असीं अकसर साधारन गल्लबात विच कई वार इह आखदे हां कि ‘फलाणा' कवी गिआनवान है, विचारवान है, बौधिक है, सूखमता फड़न वाला सूझवान है अते 'फलाणा' नहीं। इह गल कहिंदिआं, इह गल्ल सोचदिआं शाइद असीं डा: रौशन लाल आहूजा दे कथन अनुसार इह नहीं कहिणा चाहुंदे कि इहनां कवीआं दे ‘विचारां विच भेद’है पर शाइद इह कि ‘इहनां दे भावां विच भेद’है। असल विच जिस नूं असीं विचारशील कहिंदे हां उत्थे कवी केवल आपणे विचार ही नहीं पेश कर रिहा हुंदा, जिस कारन कि उह कवी है, सगों विचार दा भाव-रूप वी प्रगट कर रिहा हुंदा है। इह विचार ते भाव धुंधले वी हो सकदे हन, सपशट अते निसचत वी। साडे साहमणे इक वड्डी समस्सिआ कविता नूं समझण अते पड़चोलण लई विचार अते भावां दा समतोल करन दी है। इह समतोल, कविता दी परिभाशा मित्थदिआं-लभ्भदिआं होर वी कठन ' ते संकट वाली बण जांदी है।
बरतानीआ वस्सदा नछत्तर सिंघ भोगल (भाखड़ीआणा) गिआन अते सूझ रख्खण वाला नेक-दिल इनसान ही नहीं सगों चंगे विचारां दा धारनी अते सरबत दा भला मंगण वाला, कविता नूं समरपित, विचार अते भावां विच्च समतोल रख्खण वाला संवेदनशील लोक कवी है। 1977 तों लिखणा आरंभ करन मगरों उस दे कदम पिछां नहीं मुड़े। कलम खड़ोत विच्च नहीं आई अते उह निरंतरता नाल लिखदा आ रहा है।
परसंनता वाली गल्ल इह है कि लोक कवी भोगल आपणे चार कावि संग्रहि: (1) ‘कलम ताईं फरिआद’ (2014) करदिआं, (2) ‘दस्स कित्थे वसीए’, दा झोरा लई, (3) ‘सुख्ख दे साथी’ (2023) लभ्भदिआं भालदिआं, (4) ‘कलम’ दे सहारे कलम दी नोक तिख्खी करदिआं हुण 85 कवितावां नाल लबरेज़ ‘जीवनधारा’ दा कावि-ढोआ लै के पंजाबी-साहित नूं माला-माल करन दी आपणी चाह नूं होर उचिआईआं बखशण दे राह तुर्र पिआ है।कवी भोगल नें अति दे सुंदर शबदां राहीं आपणी 52 पंने ‘ते दरज ‘कविता’ नां दी कविता विच्च आपणे वख्खरे अंदाज़ राहीं कविता दी जो परिभाशा बंनही है, उह विचारन योग है अते ‘जीवनधारा’ दी इस लड़ी विच्च उस दा ज़िकर करना बड़ा उचित्त रहेगा।
बारां बंदां दी ‘कविता’ पहड़न, जानण अते मानण योग इक्क बा-कमाल रचना हैजिस राहीं कवी आपणी सिरजणा सबंधी कुझ हद्दां सिरजदा वी नज़र आउंदा है अते नाल ही आपणे वरतींदे शबदां दी चोण, वरतों अते निभाअ दे दरशण वी करा दिंदा है।कवी भोगल दी शबद-रचना सुहिरद मनुख्खी जज़बिआं/भावनावां दा प्रगटाअ लै-बध्ध रूप विच्च करदी नज़र आउंदी है। उह आपणे विचारां नूंगिआन दी पुठ्ठ देंदिआं कलपना दी सहाइता नालसच्चाई दे रू-ब-रूकरा दिंदा है। जी करदा है कि सारी कविता ही पाठकां गोचरे कर देवां पर नहीं, केवल कुझ बंद ही ‘रिझ्झही दाल’ नूं टोहण हित्त हाज़र हन:
कुझ कवितावां गाईआं जावण, कुझ पहड़ीआं कुझ सुणीआं।
कुझ उमरां दे दरद हंढावण, सीने उत्ते खुणीआं।
कुझ विहड़े दे रुख्खां उत्ते, लग्गण सूहे रंगीआं। कुझ हवा दे बुल्ले बणके, दरद-ए-दिल बण डंगीआं। __
