मनमोहन सिंघ दाऊं सथापत प्रतीबध्ध, संवेदनशील ते विसमादी शाइर है, जिहड़ा लगपग पिछले 55 सालां तों आपणी मां बोली दी साहितक महिक नूं आपणी शाइरी राहीं समाजिक-ताणे बाणे विच्च फ़ैलाउण दा यतन कर रिहा है। उसदे इसे यतन दा नतीजा है कि उह हुण तक्क आपणी मां-बोली नूं प्रफ़ुलत करन लई 13 कावि-संग्रहि उसदी झोली विच्च पा चुक्का है।
चरचा अधीन उसदा कावि-संग्रहि ‘शाइरी दा सरवर’ इक्क विलख्खण किसम दा कावि-संग्रहि है। इस कावि-संग्रहि विच्च 29 कवितावां हन। ज़िंदगी प्रमातमा वल्लों इक्क वार दित्ता गिआ तोहफ़ा है। इस कावि संग्रहि दीआं कवितावां दा सारंश, इस इक्क वार मिले तोहफ़े दा इनसान नूं सही इसतेमाल करन दी ताकीद करदा है। मनमोहन सिंघ दाऊं दीआं कवितावां सिंबालिक, विसमादी ते संकेतक हन, इनहां दे भाव अरथ समझण लई सुचेत दिमाग़ तों कंम लैणा पैंदा है। असिधे ढंग नाल शाइर समाजिक सरोकारां दी वकालत करदा है। इस कावि-संग्रहि दीआं कवितावां वी बहुत ही संवेदनशील अदिख संदेश दिंदीआं हन, जिनहां बारे मनुख्खता नूं जानण दी लोड़ है। इक्क किसम नाल इस कावि-संग्रहि दीआं कवितावां इनसान नूं ज़िंदगी जिउण दा ढंग दसदीआं हन। इह कवितावां, इक्क दूजी कविता दीआं पूरक हन, भाव इह कावि-संग्रहि इक्क लंबी कविता दी तरहां है, जिस विच्च इनहां कवितावां दी इक्क दूजी कविता नाल लड़ी जुड़दी है। मुख ् तौर ‘ते इनसानी जीवन दी सुयोग वरतों दे नुकते दस्से गए हन। इस कावि-संग्रहि दीआं कवितावां गुरमति दे सिधांत ‘पवणु गुरू पाणी पिता माता धरति महतु’ ‘ते अधारत हन। भाव पवणु गुरू है, जो इनसान नूं जीवन दिंदी है, जीवां दी आतमा है।
पाणी पिता है, पिउ है अते धरती मां है, जिस तों इनसान दी उतपती हुंदी है। इस कावि संग्रहि दीआं सारीआं कवितावां गुरमति दे इसे सिधांत दे आले दुआले घुंमदीआं हन। गुरबाणी जो मनुख्ख नूं प्रेरना दिंदी है, उह सारी इनहां कवितावां राहीं शाइर नें कहिण दी कोशिश कीती है। समाज विच्च जो कुरीतीआं हन, उनहां ‘ते काबू पाउण लई इनहां कवितावां विच्च सिख्खिआ दित्ती गई है। इह कवितावां इनसानीअत नूं कुदरत वल्लों दित्तीआं गईआं सुगातां दा मुल्ल पाउण लई प्रेरदीआं हन, किउंकि वरतमान आधुनिकता दे समें दी लपेट विच्च आई लोकाई, उनहां निआमतां तों मूंह मोड़ रही है। लोकाई नूं अहिसास करवाउण लई शाइर इनहां कवितावां राहीं दरसा रिहा है कि कुदरत इह निआमतां नूं इनसानीअत दे हवाले करके संतुशट है, प्रंतू लोकाई इनहां दी अहिमीअत नूं अणडिठ करदी होई, इनहां नाल खिलवाड़ कर रही है, इनहां अनुसार विचर नहीं रही। कावि संग्रहि दी पहिली कविता ‘मिट्टी’ विच्च शाइर मिट्टी वल्लों आपणे आपनूं लोकाई अग्गे समरपण करके इह दरसाइआ गिआ है कि मिट्टी ही इनसान नूं अनेक रूपां विच्च जीवन दे रही है। असिधे ढंग नाल शाइर नें मिट्टी दे योगदान बारे तिख्खे तीर इनसानीअत नूं जगाउण लई मारे हन। कविता दा इक्क-इक्क शबद अरथ भरपूर है। जे मिट्टी नां होवे तां इनसान नूं जिहड़ीआं निआमतां मिल रहीआं हन, उनहां तों वांझे हो के जीणा दुभ्भर हो जावेगा।
इस लई लोकाई नूं मिट्टी दे मुल्ल दा अहिसास होणा चाहीदा है ते इसदी दुरवरतों नहीं करनी चाहीदी। ‘हवा’ सिरलेख वाली कविता विच्च कुदरत वल्लों दित्ती गई, हवा दी निआमत अतिअंत कीमती है, इसदी कीमत ते अहिमीअत नूं समझके जीवन विच्च विचरना चाहीदा है। हवा ज़िंदगी है, इसनूं पलीत नां कीता जावे। इह भावें विखाई नहीं दिंदी, प्रंतू इह जीवन दी होंद दी प्रतीक है। इसतों बिना किसे वी जीव अते बनसपती दी उतपती संभव ही नहीं। इह ज़िंदगी दा साह-रग है। ‘पाणी’ सिरलेख वाली कविता इह दरसाउंदी है कि भावें इसदा कोई रंग, रूप ते आकार नहीं प्रंतू ज़िंदगी नूं रंगीन, सुहावणी अते महिक वाली बणाउण विच्च इसदा योगदान अणडिठ नहीं कीता जा सकदा। इनसान नूं पाणी दी तरहां निमर, साऊ ते सहिणशील बणना चाहीदा है। इह सरीरक ते मानसिक पिआस बुझाउंदा है।
