हुण उह दिन दूर नहीं जदों इंटरनैट्ट दी वरतों करन वाले आपणे अकाऊंट दे नाल नाल आपणा वैब्ब चैनल वी सथापित कर लैणगे अते हर विअकती दा आपणी गल्ल कहिण लई आपणा इक्क चैनल होवेगा। संचार करन लई लिखती गल्लबात होर घट जावेगी। सभ तरहां दे टीवी चैनल सिध्धे मोबाईल फोन ’ते चल्लणे शुरू हो जाणगे। अज्ज सभ तरहां दे वरतारिआं नूं पहड़न, सुणन अते लिखण नालों वेखण दी प्रविरती वध रही है, भविख्ख विच्च इह होर वध जावेगी। संचार दे साधनां ’ते अज्ज वी बाज़ारू ताकतां काबज़ हन अते आउण वाले समें विच्च इनहां दा गलबा होर वध जावेगा। सकरीन दी दुनीआं विच्च गवाच रहे मनुख्ख नूं संमोहण करना होर सुखाला हो जावेगा। मोबाईल फोन दी निक्की सकरीन विच्च दी खुल्ल्हिआ बाज़ार होर वी विशाल रूप अख़तिआर कर लवेगा। इछ्छावां, लालसावां अधीन होए मनुख्ख दी आपणिआं तों टुट्टण अते दूर दिआं नाल जुड़न दा भरम पालण दी मनोबिरती वध जावेगी।
कंपिऊटर अते मोबाईल नें दुनीआं नूं अज्ज बेहद्द प्रभावित कीता होइआ है। मनुख्ख कोल सूचनावां दा हहड़ आ गिआ है। मनुख्ख नें किसे इक्क मसले ’ते विचार करना शुरू कीता ही हुंदा है कि कोई होर तरहां दी सूचना उसदे साहमणे आ जांदी है। इहो हाल टीवी चैनलां दा है इक्क चैनल ’ते किसे इक्क मसले बारे बेशक्क किंनी वी गंभीर गल्लबात किउं नां हो रही होवे, उस नूं बंद करके इक्क दम बरेकिंग निऊज़ विच्च दिखाइआ जांदा है कि साडे कोल इक्क होर ताज़ा ख़बर आ रही है। इस तों इलावा कुझ मिंटां विच्च वध्ध तों वध्ध ख़बरां देण दी होड़ वी चैनलां ’ते लग्गी होई है जिस नूं ‘ख़बरां दी बुछाड़’ जां ‘सुपर फासट निऊज़’ वरगे नाम दित्ते जांदे हन। इस सभ कुझ नें मनुख्खी ज़िहन दी सहिजता अते इकागरता नूं ख़तम करके रख्ख दित्ता है जदोंकि अज्ज दीआं बदलदीआं प्रसथितीआं अनुसार हर मसले प्रती ज़िआदा गंभीर अते सुचेत होण दी लोड़ सी।
जित्थे सोशल साईटां ’ते हलके पध्धर दी गल्लबात, वीडीओज़ जां तसवीरां पा के आपणी हउमै नूं पठ्ठे पाउण दी मनोबिरती दा वरतारा आम है, उत्थे इह वी सच्च है कि हुण सरकारां, राजसी पारटीआं सोशल मीडीआ दी ताकत नूं वाचण लग्ग पईआं हन अते इसदी ताकत तों डरन लग्ग पईआं हन। इसदी ताकत नूं किसे नां किसे ढंग नाल कंटरोल कीते जाण दीआं तरकीबां सोचीआं जा रहीआं हन। आपणी सोशल मीडीआ हब्ब बणा के निज्जी टीमां तिआर करके लोहे नूं लोहे नाल कट्टण दी गल्ल वी हो रही है। सच्च नूं झूठ अते झूठ नूं सच्च दा मुल्हंमे चाहड़न दी कोशिश हो रही है। इंटरनैट्ट साईटां ज़रीए हर रोज़ करोड़ां दा कारोबार हुंदा है। कई तरहां दी ख़रीदो-फ़रोखत, होटल बुकिंग, गड्डीआं अते जहाज़ां दीआं टिकटां दी बुकिंग, वख्ख वख्ख तरहां दे इमतिहानां दे आनलाईन टैसट अते फारम भरन दी सुविधा, इत्थों तक कि ज़मीनां जाइदादां सबंधी दसतावेज़ आनलाईन हो गए हन। अजिही सथिती विच्च इंटरनैट्ट नूं सरकारी मरज़ी नाल बंद करना आम लोकां दी वड्डी खज्जल-खुआरी दा कारन वी बण सकदा है।