कुझ कवितावां परीआं वरगीआं, अरशों उत्तर आईआं। नैणां विच्चों मसती डल्हके, पिआर दीआं त्रिहाईआं।
अख्खरां दी बात पाउंदिआं उह लिखदा है:
कई कवी लिख दिंदे कविता बण शबदां दे साथी। अख्खरां संग उह तुरदे जांदे, जिउं मसती विच्च हाथी।
उमर्रां दे दरद हंढावण, खुणीआं, मसती दा दुहराउ, आदि शबदां दी चोण, शबदां दी योग वरतों दा आनंद माणदिआं ही पाठक/सरोता कीलिआ जांदा है। लै विच्च परोए शबद, दिल नूं धूह तां पाउंदे ही हन पर नाल ही कावि-पठन करन वाले जां कविता सुणन वालिआं नूं वी आपणे नाल नाल, कावि दरिआ दीआं लहिरां संग लोट-पोट हो जाण लई मजबूर करदीआं हन। कवी अणदिसदे राहां वल्ल तोरदिआं वेदना नाल पीड़त होइआ संवेदनशील हो जांदा है। संगीतक लै, धुंन, शबद-कलपना अते चिंतन नाल लबरेज़ लहिजे विच्च उह पाठक नूं आपणे नाल तोरन-जोड़न विच सफ़लता परापत करदा है।फिर कवी नूं कविता ‘महिबूबा’ वरगी लग्गदी है अते कदे अंमी जाई, कदे सके भरावां वरगी अते कदे कविता दरिआ दे वहिण वांग आपणा राह बणाउंदी दिसदी है:
इक्क कविता मैनूं सोहणी लग्गी, वांग सुराही सूरत। उह उम्मरां दी साथण वरगी, पाकि पवित्तर मूरत।
कवी नछत्तर सिंघ भोगल नें कवितावां विच्च लए विशिआं सबंधी ‘कुझ शबद मेरे वल्लों’ विच्च सपशट कीता है: ‘मेरीआं रचनावां दे विशे जित्थे पिंड, शहिर, गलीआं-मुहल्ले, नहिरां-कस्सीआं, छप्पड़-टोभे, दरिआवां, झीलां, दरख़तां, पशू-पंछीआं अते कुदरती नज़ारिआं नाल ओत-पोत हन उत्थे ज़ाति-पात, गंधली सिअसत, निआ-प्रणाली, समाजिक बुरिआईआं अते खूबीआं, ख़ास तौर ‘ते, धरमां दी आड़ विच्च सदीआं
तों लताड़े जा रहे इनसानां दे दरद नूं हमेशां आपणी बुक्कल विच्च लै के पाठकां दे रू-ब-रू हुंदे रहे हन।’
इस कावि संग्रहि दा नाम ‘जीवनधारा’ रख्खिआ गिआ है: जीवन अते धारा। ‘जीवनधारा’ इक्क अति विआपक संकलप है। इह विआपक संकलप सानूं सिख्खिआ दिंदा है कि जीवन इक्क लगातार जां निरंतर चल्लण वाली यातरा है। इह ‘जीवनधारा’ बिनां किसे ठहिराअदे, नदी वांग, सदा ही अगहां होर अगहां वग्गदी चली जांदी है। जीवन ते धारा दा चोली-दामन दा साथ है। धारा लगातार वहिण वाली ताकत हुंदी है जो जीवन नूं इक्क नदी वांग आपणे रसते विच्च आउण वाले हर पत्थर अते रुकावट नूं पार करदी होई आपणी मसत चाले वगदी रहिंदी है। जीवन कदे वी इकसार नहीं रहिंदा। मनुख्खी जीवन तजरबिआं, निज्जी संघरशां अते भावनावां दीआं लपटां तों बच्चदा, सिख्खदा, सदा ही अग्गे होर अग्गे, हुण नालों नवां-नकोर जां बेहितर बणन दी कोशिस विच्च जुट्टिआ रहिंदा है।
‘जीवनधारा’ इस संग्रहि दी पहिली कविता है जिसदे नां ‘ते ही इस कावि-संग्रहि दा नाम रख्खिआ गिआ। इह कविता ‘दसवें पातिशाह गुरू गोबिंद सिंघ जी महाराज’ दे कारनामिआं नूं समरपित सुंदर शेअर नाल आरंभ हुंदी है:
