जून 21, 2025

writingDetail.created_by
By: डा਼ गुरबखश सिंघ भंडाल

अणगौले जाण दा दरद

कई वार अणगौले जाणा सुचेत रूप विच हुंदा अते कई वार अचेत रूप विच। कई वार जाण बुझ्झ के अते कई वार सुत्ते सिध्ध। कई वार किसे नूं हीणा दरसाउण लई अते कई वार खुद दी उच्चमता प्रगटाउण लई। अणगौलणा, मनुख्खी सुभाअ दा नकारातमक पहिलू। खुद दे मन विच बैठी हऊमै जां अगिआनता। आपणा हंकार, वहिम पालण दा भरम अते खुद दी रहिबरी नूं प्रापती दा सबब्ब बणाउणा। अणगौलणा, समाज विच वी हुंदा, रिशतिआं विच वी, दोसतां विच वी, कंम वाली थां `ते वी अते जमात विच वी। कौण अणगौलिआ जांदा अते किस नूं उचेच दिता जांदा, किसे नूं दस्सण दी लोड़ नहीं हुंदी। अदिख्ख रूप विच इह सभ कुझ सभ दे साहमणे ही वपारदा। समाज दे शीशे विच कुझ समें लई कोई धुंधलका तां हो सकदा, पर समाज दी पारदरशता साहवें गिरिआ बंदा कदे उठण जोगा नहीं रहिंदा।

कई वार असीं आपणीआं ही सोचां विच अजेहे गवाचदे हां कि सानूं आले-दुआले विच कुझ वपारन, किसे दी हाज़री जां होंद दा अहिसास ही नहीं हुंदा। असीं आपणी ही दुनीआ विच गवाचे, खुद दी दुनीआ वसा, इस दीआं बारीकीआं अते महीन तंदां विच उलझे सिरफ़ खुद तों खुद दे सफ़र विच ही राहां दा पैंडा मुका छड्डदे हां। सफ़र `ते जांदिआं अख्खां खुल्ल्हीआं होण, कंनां नूं सपश्शट सुणाई देवे अते तुहाडी चेतना विच चेतनता दा वास रहे तां सफ़र बहुत सुखावां हुंदा है। इह सफ़र भावें मंज़लां दा होवे, सुपनिआं दा होवे, दिललगी दा जां जि਼ंदगी दा होवे। चौगिरदे नूं अणगौले कीतिआं तुसीं आपणे आप नूं अणगौले होण तों कदे नहीं बचा सकदे। अणगौले जाण दा दरद बहुत डूंघा हुंदा है। इसदी चीस विच बंदा चीस चीस हो जांदा है। कई वार तां बंदे दी हूंगर वी हाक बणन तों आकी हो जांदी है। अणगौलणा किसे वी पध्धर दा होवे, माड़ा हुंदा है। जेकर अणगौलणा ही है तां मन विच उठीआं विनाशकारी बिरतीआं नूं अणगौले करो जिहड़ीआं तुहाडी तबाही दा कारन हो सकदीआं हन

अणगौले कीतिआं तां जगदे चिराग वी बुझ्झ जांदे हन किउंकि हनेरा चिरागां नूं बुझाउण लई हमेशा ततपर हुंदा है। चिरागां नूं जगदे रख्खण लई ज़रूरी है कि इनहां नूं कदे वी अणगौले नां करो, सगों हत्थां दी ओट कर के जगदे रहिण विच मदद करो। अणगौलापण, मनुख्खी फितरत है। कदे इस `ते माण करदिआं बंदा आप ही हीणा हो जांदा है। जद कोई मंतरी जां अफसर किसे सलूट मारदे मातहित्त नूं अणगौलिआं करदा तां इह उसदे मन विच बैठी नां अहिलीअत दा प्रगटावा हुंदा है। विदेश विच अकसर जेकर किसे वड्डे अहुदेदार कोलों अजेही कुताही हो जावे तां उह वापस मुड़ के आपणी गलती वी सुधारदा है अते मुआफ़ी वी मंगदा है।

