इस समें जेकर तुहाडी उमर 55 साल तों वध्ध है तां तुसीं आपणे आप ’ते फखर महिसूस करिओ, किउंकि तुसीं इस धरती दी सभ तों रोचक पीहड़ी दे इनसान हो। इस उमर दे मरद, औरतां मनुख्खी सभ्भिअता दी अजिही पीहड़ी दे लोक हन, जिनहां वरगे लोक इस धरती ’ते पहिलां कदे नां होए होणगे।
इस दौर दे लोकां नें खेतां विच्च डंगर चारे, पठ्ठे वढ्ढे, पंडां चक्कीआं, खड्डीआं ’ते खेस, दरीआं बुणे, कंधां कंधोलीआं लिप्पीआं, खेतां दे बंनिआं ’ते बहि के रोटीआं खाधीआं, लस्सीआं पीतीआं, खूह वगदे वेखे, फल्हे चलाए जां चलाउंदे लोकां नूं देखिआ अते अज्ज दा इंटरनैट्ट दा आधुनिक दौर वी देख रहे हन।
अज्ज तों सठ्ठ-सत्तर साल पहिलां पंजाब दे किसे घर विच्च टी वी नहीं सी। किसे पिंड/शहिर जां गली मुहल्ले जदों किसे घर पहिली वार लक्कड़ दे फरेम वाला टी वी आइआ तां लोकां नें टोलीआं दे रूप विच्च पहिली वार उस घर जा के टी वी देखिआ अते विगिआन दे इस क्रिशमें अग्गे साडे लोक हैरान होए। इक्क समां सी जदों किसे इक्क पिंड विआह ’ते तविआं वाला सपीकर वज्जदा हुंदा सी तां दूजे पिंड दे लोक गाउण सुणन लई उस पिंड दे नेड़े किसे राह जां नहिर ’ते जा खहड़दे हुंदे सन। इसे दौर विच्च जदों लोकां नें टेप रिकारड तों पहिली वार वज्जदे गीत सुण तां हैरान होए। इनहां समिआं विच्च पंजाब दे लोकां नें गड्डिआं, बलदां, ऊठां, टांगिआं उत्ते वी जंझां, बरातां जांदीआं देखीआं ते अज्ज दा प्री-वैडिंग दा दौर वी देखिआ। इह उह दौर सी जदों पंजाबी खुशी विच्च चांगरां मारदे सन, उच्ची उच्ची हस्सदे सन। चागरां जां खंघूरा मारन तों अकसर लड़ाईआं वी हो जाइआ करदीआं सन। पिंडां तों शहिरां वल्ल आवाजाई ज़िआदातर टागिआं ’ते हुंदी सी। भार ढोण लई दो बलदां जां झोटिआं वाले गड्डे अते मालवे विच्च ऊठ वरतिआ जांदा सी। दूर दुराडे रिशतेदारी विच्च जाण लई माण नाल ‘सालम टांगा’ वी कीता जांदा सी। बीते 60 साल पंजाब विच्च वड्डीआं तबदीलीआं दे साल सन।
इसे दौर विच्च औरतां मरद पिंड दी भठ्ठी तों दाणे भुंनाउंदे अते खांदे। हर पिंड विच्च चौलां दीआं देगां लाहुण/बणाउण वाले कुझ बंदे हुंदे सन। लोक चौलां दी देग लाहुंदे ते पिंड दे वड्डे छोटे लोक अकसर आपणीआं झोलीआं विच्च पवा के चौल खांदे। लोहड़ीआं वंडीआं ही नहीं सी जांदीआं, मंगीआं वी जांदीआं सन। औरतां वल्लों आनाज दा हत्थीं पीहण करना, रोज़ पकाइआ जाण वाला आटा आपणे हत्थीं घर दी चक्की ’ते पीसिआ जांदा सी। इसे समें दौरान ही आन लाईन पैकट बंद बज़ारू रोटी दा