ला के टिंड दा सिरहाणा, सुत्ता माही मतवाला। नंगे पैर, पैरीं छाले, शाही शहिनशा निराला। आपे गुरू आपे चेला, किस्सा डूंघे राजां वाला। जे कोई धरम पिता जग्ग दा, उह मेरा प्रीतम बाजां वाळा।
इस कविता विच्च बड़े ही सुंदर ढंग नाल, भावना विच्च गड़ुच्च हो के कवी नें गुरू गोबिंद सिंघ जी दे जीवन दा चित्तर पेश कीता है। सारा परवार विछड़िआ तां सरसा नदी धाहां मार उठ्ठी:
सरसा नें धाहां मारीआं, जदों विछड़िआ सी परवार। हो लालची दग़ा कमा गिआ, उह गंगू जिहा बदकार।
असीं वेखदे हां कि ‘जीवनधारा’ कावि-संग्रहि विच्च होर वी बेअंत विशिआं नूं छोहिआ गिआ है। सिख्ख धरम अते सिख गुरू साहिबान सबंधी कवितावां, सिख्खी लई आपा वारन वाले गुर-सिख्खां दी गाथा, सिरलत्थ योधिआं-जरनैलां नाल सबंधत इतिहासक घटनावां, परापत होईआं जित्तां दा वरनण, भगत साहिबानां दीआं जीवनीआं अते धारमिक-समाजक तिउहारां अदि सबंधी रचनावां वी अति सुंदर शबदां, बिंबां, प्रतीकां अते अलंकारां राहीं दरज कीतीआं गईआं हन। इह कवितावां जित्थे सिख्ख गुरूआं अते भगत साहिबानां, सूरबीर योधिआं नूं शरधांजली हन उसदे नाल ही विअंगातमिक ढंग वरतदिआं डेरावाद दे कोहड़ अते धरम अते समाज विच्च आईआं कुरीतीआं नूं वी उजागर करदीआं हन।
पंना 85 उप्पर ‘अंध विशवासी सिख्ख’ नां दी दरज कविता ‘सिख्खां’ विच्च आ रही अध्धो-गती दा बड़ा ही विअंगमई द्रिश पेश करदी है। गुरू नानक दे पैरोकार आपणे गुरां दे उपदेश नूं भुला के किवें करम-
कांड दे चक्करां विच्च गलतान हो के ‘सिख्ख’ अखवाउण दा हक्क वी गुआ रहे हन। सिख्खां दी इह हालत केवल भारत विच्च ही नहीं सगों संसार भर विच्च वस्सण वाले सिख्खां नूं वी समझणी बणदी है। मुसीबतां तों घबरा के बंदा-केवल सिख्ख ही नहीं, सारे ही, की कुझ करन लई तिआर हो जांदे हन? नमूना वेखण वाला है:
मड़ीआं-मठ्ठ, मूरतां पूजां धागे तवीत करवा लैनां हां। जादू-टूणे, तंतर-मंतर, पत्तरी वी खुलवा लैनां हां।
राहू-केतू तों मैं डरदा, पांधे नूं हत्थ विखा लैनां हां। वहिमां-भरमां दे विच्च फसके, जीवन नरक बणा चुक्का हां। सिख्ख अखवाउण दे काबल नहीं मैं, इह हक्क आप गुआ चुक्का हां।
‘सच्च बनाम झूठ’ कविता विच्च बड़े ही सहिज नाल अते दारशनिक अंदाज़ विच्च कवी सपशट करदा है कि संसार दे किसे ख़ित्ते विच्च वी चले जाईए कई वार, कई सथित्तीआं विच्च सच्च बोलणा बहुत औखा बहिंदा है। सच्च बोलण नाल अग्ग मचण दा डर रहिंदा है पर बंदा करे तां की करे? की चुप्प हो जावे जां चुप्प दी साज़िश विच्च शामिल हो जावे? जदों आपणे ही ख़ुद्दगरज़ हो के, आपणा मतलब कढ्ढ के पराए हो जाण अते आपणे ही पिठ्ठ विच्च छुरा मार जाण तां की होवे? की कीता जावे? बिडंबणा वेखो कि जित्थे कौम दे वारसां अते सिरलत्थ जोधिआं नें बेलणिआं विच्च पीड़े जा के शहीदीआं प्रापत कीतीआं उत्थे ही सत्ता नें, उसे कौम दे नौजवानां नूं अतिवादी कहि कहि नां केवल भंडिआ ‘ते ज़लील ही कीता सगों उनहां उप्पर तशदद्द ढाहुण दी इंतहा वीकीती अते कोह कोह मारिआ वी। संवेदनशील कवी भोगल दा मन अजिही हालत वेखदिआं कुरला उठ्ठदा है, ‘हरख हुंदा ते जागे रोसा, नेकी जदों कोई भुल्लदा’, अते उह आपणा रोसा दरज करवाउणों नहीं झिझ्झकदा:
