنوری-مارچ), وِداء (جِںدّر٬ سِرجݨا٬ جُلائی-ستمبّر), ہِیر کامریڈ وِنۄد (بِںدّر بسرا٬ لکِیر٬ مارچ-اپْرَیل), ریت دے اِگلُۄ (بلِیجِیت٬ لکِیر٬ مارچ-اپْرَیل), گہِر (سروݨ مِنہاس٬ واہگا٬ اںکّ 5), اِک ہۄر سُچّا سِںگھّ (ہرپْرِیت سیکھا٬ سِرجݨا٬ جنوری-مارچ), انّ بْرہم ہَے (جتِںدّر ہاںس٬ سِرجݨا٬ جُلائی-ستمبّر), کُمبھّی نرک (بھگوںتّ رسُۄلپُری٬ سِرجݨا٬ اکتُۄبر-دسمبّر), مۄڈھے دا بھار (پْریم پْرکاش٬ ہُݨ, جنوری-اگست), کھڑ-سُکّ رُکھّ (گُردِیال دلال٬ ہُݨ, جنوری-اگست), کی جاݨا مَیں کَۄݨ (میجر ماںگٹ٬ راگ٬ اںکّ 1), سوَے-شِکن (کُلجِیت مان٬ راگ٬ جُلائی-ستمبّر), دِیوا بلے اُجاڑِیں (خالِد ہُسَین٬ ساہِتک ایکم٬ اکتُۄبر-دسمبّر), اگّے ساکھی ہۄر چلّی (لال سِںگھّ٬ سِرجݨا٬ اپْرَیل-جُۄن), انارکلی (سُرِںدّر نِیر٬ جنوری-مارچ), ملٹِیپرپجِذ (بلدیو سِںگھّ٬ پںجّابی ٹْرِبِئۄُن) آدِ۔

اِس سال دی کہاݨی نُۄں پڑھدِیاں کُجھ اُبھّروِییاں گلّاں٬ جۄ نُکتِیاں دے رُۄپ وِچ ساہمݨے آئیِیاں٬ اِس پْرکار ہن:

بہُتی کہاݨی رِشتِیاں دے بدلدے سمِیکرناں بارے لِکھی جا رہی ہَے۔ راجسی چیتنا والی کلاتمک کہاݨی٬ جِس ونّگی لئی کدے ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ نیں نامݨا کھٹِّیا سی٬ دی مُۄلۄں ہی گھاٹ جاپدی ہَے۔

ناری کہاݨِیکاراں دے گھٹّ-گِݨتی کافلے وِچ نِیلم سَیݨی٬ جسوِیر کَۄر٬ سِمِّیپْرِیت کَۄر٬ کُلبِیر کَۄر آدِ نویں سمرتھّ ناں شامِل ہۄݨے راہت والی گلّ ہَے۔

اِس سال کہاݨِیکاراں دا اِک پُۄر گُذر گِیا۔ درشن سِںگھّ٬ امرجِیت اکس٬ امر گِری٬ شِوچرن گِلّ٬ اِکبال سِںگھّ رامُۄںوالِییا٬ کَیلاشپُری٬ گُرچرن سِںگھّ ذِیرا٬ افذل اہِسن رںدھّاوا٬ بںتّ سِںگھّ چٹھّا نُۄں بھاو-بھِنّی شردھاںجلی۔

جِہڑے کُجھ نویں ہۄݨہار کہاݨِیکاراں دی آمد نیں آس دی نوِیں کِرن جگائی ہَے٬ اُنہاں وِچ دلجِیت سِںگھّ شاہی٬ بلوِںدّر بُلیٹ٬ ایجاذ (پاکِستانی), نوچیتن (پرواسی), گُرپْرِیت سہِجی٬ سںدِّیپ چِیما٬ سِمرجِیت سِںگھّ٬ وِپن آدِ شامِل ہن۔

سُہِرد ڈھںگّ نال کہاݨِییاں دی چۄݨ کرکے ذِمّیواری نال مَۄلِک اتے کلاتمک کہاݨِییاں پْرکاشِت کرن والے پںجّابی رِسالِیاں وِچ اِک ہۄر ناں ’راگ` (سمپّادک٬ اجمیر سِدھُّۄ) جُڑ گِیا ہَے۔

کُجھ پںجّابی رِسالِیاں نیں کہاݨی وِشیش اںکّ پْرکاشِت کرکے آپݨا وِشیش یۄگدان پائِیا ہَے۔ لکِیر (مارچ-اپْرَیل), کہاݨی دھارا (جُلائی-ستمبّر), کلاکار ساہِتک (جُلائی-ستمبّر) اِس پکھّۄں پْرشںسّا دے ہکّدار ہن۔

پںجّابی اکادمی٬ دِلّی دُیارا ’پںجّابی کہاݨی دا اِتِہاس` ناں دی پُستک نُۄں پِچھلے گِیاراں سال دے نویں ڈاٹے (کہاݨِیکاراں بارے پْرماݨِک بہُ-پکھّی جاݨکاری) سمیت اِس ورہے مُڑ چھاپِیا گِیا ہَے۔