दौर वी शुरू होइआ। हर शाम पिंडां विच्च हर उमर दे मुंडे कुड़ीआं रल के लुकण-मीची/लुकण-मीटी खेडदे। इस तों इलावा गुल्ली डंडा, खिद्दो खूंडी, बांदर किल्ला, कोटला-छपाकी, बारां-टाहणी वरगीआं खेडां खेडीआं जांदीआं। हर पिंड दे बाहरवार पड़ुल्ल बणाए जांदे ते इनहां तों छालां मारीआं जांदीआं। इस दौर विच्च खेडां ही मनोरंजन अते कसरत दा साधन सन, इस लई हैलथ कलब्बां दी लोड़ नहीं सी। कोठे कंधां लिप्पण लई पिंड दे छप्पड़ विच्चों मिट्टी कढ्ढी जांदी। लिपीआं कंधां ’ते साउण महीने बारशां पईआं ते’ उह मिट्टी खुर के मुड़ छप्पड़ विच्च गई ते सरदी दे शुरू हुंदिआं मुड़ उही अमल दुहराइआ जांदा। इस दौर विच्च लोक अकसर बालण लैण लई रुख्खां ’ते चहड़दे सन। रुख्खां तों डूंमणे चोंदे सन ते आपणे हत्थीं कढ्ढे शहिद दे सवाद नूं चख्खदे सन। इसे दौर विच्च सरकारी मुलाज़मां मासटरां, पटवारीआं, तहिसीलदारां नूं गंने अते साग तोड़ के दित्ते जांदे दन, खुश कीता जांदा सी। जवानी विच्च बहुते पंजाबी वड्डे छोटे घोल घुल्लदे, कबड्डीआं खेडदे अते लंमीआं उच्चीआं छालां मारदे, हर साउण महीने दरिआवां, नदीआं, नैआं दे कंढिआं तों काही वढ्ढ के, वट्ट के पिप्पलां, बोहड़ां ’ते पीघां पाईआं अते झूटीआं जांदीआं सन। इस दौर दे लोकां नें घोड़िआं, ऊठां अते गड्डिआं ’ते मीलां तक सफर कीता हुण महिंगीआं गड्डीआं अते हवाई जाहाज़ां दा दौर वी देखिआ।
बीते 60 कु सालां दे पंजाब विच्च धीआं, भैणां, नहुंआं नूं आपणे अंदर छुपीआं कलावां नूं दिखाउण दे बहुत सारे मौके सन। इह विआहां शादीआं ’ते गीत गाउंदीआं। नवें गीत घड़दीआं। इनहां नें पिंड दी मुढली सनअत चरखे नाल सूत कत्तिआ, खेस, दरीआं, पख्खीआं, नाले इनहां नें घर विच्च बणाए। हर साल इनहां नें कंधां, कंधोलीआं लिप्पीआं, उनहां ’ते वेलां बूटे पा के आपणी कला दा प्रदरशन कीता। इस उुमर दे कुझ बंदिआं नें झग्गे पाए, चादरे बंनहे ते मगरों पैंटां, शरटां पाईआं ते टाईआं वी लाईआं। सदीआं तों चल्ली आ रही औरतां दे घुंढ कढ्ढण दी रीत वी इसे समें दौरान ही खतम होई।
बीते वेले दे पंजाब विच्च पहड़ाकू घरों बोरीआं लिजा के उनहां ’ते बहि के पहड़े, फट्टीआं पोचदे, सलेटां साफ करदे ते उनहां उत्ते लिखदे। रात नूं इह दीवे जां लालटैण दे चानण विच्च पहड़े। मासटरां तों कुट्टां मारां खा के इस दौर दे लोक डी सी, वी सी, गवरनर बणे, उच्चीआं पदवीआं हासल कीतीआं ते कुझ विच्चे पहड़ाई छड्ड के माल दे छेड़ू वी बणे। इह उह दौर सी जदों किसे नूं पहिली वार साईकल खरीदण दा इंना चाअ चहड़दा सी, जिंना हुण किसे नूं महिंगी गड्डी खरीद के वी नहीं चहड़दा।