आपणिआं कल्ह करी कुताही, अज्ज भुगतणी पैंदी। सप्प दे मूंह विच्च आई किरली, नां छड्डे नां खाए।
सिविआं दे विच्च धूंआं चहड़िआ, मांवां दी अख्ख रोई। बेदोशां दे लहू नुहावण, इक्को कुख्ख दे जाए।
‘कलमां नूं ताहनां’ नां दी कविता विच्च कवी भोगल नें बहुत ही सुंदर, मारमिक अते दिल नूं धूह पाउण वाले शबदां राहीं ‘मनीपुर कांड दे ज़बरजिनाह अते दहिशत विरुध्ध आपणी आवाज़ उठाई है। इनसानीअत दे आलमी इतिहास विच्च कई वार अजिहे दरदनाक पल आउंदे हन जदों समाजक सोच, विधीआं अते संसकारां दा आधार साडी आतमा तक्क नूं वलूंधर के रख्ख दिंदा है। इह कविता बे-हिस्स जां अहिसास विहूणे समाज दी करूरता नूं उजागर करन विच्च सफ़ल रही है। कई किंतू-परंतू कीते जा सकदे हन कि समुच्चे समाज जां देश नूं दोशी नहीं गरदानिआ जाणा चाहीदा। पर इस गल्ल विच्च वी तां कोई दो रावां नहीं कि भारत वासी धरम दे नां ते डींगां मारदिआं ‘इसतरी नूं देवी’ बणा के पूजण तक्क जांदे हन पर मावां, भैणां, बेटीआं दी बेहुरमती करन वेले पैरां विच्च रोलण नूं कोई गुनाह नहीं समझदे। अज्ज औरत दी इज़्ज़त, उसदे मौलिक अधिकारां अते उस दी आज़ादी नूं इक्क खिडौणा बणाइआ जांदा है। सितम दी गल्ल इह है कि ‘इसतरी’ दी पत्त दी सुरख्खिआ लई अते उस उप्पर हो रहे ज़ुलमां दी राखी लई पुलस, आम लोक, सरकार, नेता, लिखारी, मीडीआ आदि दे मूंहीं जंदरे वज्जे रहिंदे नें। इह ‘सशकत-कविता’ दब्बीआं-कुचलीआं अबलावां दी विआकुल आवाज़ नूं उभारदिआं, चुप्प रहिण वालिआं नूं झंझोड़दी है, ललकारदी है अते अजिहे गंदे समाज विरुध्ध रोह उपजाउण दे यतन करदिआं ‘मनुख्खता’ नूं जागण लई सुचेत करदिआं जीवन दी धारा नूं बदलण लई कवी भोगल वंगारदिआं कूक उठ्ठदा है:
सुत्तीए कलमें जाग पै, तैनूं अणख्ख रही ललकार, है छलणीं होई आबरू, रोंदी इज़त भुब्बां मार।
निरबसतर तक्क विचारीआं, शरम ‘च डुब्बा जग्ग। दरिंदिआं मूहरे ला लईआं, जिउं गऊआं दा वग्ग।
शरमां नें घुंड कढ्ढ लए, साडा विरसा चुक्का खो। होई दाग़ी चिट्टी पग्ग है, रही अग्ग दे अत्थरू रो। -- देवी पूजा करन लई, रहे मूरतीआं तांईं सजाअ। औरतां करके नंगीआं, रहे गलीआं विच्च घुमाअ।