अणगौले कीतिआं खेतां विच खड़ीआं फ़सलां वी उदास ते निराश हो जादीआं हन। अजोके समिआं विच निराशता दा केहा आलम कि हुण खेतां विच फ़सलां नहीं सगों खुदकुशीआं उगदीआं हन। बज़ुरग तां आपणीआं फ़सलां नूं पुत्तां-धीआं वांग पालदे सन। अणगौले कीतिआं तां पालतू जानवर वी उदास हो जांदे हन अते इह उदासी ही कदे कदाईं इनहां जानवरां लई आखरी साह ही बण जांदी है। 2003 विच असीं कैनेडा आ गए तां साडा पालतू कुत्ता साडे गैर-हाज़री विच केहा अणगौला होइआ कि सुक्क के पिंजर ही हो गिआ। तिंन कु महीने बाअद साडे पंजाब परतण तों कुझ ही दिनां बाअद मर गिआ। शाइद उसदा आखरी वकत साडी ही उडीक कर रिहा सी इह दस्सण लई कि मेरा अणगौलापण ही मेरी मौत दा कारन बणिआ है। बज़ुरग आपणे बलदां, मझ्झां-गाईआं जां कुत्तिआं नूं परिवारक मैंबरां वांग पालदे सन। उनहां दी इक दिन दी गैर-हाज़री वी जानवरां दे मनां विच हेरवा पैदा कर दिंदी सी। बलदां, मझ्झां ते गाईआं नूं अणगौलिआं करके असीं की खट्टिआ, कदे ज़रूर सोचणा।

जद बच्चे, मापिआं वलों अणगौले हुंदे हन तां उह कुसंगत दा हिस्सा बण, नशिआं अते कुरीतीआं दा शिकार हो जांदे, आपणे साहां दा सिवा सेकण लग्गदे अते आखर उह आपणे मापिआं अते घर लई नमोशी बण जांदे हन। पर जद नौजवान बच्चिआं वलों मापिआं नूं अणगौलिआं कीता जांदा तां बुढ्ढे मापे सिरफ़ दरां दी उडीक बण जांदे। उनहां दे दीदिआं विच उतर आउंदा झउलापण। उह किसे वी दसतक जां धुंधली पैड़चाल विचों आपणे बच्चिआं दी आमद नूं किआसदे। बुढापे विच बच्चिआं नूं मिलण दा भरम पालदे, आख़र नूं घर दीआं दहिलीज़ां नूं हंझूआं नाल धोंदे अते आखरी साह वी औंसीआं विच परोंदे। बच्चे तां आपणे मापिआं दे सिविआं दी राख़ वी फरोलण तों बेमुख्ख हो जांदे। अजेहे अणगौलेपण नें ही मापिआं नूं मौत दीआं मंनतां मंगण लई मजबूर कीता। जद रिशते ही अणगौलेपण दा शिकार होण लग्ग पैण तां रिशतिआं दे कोसेपण नूं चहड़दी है सुंन। मोह विच उगदी है निरमोहेपण दी परत। पाकीज़गी विच पैदा हो जांदा पलीतपुणा। इसदी तकड़ाई अते पकिआई विच हो जांदा है कचिआई दा बोलबाला। निज्ज दुआले उसरे रिशतिआं विचों तुसीं किंझ सरब-सुख्ख अते सरबत्त दे भले दी कामना कर सकदे हो। मुफ़ाद दुआले ऊणे रिशते कदे वी सदीव नहीं हुंदे। इस दीआं कच्चीआं तंदां विच बड़ी जलदी पै जांदीआं नें उलझणा। तड़क्क कर के टुट्ट जांदी अजेहे संबंधां दी सारथिकता जद मनुख्ख अणगौलेपण दी हामी भरन लग्ग पवे।

