अमलतास ते गुलमुहर ते फुल्लां नाल लद्दे रुख्खां नूं वेख के भारत विच आए विदेशीआं नूं हैरानी हुंदी है कि असीं भारतवासी आपणे देश विच सुहज उपजाउण लई अजिहे सुंदर रुख्खां नूं किउं नहीं वरतदे। इस दा की कारण है ? असीं उदासीन अते बेरौणक सरू दे बूटे लगाउण दे असफल यतन किउं करदे हां ? दरअसल असीं परंपरा-वादी हां ते साडे विच कलपना दी थुड़ है। असी लकीर दे फ़कीर हां ते रवाइतां नूं छडन दा हीआ नहीं कर सकदे। साडे बाग़ां ते पारकां दी विउंत विउंतण वाले वी मुग़ल अते टीऊडर बाग़ां दी ही नकल उतारन दे यतन करदे हन ते जाणदे नहीं कि इह बूटे साडे देश दे जलवायू दे उक्का ही अनुकूल नहीं। इसे दा दूजा कारण साडे अंदर धन दौलत दी लालसा है। असीं केवल उसे रुख्ख दी कदर करदे हां जिस तों कुझ लाभ होण दी आस हुंदी है। पर दुरभाग दी गल्ल इह है कि सुंदर फुल्लां वाले बहुते शिंगार-रुख्खां नाल कोई खाण योग फल नहीं लगदा। मेरा ख़िआल है इनहां रुख्खां विचों केवल कचनार दा रुख्ख ही अजिहा है जिस दीआं डोडीआं सबज़ी बणा के जां दहीं विच पा के खाण दे कंम आ सकदीआं हन ते कई घरां दे बागां विच बहुत सारे कचनार दे बूटे होण दा कारण वी शाइद इहो है। मैनूं इक गल्ल याद आ गई है जिस तों पता लग जाएगा कि साडे धनी लोकां दा रुख्खां बारे सोचण-ढंग किहो जिहा है। मैं अलाहाबाद आपणे घर दी बग़ीची विच केवल फुल्लदार बूटे ही लगाए सन। इस संबंधी सारा कंम मेरे इक लख्खपती मितर दे सपुरद सी। उस नूं मेरी इह चोण बिलकुल ही पसंद नां आई। उस नें अंब ते कटहर दे बूटे लाउण दे बहुत गुण गाए, पर मेरा केवल फुल्लदार रुख्ख लाउण दा ही फ़ैसला सुण के उस नूं बहुत निरासता होई।हां कचनार दे दो चार रुख्ख वेख के विचारे नूं कुझ धरवास जिही आ गई।उस दी ख़ुशी कचनार दे फुल्लां कारन नहीं सी। असल कारण तां इह सी कि कचनार दे फुल्लां दा भाअ उहनीं दिनीं अठ आने सेर सी अते उस दे विचार अनुसार इह सौदा लाहेवंद सी। जिथों तक मेरा संबंध है मैं कचनार दीआं डोडीआं दी नां तां सबज़ी ही बणाउणी पसंद करदा हां ते नां ही इनहां नूं दहीं विच पा के खाणा। मैं तां इनहां नूं रुख्खां ते ही लगीआं रहिण देणा पसंद करांगा। इनहां दे हलके अरगवानी, गुलाबी ते सफ़ैद फुल्ल खिड़न उपरंत बहुत ही सुंदर लगदे हन।