समुच्ची कविता साडे समाज दी विडंबना नूं सपशट करन दा जेरा करदी है। अज्ज जदों कि असीं 21वीं सदी विच्च आ पुज्जे हां, तां वी अबलावां/इसतरीआं नाल हिंसा अते उहनां दी इज़त नाल खेडण वाले अखाउती इखलाकी, आरथिक, धारमिक, समाजक/राजनीतक जां तकनीकी उन्नती दीआं सिख्खरां छोह रहे लोक किसे जंगली दौर दे जानवर दिसदे हन। शहीद भगत सिंघ नें आपणी शहादत तों पहिलां कुझ इस तरहां आखिआ सी: किसे वी समाज विच्च सभ तों वड्डी गुलामी उह हुंदी है जदों लोक सोचणां अते सुआल करना छड्ड दिंदे हन। इस लई, कवी भोगल दे आखण अनुसार जेकर असीं चाहुंदे हां कि इह संसार बिहतर होवे, हिंसा घटे, अबलावां दी दुरदशा बंद होवे, किसे वी मज़लूम उप्पर ज़ुलम कीते जाण दी संभावनां दी लगाम कस्सी जावे तां चुप्पी दा तिआग करना पवेगा। हर अनिआइ दे विरुध्ध बोलणा पवेगा, लिखणा पवेगा अते इनसाफ़ दी प्रापती लई यतन करना पवेगा।
कवी आपणे आले-दुआले वापरन वाले वरतारिआं सबंधी जागरूक है अते उह आपणे पाठकां नूं आपणी कविता नाल जोड़ी रख्खण विच्च सफ़ल रहिंदिआं ‘ख़तरे दी खेड’ विच्च शामिल इनसानां नूं सावधान करनों वी पिछ्छे नहीं हटदा। उसदी कविता सिध्धा कोई परचार नहीं करदी सगों उह पोले-पोले शबदां नाल टकोरां ला ला, हुज्जां मारदिआं पाठकां अते कावि-सरोतिआं दी सोच नूं टुंबदा है। धोखे करन वालिआं,मौत दा सामान चुक्की, वेचदे फिरदे प्रमाणू हथिआरां वालिआं, मजहबी दंगे करवाउण वालिआं अते राजनीतकां तों सुचेत रहिण लई होका देंदिआंलिखदा है:
नाल ख़तरिआं खेडदा,अज्ज कल्ह दा इनसान, मानवता नूं खूंजे ला के, बणिआं फिरे हैवान।
भरमी टोली, वहिमी लाणा, रचदा नवें अडंबर, पत्थरां दे रब्ब पूजी जांदा, महड़ीआं, मठ्ठ, मसाण। --- मजहबी दंगे आप करावे, ईरखा दी अग्ग बाळे, तरस दे पातर बणे विचारे, गीता, ग्रंथ-कुरान। रुख्खां नाल दुशमणी कीती, बिख्ख घोली विच्च पाणी, हवावां नूं प्रदूशत करके, ख़तरे पाई जान।
अते अंत ‘भोगल’ नवें चुगिरदे दी भाल विच्च लिखदा है:
‘भोगल’ कोई जुगत बणा के, सिरजीए नवां चुगिरदा, जिहड़ा समें दी नबज़ पछाणे, लभ्भे कोई लुकमान। कावि पुसतक ‘जीवनधारा’ दीआं कवितावां मनुख्खी भावनावां नूं बहुत ही गंभीरता नाल छोहंदीआं हन अते पाठकां नूं अतम-मंथन लई उतशाहित करदीआं हन।साडा हरमन पिआरा लोक कवी नछत्तर सिंघ भोगल कविता दे रूप अते विशे-वसतू सबंधी चेतंन है। उह आपणे पुराणे विरसे, तिउहारां, रवाइतां, सिख्ख धारमिक, समाजिक अते राजनीतक ढांचे अते वरतारे दी रग्ग रग्ग तों वाकिफ़ है।कवी भोगल आपणी परंपरा नाल पूरीं तरहां जुड़िआ होइआ है। उह समाजक, सभिआचारक, इतिहासक, धारमक अते अधिआतमक सरोकारां दा खिआल रख्खण वाला मानवता दा शैदाई कवी है। लोक-भलाई लई उसदी कविता विचला सहिज, सुहज, सच्च सादगी, सुहप्पण, अते सिअणप सदा ही काइम रहिंदी है। भाशाई सूझ-बूझ, सुहज भरी, तालबध्ध,सुंदर, संगीतक शबदां दी जड़त अते बिंब, प्रतीक अते अलंकारां नाल लबरेज़ कविता कहिण वाले कवी नछत्तर सिंघ भोगल नूं इस पंजवें कावि-संग्रहि ‘जीवनधारा’ लई मुबारकां।