घोड़े ’ते चहड़ के दूजे पिंड रिशतेदारी ’ते जाणा, गल विच्च दुनाली बंदूक पा के तुरना वी वड्डी शान समझिआ जांदा सी। घर विच्च रेडीओ जां सकूटर होणा वी इस दौर विच्च अमीरी दी निशानी सी। इसे दौर विच्च मिलण आए पराहुणे रिशतेदारां कोल दो दो हफते रिहा करदे सन। गंने पीड़न वाले वेलणे बलदां नाल जोए जांदे सन। गुहड़ बणा के इसदीआं मट्टीआं भरीआं ते गुड़ दीआं चाहां बणा बणा के पीतीआं जांदीआं सन। आए गए पराहुणे लई विशेश खंड दी चाह बणदी सी। इस दौर विच्च खूह दे कुत्ते दी टिक टिक्क खेतां विच्च आम सुणदी सी अते टिंडां तों डिगदीआं पाणी दीआं धारां नूं देखिआ जा सकदा सी। पिछला इह दौर हुण तसवीरां बण के रहि गिआ है। काहड़नी दा दुध्ध पंजाबीआं दी इक्क विशेश खुराक सी जो हुण नहीं रही। कूंडे विच्च घोटणे नाल रगड़ी मूंगरिआं दी चटनी दा वी इक्क आपणा वख्खरा सवाद होइआ करदा सी।
इस दौर विच्च घरां विच्च बिजली दा प्रवेश होइआ, लाटूआं, बलबां अते हुण ऐल ई डी अते रीमोट नाल चल्लण वालीआं लाईटां दा जमानां वी इस दौर नें देखिआ। इस समें खेती नाल जुड़े बहुत सारे कंम सन, जिवें मक्की दीआं छल्लीआं कुट्टणा, बाजरा, जवार दे बीज कढ्ढणे, सण कढ्ढणी, रस्से वट्टणे आदि। इस दौर दे लोकां नें इकठ्ठे बहि के धूणीआं सेकीआं, छप्पड़ां टोभिआं अते वगदीआं आडां दा पाणी पीता। इह उह लोक हन, जिनहां नें इह मुहावरा वी हज़ारां वार वरतिआं कि ‘पाणी किहड़ा मुल्ल विकदा है।’ हुण पाणी दीआं बोतलां, कप्प मुल्ल विकदे वी इसे दौर नें वेखे। इह उह समां सी जदों पंजाब दे कई खित्तिआं विच्चों धरती हेठ टोइआ कढ्ढ के पाणी पीता जा सकदा सी। सुख्खसांद पुछ्छण लई आपणिआं नूं चिठ्ठीआं लिखीआं जांदीआं सन, आईआं चिठ्ठीआं नूं सांभ सांभ रख्खिआ ते आउण वाली चिठ्ठी नूं बेसबरी नाल उडीकिआ जांदा सी। इसे समें नें चिठ्ठीआं दे इस दौर नूं आपणे अख्खीं खतम हुंदिआं वी देखिआ, चिठ्ठी दी थां ऐस्स ऐस्स अते ईमेल दे दौर दी शुरूआत होई।
बीतिआ सठ्ठां कु सालां दा दौर इंना वचित्तर दौर सी, इस दौर विच्च लोकां नें ज़माने नूं बदलदे देखिआ है। इह अजिहा समां सी जिस नाल मनुख्खी सभ्भिअता उक्का ही तबदील हो गई। इनहां सालां दौरान इक्क आम औसत मनुख्ख कोल उह साधन आ गए, जो अज्ज तों दौ सौ साल पहिलां राजिआं, महाराजिआं कोल वी नहीं सन। निशचित ही इह दुनीआं चंगी होई है। मनुख्ख दे दुख्ख तखलीफां, इलाज, सुख सहूलतां तेज़ी नाल विकसित होईआं हन अते ज़िंदगी सौखी होई है।