अधिआपक जद किसे विदिआरथी नूं अणगौले करदा है तां उह आपणे कित्ते दा अपमान करदा है। सिखिआरथीआं दी जि਼ंदगी नाल खिलवाड़ करदा। जद विदिआरथी आपणे अधिआपक नूं अणगौला करन लग्गदे तां अधिआपक दा सनमान, अपमान बण जांदा। अजेहे वरतारे कारन ही सिखिआ दे मिआर नें गिरावट नूं छूहिआ है अते असीं आईएऐस तों आईलैटस तीक दा सफ़र कर लिआ है। अणगौलेपण दी इंतहा ही हुंदी जद कोई डाकटर सज्जी अख्ख दी बजाए खब्बी अख्ख दा ही उपरेशन कर दिंदा। कई वार पेट दा उपरेशन करदिआं कैंची जां पट्टीआं पेट विच ही छड्ड दिंदा। अजेहे वरतारे कित्ते दी प्रमुख्खता, उचतमता अते समरपिता `ते बहुत सारे प्रशन उकर जांदे। इह प्रशन फिर नवें रूप विच समाजी गिरावट अते कदरां-कीमतां दे खोरे दा सबब्ब वी बणदे।

दोसती दे दाइरे विच अणगौला करना, सभ तों घातक। उमर भर दीआं सांझां दा मातम, हुसीन यादां नूं कबर विच दफ़नाउणा अते आपणे दरद नूं आपणी ही हिक्क विच छुपाउणा। इसदे ग़म विच खुद नूं गाळणा अते गवाचे होए अतीत नूं खारे नैणां थीं भालणा। दोसती दे सुक्क रहे दरिआवां दी कथा सुणन ‘ते तुहानूं पता लग्गेगा कि दोसतीआं नूं अजोका मनुख्ख किवें पौड़ी बणा के वरतदा है? किंझ किसे दे सुपनिआं दी हेठी हुंदी अते किवें किसे दे चावां दी अरथी विच खुद लई खुशीआं दे रंग उघड़दे? किवें किसे दी बुरकी खोहण दे जशन मनाए जांदे अते जशनां नूं दोसतीआं दा नाम दित्ता जांदा। दोसती नूं दुशमणी दे कटहिरे विच पेश करन वालिआं लई दोसती ते दुशमणी नूं पालण दे वी गुर निराले अते आलम वी वख्खरा।