जिवें कि उपर दसिआ जा चुकिआ है फुल्लदार शिंगार रुख्खां नूं खाण वाले फल घट ही लगदे हन ते साडे ‘अधिआतम वादीआं' नें इनहां रुख्खां वल कोई धिआन नहीं दिता। अशोक ते चंपक दे रुख्ख शाइद ही किसे मंदर दे नेड़े दिखाई देण। भगतजन आपणे देवी देवतिआं दी पूजा लई वी इनहां रुखां दे फुल्लां दी वरतों नहीं करदे। साडे वडे वडेरे साडे वांग उजड्ड ते मूरख नहीं सन। उह सुंदरता दे उपाशक सन ते देसी फुल्लदार रुख्खां नूं बहुत पिआरदे सन। शाइद इसे लई कदंब दा संबंध स्री क्रिशन नाल ते लाल फुल्लां वाले अशोक दा संबंध स्री राम चंदर दी सुपतनी सीता जी नाल जोड़िआ जांदा है। जिस सथान ते कोसी नदी पहाड़ां 'चों निकल के मैदानी इलाके विच दाख़ल हुंदी है, उथे अशोक दे रुख्खां दा इक बहुत ही सुंदर बण है। आखदे हन सीता जी ते राम चंदर जी नूं इनहां रुख्खां दे फुल्ल इंने सुंदर लगे कि उह कुझ समें लई उथे ही टिक गए ते इस बण दा नां वी सीता बणी पै गिआ।सकंद पुरान विच वी लिखिआ है कि बण दी सुंदरता नें सीता जी नूं मोह लिआ ते उनहां नें राम चंदर जी नूं आखिआ कि हुण विसाख दा महीना है आओ कुछ समां इस जंगल विच रहीए ते इस नदी दे जल विच अशनान करीए। सो उह उसे जंगल विच रहिण लग पए ते जदों उह वापस अयुधिआ नूं मुड़े तां इस बण दा नां ‘सीता बणी’ रख्ख दिता गिआ। सीता जी जंगली रुख्खां दी इस शोभा ते नदी दे अशनान दे आनंद नूं भुल नां सके ते बनबास तों वापस आ के आयुधिआ दे महल्लां दे ठाठ बाठ विच वी उनहां नूं बणां दी याद सताउंदी रही। सीता जी नें इक वारी राम चंदर जी अगे आपणी इह इछ्छा प्रगट करदिआं किहा कि ‘मैं इक वार फिर जंगल दे रुख्खां दे साए विच विचरना ते भागीरथी नदी दे निरमल सीतल जल विच टुभीआं मारना चाहुंदी हां।'
अशोक रुख्ख दा नां सीता जी दे नां दे नाल बहुत जोड़िआ जांदा है। किहा जांदा है कि जदों सीता जी लंका विखे रावण दी कैद विच सन तां इक वारी उस कामी राख़श नें कामवस हो सीता जी नूं ज़बरदसती पकड़न दी कोशिश कीती। सीता जी नें इस अशोक रुख्ख दे इक झुंड विच ही छुपके आपणी लाज बचाई सी। इस लई जे इस रुख्ख दा नां सीत-अशोक रख्ख दिता जावे तां इस विच कोई हरज़ नहीं। इस तरहां अशोक नां दे इक होर रुख्ख नाल भुलेखे दी संभावना वी नहीं रहिण लगी। इस अशोक दे फुल्ल भद्दे जहे हरे रंग दे हुंदे हन ते इह रुख्ख सीता-अशोक तों उका ही वखरा हुंदा है। लाल रंग जोश, पिआर ते भगती दा सूचक है। ख़ून दे सुतंतरता प्रगटाउण लई वी लाल रंग ही वरतिआ जांदा है। पूरबी देसां विच लाल रंग नूं शिंगार दा रंग वी मंनिआ जांदा है। होली दे तिओहार विच मुटिआरां दे मूंह रंगण लई नढ्ढे लाल गुलाल दी ही वरतों करदे हन। अशोक दे लाल फुल्लां दा वरनण पिआर दे देवते कामदेव नाल वी मिलदा है। सारे जीवन दा सोमा सूरज है ते इस दा रंग वी लाल ही मंनिआ जांदा है। स्रिशटी दे रचनहारे ब्रहमा नूं वी लाल रंग बहुत पिआरा है। बुध्ध धरम दीआं प्राचीन पुसतकां विच किहा गिआ है कि महाराजा हरश दे पिता हर रोज़ लाल कमल दे फुल्लां दा इक गुलदसता सूरज भगवान दी भेटा चहड़ाउंदे सन। अज्ज कल्ह वी अनेकां विअकती इसे तरहां सूरज देवता उते फुल्ल चहड़ाउंदे हन।