پاکِستانی پںجّابی کہاݨی دی تاذا-ترِین سمگّری تکّ پہُںچّݨا بہُت مُشکل کارج ہَے۔ اِس لئی میرے کۄل اِکۄ اِک بھرۄسیمںدّ سرۄت پاکِستانی نَۄجوان پںجّابی کہاݨِیکار اتے کہاݨی-آلۄچک ڈا. کرامت الی مُگل ہَے جِس نیں اِس ورہے وی لاہیوںدِّییاں جاݨکارِییاں نال اِس لِکھت وِچ آپݨا یۄگدان پائِیا۔

پاکِستانی پںجّابی کہاݨی دے شاہمُکھی تۄں گُرمُکھی وِچ لِپِیئںتّر دا مسلا وی بہُت وڈّا ہَے۔ اِس کمّ لئی کِسے ادارے دی اݨہۄںد وِچ جِہڑے کُجھ اِک وِئکتی اِہ اہِم کارج تن-دیہی نال کر رہے ہن اُنہاں وِچ ڈا. ہربںسّ سِںگھّ دھِیمان دا ناں وِشیش ہَے۔ اُس نیں اِس سال سمکالی پاکِستانی پںجّابی کہاݨی دے سمرتھّ چھے کہاݨِیکاراں دِییاں چھے-چھے کہاݨِییاں دا لِپِّیئںتّر کِیتا ہَے٬ جۄ ’لہِںدّے پںجّاب دِییاں چۄݨوِییاں پںجّابی کہاݨِییاں‘ دے ناں ہیٹھ گُرمُکھی وِچ پْرکاشِت کِیتا گِیا ہَے۔ اِہ پُستک وی اِس ورہے دا ہاسِل ہَے۔

سمُچّے تَۄر ’تے کِہا جا سکدا ہَے کِہ پںجّابی کہاݨی دے کھیتر وِچ گِݨتی دے پکھّ تۄں جِنّی گہِما-گہِمی ویکھݨ نُۄں مِل رہی ہَے اۄنی گُݨوتّا دے پکھّۄں نذر نہِیں آئُںدی٬ جِس کرکے چںگّی کہاݨی دے تلبگار پاٹھک نُۄں اِک کھڑۄت جِہی دا اہِساس ہۄݨ لگدا ہَے۔ مِسال وجۄں جِویں جرنَیل سِںگھّ تۄں بائد ہرپْرِیت سیکھا نیں انُبھومُکھی پْرَۄڈھ بِرتاںتکاری نال پرواسی پںجّابی کہاݨی نُۄں ہۄر پْرماݨِک بݨا کے نواں ہُلارا دِتّا ہَے٬ اُویں پاکِستانی پںجّابی کہاݨی وِچ مُہمّد منشا یاد اتے آغا الی مُدسّر تۄں بائد کۄئی بہُت سمرتھّ ناں اِس سال وی ویکھݨ نُۄں نہِیں مِلِیا۔ کھاسکر رُۄپاکارک بںدھّیذ جاں پُختا بِرتاںتکاری دے پکھّۄں تاں پاکِستانی پںجّابی کہاݨی دی ہالت کاپھی ترسیۄگ جِہی نذر آئی ہَے۔ بھارتی پںجّابی کہاݨی وِچ وی انُبھو دِییاں سِیمِت ولگݨاں نُۄں اُلںگھّݨ والِییاں سُکھجِیت٬ جتِںدّر ہاںس٬ منمۄہن باوا آدِ دِییاں کُجھ اِک کہاݨِییاں تۄں بِناں باکی ودھیرے کہاݨِییاں نُۄں پڑھدِیاں دُہرائی ورگا اہِساس نِرںتّر ہُںدّا رِہا ہَے۔ اِس لئی پںجّابی پاٹھک دا وِشواس بݨائی رکھّݨ لئی جِتھّے پںجّابی کہاݨِیکار نُۄں نویں انُبھو کھیتراں اتے پْرَۄڈھ بِرتاںتکاری دے پکھّۄں ہۄر سُچیت ہۄݨا پویگا اُتھّے رِسالِیاں دے سمپّادکاں نُۄں وی آپݨی چۄݨ اتے پیشکاری ولّ اُچیچا دھِیان دیݨ دی لۄڑ پویگی۔ اجِہا کرکے ہی پںجّابی کہاݨی-رُۄپاکار دے کھُںڈھّے ہۄ رہے ہتھِیار نُۄں مُڑ ساݨ اُتّے لائِیا جا سکدا ہَے۔ اجِہا تاں ہی سمبھّو ہۄ سکیگا جے پںجّابی کہاݨِیکار بھاشݨی-سُر دی تھاں نویں وستُۄ-یتھارتھ دے نال ور میچݨ والی گلپی-بھاشا دی سِرجݨ شکتی اُتّے بھرۄسا کرنا سِکھّیگا اتے شبد دِییاں نوِییاں سمبھّاوناواں جگائُݨ نُۄں آپݨا مُۄل مںتّر بݨاویگا۔ اِس آس اتے وِشواس نال پںجّابی کہاݨی دے سُنہِری بھوِکھّ دی کلپنا کردا ہاں۔