इह सच्च है कि दुनीआं पहिलां दे मुकाबले काफी हद्द तक सोहणी बणी है। पर इसदे बावजूद वी मनुख्ख दीआं मानसिक उलझणां पहिलां नालों वी वध गईआं हन। विगिआनक तरक्की करके संचार साधनां विच्च इस दौर विच्च वड्डीआं तबदीलीआं वापरीआं। मीलां दूर बैठे किसे आपणे नाल असीं इक्क कलिक्क करके राबता कर सकदे हां। इसदे बावजूद वी इस दौर विच्च मनुख्ख मनुख्ख तों दूर होइआ है, साडीआं आपसी दूरीआं वधीआं हन। साडे रिशतिआं विच्च पेतलापण आइआ है। मनुख्ख दी शाज़िसी प्रविरती प्रबल होई है, सरबत्त दे भले दा संकलप पिछ्छे पै गिआ है। धरम, राजनीती, सभ्भिआचार अते सिख्खिआ दे खेतर विच्च वपारक पख्ख अग्गे हो गिआ है। साडे इस दौर विच्च कमिशन, मिलावट अते रिशवतखोरी दा अमल बड़ी तेज़ी नाल वधिआ है। इसे दौर विच्च मनुख्ख नें मानवी गुणां नालों विखावे दी मनोबिरती नूं वध्ध तरजीह दित्ती है अते कई तरहां दीआं सरीरक अते मानसिक समस्सिआवां सहेड़ लईआं हन।
समें दे इस दौर विच्च असीं इक्क बड़े महत्तवपूरन मोड़ ’ते हां। अगले कुझ कु सालां विच्च विच्च ए आई मशीनां (रोबौट) मनुख्ख नूं मात कर जाणगे। असीं इक्क असलों नवें दौर विच्च प्रवेश कर जावांगे। असीं इस समें ए आई भाव आरटीफीशल इंटैलीजैंस (बणाउटी समझ) दे दौर विच्च प्रवेश करन वाले हां। इस तों कुझ साल मगरों जिउं ही असीं ए जी आई (आरटीफीशल जनरल समझ) विच्च प्रवेश करांगे तां इह दुनीआं उक्का ही तबदील हो चुक्की होवेगी। इह दौर इंना हैरानीजनक होवेगा कि इसदा फिलहाल असीं किआस वी नहीं कर सकदे। बीतिआ 60-70 साल दा समां बड़ा रोचक सी। इस दौरान होए लोक वी साडी सभ्भिअता दी बेहद्द रोचक पीहड़ी दे लोक सन, जिनहां बारे होर वी लिखिआ जाणा चाहीदा है।
* * *
कुझ शबद मेरे वल्लों:
1963 विच्च मैं आपणे रिशतेदारां नूं मिलण यूपी गिआ। साडे रिशतेदार यूपी दे ज़िल्हे रामपुर, तहिसील रामपुर दे पिंड खंडीए विच्च रहिंदे हन। उत्थे मैं महीना कु लागे-चागे घुंमिआ। इक दिन उसे पिंड दा इक्क वसनीक मैनूं पुछ्छण लग्गा, “आप पंजाब से कैसे आए?”
“गाड़ी से।” मैं संखेप जिहा उत्तर दित्ता।
लागे ही इक्क बैल-गड्डी जा रही सी। उह विअकती बैल-गड्डी वल्ल इशारा करदिआं बोलिआ, “येह गाड़ीआं पंजाब को भी जाती है?”
जे मैं गड्डी (रेल गड्डी, टरेन) कदे नां देखी हुंदी, उस विच्च सफर नां कीता हुंदा तां सोचणा मैं वी उसे विअकती वांग ही सोचणा सी।
... अवतार गिल्ल।
* * * * *