किसे देश दी संसक्रिती दे विकास दा माप जे उस देस दे वसनीकां दे सुहज- सुआद दा पध्धर ही है तां असीं निशचे नाल कहि सकदे हां कि महाराज कनिशक दे समें तों लै के गुपत राजिआं दे राज दे अंत तक, अरथात 100 ई: तों 500 ई: तक हिंदू संसक्रिती आपणीआं चहड़दीआं कला ते सी। इसे समें विच ही कुझ अजिहे महांपुरखां नें जनम लिआ जिनहां दे नां भारत दे इतिहास विच सुनहिरी अखरां विच लिखे जांदे हन। इस युग दे कवीआं ते लेखकां विचों अशवघोश ते कालीदास दा नाउं विशेश रूप विच वरनणयोग है। कनिशक दे अधिआतमक गुरू अशवघोश नें आपणी पुसतक ‘सुंदरा नंद' विच महातमा बुध्ध दे भरा नंद दी इक प्रेम-कथा दा वरनण कीता है। उस विच उस नें कई सुंदर रुख्खां दा ज़िकर वी कीता है। कवी नें उस विच आपणी प्रेमका नूं नहाउंदे, दिलों टुटे नंद दी उपमा नागकेसर दे उस बूटे नाल दिती है जो आपणे फुल्लां दे बहुते भार कारण हवा दे थपेड़िआं नाल टुट चुका होवे। आपणी प्रेमका लई तड़फ़दे नंद दी उदासी नूं बिआन करदा होइआ कवी इउं लिखदा है, ‘हुण सोने नाल जुड़ीआं दंद-खंड दीआं डब्बीआं वरगे बाहरों चिट्टे-दुध्ध ते अंदरों पीले फुल्लां वाले नागकेसर दे रुख्खां वल वी नंद दा धिआन नहीं जांदा। हिमालीआ दी पब्बी दे इक जंगल नूं बिआन करदा उह झूलदे कदंब दे हार-शिंगार दे रुख्खां बारे लिखदा है कि इह रुख्ख शाही सज्ज-धज्ज नाल चमकदे हन ते आपणे फुल्लां नाल लद्दे मंदार, नीलोफ़र अते लाल कमल दे बूटिआं उते सचमुच ही शाही शानोशौकत नाल राज करदे भासदे हन। अशवघोश, नंद दी प्रेमका दी तुलना कमल-सरोवर नाल करदा है—उसे दे हासे नूं हंस दसदा है उस दीआं अख्खां नूं भौरे ते उभरे सीने नूं कमल दीआं नवीआं पुंगर रहीआं डोडीआं।
कालीदास अते वातसिआइन पंजवीं सदी ईसवी विच होए मंने जांदे हन। उस समें भारती विचारधारा दा प्रकिरती, सुंदर रुख्खां ते फुल्लां, अते छबीले हंसां तो उनहां दीआं सुरीलीआं अवाज़ां नाल गूंज रहे दिहाती वातावरन नाल पूरा पूरा संपरक सी। कालीदास नें अशोक रुख्ख दा वरनण तां लगभग आपणे हर नाटक विच कीता है। आपणी किरत ‘रितूसिंघार’ विच हर महीने दा वरनण करदिआं उस नें फुल्लदार सुंदर रुख्खां दा बहुत सोहणा विसथार दिता है। कालीदास नें बसंत वरनण विच तांबे रंगे पत्तिआं दे गुछ्छिआं दे भार नाल झुकीआं ते मारच दे महीने दी, इसतरीआं दे दिल विच पिआर दी चंगिआड़ी लाउण वाली हवा विच लहिलहांदीआं, हलके पीले रंग दे फुल्लां नाल भरीआं डालीआं दा चित्तर बहुत सोहणा खिचिआ है।