इह वी मंनिआ जा रिहा है कि सोशल मीडीआ राहीं आम लोकां नूं आपणी गल्ल कहिण दा इक्क बहुत वड्डा मंच मिलिआ है। दुनीआं दे इतिहास विच्च अजिहा पहिलां कदे नहीं होइआ कि किसे मसले जां मुद्दे ’ते लोक इस तरहां सौखे ढंग राहीं आपणी गल्ल रख्ख सकदे होण। हुण दुनीआं दे किसे वी कोने विच बैठा विअकती पूरी दुनीआं नूं आपणे विचारां तों जाणू करवा सकदा है। विचारां दे प्रसार सबंधी इह इक्क बहुत वड्डा बदलाअ है जो मौजूदा वरतारे नूं कुझ हद्द तक बदलण दी ताकत रख्खदा है। सरकारां सोशल मीडीआ दी ताकत नूं भांप गईआं हन। हुण जदों वी किते कुझ गड़बड़ होण दे आसार बणदे हन तां तुरंत उस इलाके विच्च इंटरनैट्ट दी सेवा बंद कर दित्ती जांदी है। इह सभ कुझ दस्सदा है कि बेशक्क असीं सोशल मीडीआ नूं लोकां दी आज़ादी दा वड्डा मंच मंनीए पर इस दा असल कंटरोल फिर वी सरकारां दे हत्थ रहिंदा है।
‘हटिंगटन पोसट’ दी इक्क रिपोटर अनुसार पिछले दो सालां विच भारत दे चार सूबिआं विच्च 9 वार इंटरनैट्ट सेवा बंद कीती गई। गुजरात, कशमीर, नागलैंड अते मनीपुर सरकारां नें आपणी लोड़ अनुसार इंटरनैट्ट बंद कीता। कुझ मसलिआं, जिनहां लई सरकार नूं लगदा है कि हुण लोकां दा आपसी तालमेल कट्ट दित्ता जावे, इक्क तरहां नाल लोकां दी गल्ल कहिण दी आज़ादी नूं दबाउण वांग है। चाहीदा तां इह है कि इस सबंधी सरकारां आपणी गल्ल नूं आपणे ढंग नाल कहिण। अजिहे हालात पैदा ही नां होण दित्ते जाण कि लोक समूहिक तौर ’ते किसे मुद्दे ’ते उतेजित होण।
बिनां शक्क इस नाल दुनीआं बदली है। अज्ज तों 10 साल पहिलां वाली दुनीआं हुण नहीं रही अते आउण वाले कुझ ही अरसे दौरान काफ़ी कुझ बड़ी तेज़ी नाल बदलण दी संभावना है। सरकारां अते राजसी पारटीआं लई आम लोकां नूं गुंमराह करके लंमा समां शासन चलाई जाणा हुण आसान नहीं रिहा। चोण वाअदे करके फिर उनहां नूं विसार देणा पहिलां जिंना आसान नहीं रहेगा। मोबाईल फोन दे वीडीओ कैमरे ते हर पासे वध रही सीसीटी कैमरिआं दी भरमार नें इक्क तरहां नाल हर घटना नूं हुण कवरेज दा हिस्सा बणा दित्ता है अते आउण वाले समें दौरान इह सभ कुझ बड़ी तेज़ी नाल वधेगा। इह ठीक है इस नाल पारदरशता वधेगी पर इह सभ कुझ मनुख्ख दे निज्ज नूं प्रभावित करेगा। इस दे नाल नाल कौड़ा सच्च इह वी है इस सभ कुझ दा असल कंटरोल उनहां ताकतां दे हत्थ ही रहेगा जो दुनीआं नूं आपणे ढंग नाल चलाउण दी ताकत कल्ल्ह वी रख्खदीआं सन अते अज्ज वी रख्खदीआं हन।