इनसान नूं वी इसे तरहां मनुख्खता दी भलाई लई निमर ते शहिनशील बणके विचरना चाहीदा है। ‘मां’ सिरजणा दा प्रतीक है, रब्ब वरगी हुंदी है, सजीव ज़िंदगी दा सरूप हुंदी है, जिहड़ी आपणे ख़ून नाल सिरजणा करके साधना नाल निशकाम सेवा करदी है। मन दी साफ़-पाकि-पवितर, सुच्ची-सुच्ची सुहिरद ते समाज दे नकस सिरजदी है। घर मां दी विदवता नाल ही बणदा है। अपणत्त ते पत्त दी निघ्घ भरी गोद दी नेकी दा बच्चा मुल्ल नहीं मोड़ सकदा। तिआग़ दी मूरत हुंदी है। इसे तरहां ‘चीक’ कविता वी मां दी ममता दी सिरजणातमिक देण दी प्रीनिधता करदी है।
कविता राहीं शाइर नें इनसान नूं आपणी जनमदाती दा अहिसानमंद रहिण दी प्रेरना दित्ती है। ‘आला’ सिरलेख वाली कविता मां नूं जीवन दा दीवा कहिंदी है, जिहड़ी रौशनी दीआं किरना नाल समाज नूं ख़ुशहाल ते प्रफ़ुत्त करदी है। विरासत नालों टुट्टणा मां दा अहिसान भुल जाण दे बराबर है। ‘ख़ुशी’ कविता वी मां ते पतनी बच्चे दी सफ़ल उडारी मारन विच्च मोहरी दी भूमिका निभाउंदीआं हन। ‘खामोशी’ कविता ज़िंदगी दे अनेकां रंगां दी सतरंगी पींघ पेश करदी है। इस कविता विच्च लड़कीआं दी ज़िंदगी दी त्रासदीआं दीआं परतां खोल्हीआं गईआं हन, किउंकि इसतरीआं नूं अनेक किसम दे तसीहिआं ते ज़िआदतीआं दा साहमणा करना पैंदा है। ‘पिआर’ सिरलेख वाली कविता विच्च शाइर पिआर नूं समुच्चे इनसानी जीवन दी सफ़लता दा आधार मंनदा है।
सच्चा-सुच्चा पिआर दो आतमावां दीआं रूहां दा सुमेल हुंदा है। इह भिंन-भेद, ज़ात-पात, रंग-रूप, शकल-सूरत, ब्रिहा-वसल, दिख्ख-अदिख दा अंतर मिटा दिंदा है। संतुशटी दा समरपण हुंदा है। दोसती, चुप्प, होंद, इकल्ल ते नींदर ज़िंदगी वख्ख-वख्ख रंगां दे अंतर दा द्रिशटांतिक प्रमाण हन। दोसती ख़ुदगरजीआं, तलख़ीआं, संकट नूं दूर करन दा साधन बणदी है। इह कवितावां धरम, ज़ात, फ़िरकिआं आदि दे अंतर ख़तम करके सदभावना पैदा करन दा प्रमाण बणदीआं हन। शाइर नें ‘संगीत’, ‘चित्तरकला’ अते शाइरी कवितावां विच्च दरसाइआ है कि इह मानसिक भावनावां दी ख़ुराक हन, इह ज़िंदगी विच्च रूहानीअत अते विसमाद पैदा करके उसनूं बसर करन लई रसदाइक बणाउंदीआं हन। ‘बिरख़’ अते ‘बोल’ कवितावां विच्च दस्सिआ गिआ है कि इह रोज़ाना जीवन विच्च वरतीआं जाण वालीआं अनेकां निआमतां दिंदे हन, अणगिणत तसीहे वी चुप्प-चाप बरदाशत करदे हन। इनसान नूं बिरख़ां तों कुझ तां सिख्खिआ लैणी चाहीदी है। इनसान नूं बोल भड़ास नहीं सगों नाप तोल के बोलण दी वी ताकीद करदे हन। ‘मनुख्ख’ कविता बहुत ही संवेदनशील है, मनुख्ख नूं कुत्ते, बारश, पंछीआं, मिट्टी, फुल्लां, हवा, रुख्खां अते पहाड़ां तों सबक लैण दी प्रेरना करदी है। ‘सुपना’ कविता विच्च ज़िंदगी विच्च अधूरीआं इछावां नूं पूरती लई स्रोत हुंदा है, प्रंतू इस कविता विच्च इह वी दस्सिआ गिआ है कि लारे टाल मटोल करन दा साधन बणदे हन। ‘राह’ ज़िंदगी दे दुख्खां अते सुख्खां दी दासतां है, निशाने दी प्रापती दा साधन वी है अते मिहनतां नाल राह बणाए जा सकदे हन। ‘कुंजी’ रिशतिआं नूं बरकरार रख्खण दी तकनीक है। ‘रीण’ बहुत ही भावनातमिक कविता है, जिस विच्च दरसाइआ है कि मिहनत दी कोठाली विच्च लंघिआ इनसान ख़रा सोना बण सकदा है। मनमोहन सिंघ दाऊं दा इह कावि संग्रहि उसदे विअतितव दा शीशा है।
88 पंनिआं, 200 रुपए कीमत वाला इह कावि संग्रहि तरलोचन पबलिशरज़ चंडीगहड़ नें प्रकाशत कीता है।
संपरक मनमोहन सिंघ दाऊं : 9815123900
**