उस नें रेशम दीआं बंबलां वांगरां लटक रहीआं नवीआं पत्तीआं दे भार हेठ दब्बे होए, मुटिआरां दे दिल दिगीर करन वाले लाल फुल्लां नाल लद्दे अशोक रुख्ख दा ज़िकर वी कीता है। छछरे दे जंगल दी धरती नूं लाल कपड़िआं विच लपेटी नवीं नवेली वहुटी दे समान दसिआ है। छछरे दे गुलनारी फुल्लां दी तोतिआं दीआं चुंझां नाल उपमा कैसी वासतवक है। इसतरीआं दे शिंगार दा वरनण करदा होइआ कालीदास लिखदा है कि उह आपणे सरीर उते ख़ुशबूदार सफ़ैद चंदन दा लेप लाउंदीआं हन, दुध्ध-चिट्टे चंबे दे हार गलां विच पाउंदीआं हन ते आपणे सिरां नूं चंपक दे फुल्लां नाल शिंगारदीआं हन। वरखा रुत्त इसतरीआं आपणे केसां नूं कदंब, केसरे, काकुभे ते केतकी दे फुल्लां नाल सजाउंदीआं हन।”
कालीदास नें शकुंतला दे शिंगार दा बिआन इउं कीता है :
शंकुतला आपणे कंनां विच जो शरींह दे फुल्ल सजाउंदी है, उनहां दा केसर उस दीआं गल्लां नूं चुंमदा रहिंदा है, ते पतझड़ दी कोमल चानणी वरगा कमल दे फुल्लां दा हार उस दे कोमल सीने 'ते लटकदा रहिंदा है।
गुपतकाल तों बाअद हिंदू संसक्रिती दी अवुन्नती शुरू हो जांदी है। इस तों पिछों भारती-विचारधारा इंनी बदल गई कि लोकां नूं छछरे, मंदार ते कचनार दी सुंदरता वी भुल्ल गई। कविता विच कालीदास वरगा शिंगार-रस नां रिहा ते कविता दे नां उते रसमी शैली विच केवल भजन ही रचे जाण लग पए। इह गीत बहुत ही नीरस, निराशा-पूरन ते फिक्के हुंदे हन; इनहां विच केवल परलोक दी चिंता दा ही वरनण हुंदा है ते उपाशकां नूं मुकती प्रापत करन वासते वरतां ते उपासना दी सिखिआ दिती हुंदी है।
साडे वडेरे सुंदरता दे पुजारी सन। असीं उनहां दी संतान हां ते आपणे आप नूं वधेरे सभिअक दसदे हां पर शरम दी गल्ल इह है कि सुहज-सुआद दे नुकते तों असीं उका ही नखिध्ध हां। साडे विचों बहुत सारे तां इह ही समझदे हन कि पीले फुल्लां दे सुंदर, झूमदे होए गुछिआं दी सुनहिरी आब देण वाले, अमलतास दे रुख्ख विअरथ ही फुलदे हन। इसे कारण मारच दे महीने विच अरगवानी फुल्लां नाल ढक जाण वाले सुंदर कचनार साडे सरवजनक बागां दे खूंजिआं विच सड़ बल रहे हन ते बग़ीचिआं ते पारकां विच लगे गुलाबी ते लाल फुल्लां नाल लद्दे अरजुन दे रुख्खां वल वी कोई धिआन तक नहीं देंदा। इह है हाल साडे देसी रुख्खां दा। बराउनीआ (पहाड़ी गुलाब), कोलविलीआ (किलबिली), पैलटोफोरम अते मिल्लेशीआ वरगे बदेशी रुख्खां नूं तां कोई रसीआ ही जाणदा है।