सरकारां लोकां दी नबज़ टोहण लई सोशल मीडीआ नूं किस ढंग नाल वरतदीआं हन इस दा ख़ुलासा पिछले साल आई इक्क ख़बर तों हुंदा है जिस विच्च किहा गिआ सी कि सरकार दा सूचना अते प्रसारन मंतराला फेसबुक्क, टविट्टर अते गलोबलज़ आदि दे रुझान ’ते तिख्खी नज़र रख्खदा है। लोकां दा मूड समझण लई किसे सरकार लई इह शाइद ज़रूरी वी है।
बेशक्क अज्ज दे समाज विच्च सोशल मीडीआ दी इक्क बड़ी वड्डी भूमिका है पर इस दे गंभीर चिंतन वल्ल तुरना अजे बाकी है। साडीआं अख़बारां हर तरहां दे मसलिआं प्रती गंभीर चिंतन दा ज़रीआ रहीआं हन। समाज नूं उसारू सेध देण लई अख़बारां दा बहुत वड्डा रोल रिहा है। टैलीविज़न दे शुरूआती दौर विच्च सकरीन ’ते काफ़ी कुझ बिहतर सी पर टीवी चैनलां दी भरमार हुंदिआं ही हुण किसे वी मसले ’ते होण वाली गंभीर विचार चरचा नूं तिलांजली दे के बेलोड़े मसलिआं नूं हवा दे के लोकां नूं असल मुद्दिआं तों भटकाउण दी कवाइद चल्ल पई है। कुझ टीवी चैनल ही लोक मुद्दिआं दी गल्ल करदे हन जदों कि बहुते बाज़ार दे भौंपू बण के रहि गए हन। इह बाज़ार भावें रब्बी शकतीआं/करामातां दा बाज़ार होवे जां बेलोड़ीआं वसतां दा गुंमराहकुंन प्रचार होवे। सोशल मीडीआ विच्च हर वरग अते वख्खरी वख्खरी विचारधारा रख्खण वाले लोक हन। कई वार फ़जूल मुद्दिआं उत्ते हुंदीआं बहिसां दौरान सहिभागी बड़ी नीवीं पध्धर ’ते उत्तर आउंदे हन। फेसबुक्क वैटसअप आदि ’ते लोक वख्ख वख्ख गरुप्प बणा के इस विच्च आपणे विचार रख्खण लग्गे हन। चाहीदा तां इह है कि हर तरहां दे लोक आपणी हर थां आपणी गल्ल कहिण अते इस ’ते गंभीर विचार चरचा होवे अते इस विच्चों चंगीआं गल्लां नूं होर उतशाहित कीता जावे।
अज्ज तकनीकी विकास दे नाल नाल बौधिक विकास दी वी लोड़ है पर इस दे उलट सकरीन दी दुनीआं विच्च खचित मनुख्ख अंदरले संवेदनशीलता, सहिणशीलता, सहिजता जिहे मानवी गुण पेतले पैण लग्गे हन। ख़दशा इह वी है साधन संपंन धिरां मनुख्खी ज़िहन ’ते गलबा पाउण लई मनुख्ख नूं निक्की सकरीन ’ते इंना संमोहित कर लैणगीआं कि उह आपणे आले दुआले दे वरतारिआं प्रती संवेदनहीण हो सकदे हन। इस लई सकूलां, कालजां अते यूनीवरसिटीआं विच्च अजिहे पाठक्रम होण जो बच्चिआं अते नौजवानां नूं सुचेत करन अते समाज दा भला चाहुण। विदवानां, बुध्धीजीवीआं अते विगिआनीआं नूं वख्ख वख्ख साईटां ज़रीए समें समें सिर अजिहीआं जाणकारीआं दिंदे रहिणा चाहीदा है जिनहां नाल समाज दा हर वरग जागरूक होवे।
*****