साडीआं चंगीआं गल्लां वल साडा धिआन आम तौर ते बदेशी ही दुआउंदे हन ते असीं इनहां दे विचकार रहिंदे होए वी इनहां दे गुणां ते सुंदरता नूं पहिचाण नहीं सकदे। जद तक कोई बदेशी किसे दे गुणां दी प्रसंसा नां करे साडी निगाह विच किसे वी कवी, चित्तरकार, लेखक, नचार जां रुख्ख दा कोई मुल्ल नहीं हुंदा। टैगोर दे अंगरेज़ी उलथे यूरप पहुंचे ते बहुत सलाहे गए, उस तों बाअद ही टैगोर नूं भारत दे लोकां माण दिता। ऊदे शंकर दे नाच दी यूरप ते अमरीका विच बहुत शलाघा होई। तद ही उह भारत विच वी सतिकारिआ गिआ। असीं भारतवासी गुण-पारखू अंग्रेज़ां दे बहुत दी धंनवादी हां जिनहां नें सानूं आपणी संसक्रिती दी पुनर-भाल विच सहाइता दिती। ‘हेवल’ नें भारती कला दे गुणां नूं ढूंड दरसाइआ, ‘रोरिश, ‘समाईथ’ ते कई होरनां नें हिमालीआ पहाड़ां दी शोभा नूं चित्तरिआ ते ‘बलैटर’ नें साडे रुख्खां दी सुंदरता नूं उजागर कीता। हुण समां आ गिआ है कि असीं सुंदर शिंगार रुख्खां दे गिआन नूं सरब साधारण तक ते ख़ास करके हर नौजवान तक पहुंचाईए तां जो उनहां दा वातावरन वधेरा खुशीआं भरपूर ते रंगीन बण सके ते उनहां नूं सुहज-सुआद दी चेटक लग्ग सके।
कला दे प्रचारर संबंधी ‘रोरिश’ दा कहिणा है कि कलातमक चित्तर केवल कला-भवनां दे अजाइब-घरां विच ही नहीं लगणे चाहीदे सगों इनहां नूं हसपतालां ते जेल्हां विच वी लाणा चाहीदा है। जेल्हां विच कला दे पहुंचण नाल जेल्हां, जेल्हां नहीं रहिण लगीआं। चंगे चित्तर दी शलाघा कर सकण वाला विअकती अगों कदी जुरम करने दा हीआ नहीं करेगा। इसे तरहां जो मनुख्ख सुंदर फुल्लां दी शलाघा कर सकेगा उह मादा-प्रसत नहीं रहि सकेगा ते उस दे विचार बहुत उचे हो जाणगे। इस लई किसे वी देश जां जाती दी संसक्रिती ते विकास वासते सुहज-सुआद दे विकास दी योजना दा होणा बहुत ही अवशक हुंदा है।
साडे कवीआं दे साहमणे सुंदर रुख्खां दे पूर विच बेअंत समगरी पई होई है पर उह उस वल गहु नहीं करदे। कचनार दे फुल्लां दी आस अते अमलतास दे फुल्लां दी सुनहिरी छब वी उनहां नूं टुंबदी नहीं। सानूं आपणे मुशाइरिआं ते कवी दरबारां विच सुंदर भारती रुख्खां दीआं समस्सिआवां देणीआं चाहीदीआं हन अते शाइरां ते कवीआं तों मंग करनी चाहीदी है कि उह आपणीआं कवितावां विच कचनार, अमलतास, चंपक ते नीली गुलमुहर दा वरनण करन। इस तरहां इनहां रुख्खां दे फुल्लण दा मौसम बीत चुक्कण ते वी असीं इनहां दे फुल्लां दी सुंदरता नूं उनहां दे वरनण वालीआं कवितावां राहीं माण सकांगे। इनहां मुशाइरिआं ते कवी दरबारां दा इक होर फ़ाइदा वी होवेगा। उह इह कि जो बदेशी रुख्ख असीं आपणे देस विच उगाउंदे हां उनहां नूं ठीक नाउं चोण विच इह कवी दरबार बहुत सहाई सिध्ध होणगे।
('पत्ते पत्ते गोबिंद बैठा' विच्चों)