सुपनिआं नूं अणगौला करन वाले कदे वी सुपनिआं दा सच्च नहीं हो सकदे। सिरफ़ उनहां दे हिस्से सुपनिआं दी किर रही राख़ जो उनहां दे दीदिआं नूं कुक्करे अरपितदी। उनहां दे राहां विच औकड़ां विछाउंदी अते उनहां दी सोच विचों मनफ़ी हो जांदी जीवन दीआं मंज़लां दी निशानदेही, जिनहां नें मनुख्खता नूं सदीवता दा पांधी बणाउणा हुंदा। जद मन विच पनपे अचनचेती विचारां नूं अणगौले करन दी आदत होवे तां इनहां विचारां विचों रांगले भविख्ख दी सिरजणा दा कमाल खुद-ब-खुद ही अलोप हो जांदा। इह मन `ते दसतक दिंदे सूखमभावी विचार जां प्रतीक हुंदे जो कदे किसे कविता दा रूप धारदे जां किसे कला-क्रित दी संभावी सिरजणा दा अधार हुंदे। इनहां नूं कदे वी अणगौले नां करो किउंकि हो सकदा है कि इनहां विचारां दी बुक्कल विच अजेहा कुझ होवे जिसदी तुसीं कामना करदे होवे। इसदी बेगानगी सिरफ़ तुहानूं तुहाडीआं सफ़लतावां तों ही महिरूम करेगी। याद रख्खणा अजेहे पल थिर नहीं रहिंदे। पता नहीं इनहां किहड़े मन-बिरख़ दी टाहणी मल लैणी। टाहणी नूं हुलारा देणा, विसथार देणा, निखार देणा अते संुदरता नूं चार चंन ला के अगले पड़ाअ वंनीं उडारी भरनी। पलंग `ते पईआं होईआं रूहां अणगौले रूप विच जद दो जिसम बण के रोबोटी भावना दा प्रगटाअ करदीआं तां रुस्स जांदी साहां दी सुगंधता। इक दूजे दे साह बणन दी दुआ। इक दूजे नूं आपणीआं बाहां विच लैण दी अदाअ। इक दूजे नूं अपनाउणा, इक दूजे विच समाउणा, ज़िंदगी नूं होर हुसीन बणाउणा अते परिवारक ज़िंदगी नूं नवें अरथ देणा। अणगौले होण दा दरद देखणा है तां कदे मां महिट्टर बच्चे दे दीदिआं विच उतरी बेबसी, उदासी, हीण-भावना अते बेगानगी नूं देखणा तां पता लग्गे कि अणगौले बच्चिआं दी तरासदी की हुंदी? उह किहड़ी आउध नूं तरसदे, आपणे साहां नूं सलीब `ते टंगी रख्खदे? कदे किसे ढाबे `ते किसे मुंडू नूं भांडिआं दे नाल हंझूआं संग आपणे मूंह नूं धोंदिआं, अणगौले होइआं अते आपणी किसमत `ते झूरदिआं देखणा तां पता लग्गेगा कि अणगौलिआ बच्चा किवें मापिआं दी निघ्घी बुक्कल नूं तरसिआ पिआ ए? उह ठुर ठुर करदे सिरफ़ आपणे साहां नाल खुद नूं गरमाउण दी कोशिश विच बचपने दी बादशाही नूं कंगाली दा नाम देण जोगे ही हुंदे। गिध्ध भरीआं अख्खां विचों उडी होई नींद उसदे सुपनिआं नूं किहड़े अरथ दिंदी होवेगी, दस्सण दी लोड़ ही नहीं रहिंदी। अणगौले जाणा उस समें सभ तों ज़िआदा दुखदाई जद तुहाडा कोई आपणा ही तुहाडी जि਼ंदगी नूं नरक बणा, आपणीआं होछीआं करतूतां विचों जिं਼दगी दा करूर रूप तुहाडे नाम कर जांदा जिसदी तुसीं कदे तवक्कों वी नहीं कर सकदे। अणगौले जाण वाले विअकती दरअसल सूखमभावी हुंदे जो किसे दे झांसे विच आ आपणी कबर दा नामकरन खुद ही हो जांदे। अणगौले करन वाले इह लोक ही हुंदे जिहड़े बाअद विच उनहां दीआं कबरां `ते फुल्ल चहड़ाउण जां कदे कदाईं दीवा जगाउण दा भुलेखा मन विच पाल, आपणे आप नूं सुरख़रू होण दा सवांग रचाउंदे। बहुत माड़ा हुंदा जि਼ंदगी दे रुझेविआं विच आपणी सिहत नूं अणगौलिआ करना किउंकि सिहत तों बगैर जीवन दे कोई अरथ नहीं रहिंदे। जि਼ंदगी दी भज्जदौड़ विच उलझिओ! कदे कदाईं इह याद करिओ कि सिहतयाब नां होण कारन शाइद तुसीं नां रहो। पर दुनीआं नें आपणी रफ़तार विच तुरदे रहिणा। मेरा जाणकार प्रो. तड़के तों लै के देर रात तीक टिऊशनां पहड़ाउंदा सी। `केरां मैं उसनूं किहा कि कोई समां सैर आदि लई होणा चाहीदा है। तां उसदा तरक मैनूं लाजवाब कर गिआ। उसदा कहिणा सी कि मैनूं पता है कि मैनूं दिल दा दौरा पैणा है। मैं इस लई पंज लख्ख रख्खिआ होइआ है। सच्चीं कुझ सालां बाअद उसनूं हारट अटैक होइआ अते उह मसां ही बचिआ। पर इस तों बाअद वी उह टिऊशन पहड़ाउण दी आदत तों नहीं हट सकिआ। शाइद उह आपणी करम-हथेली `ते मौत दा फुरमान उकरान लई बहुत काहला होवे।

आले-दुआले नूं अणगौलिआं कीतिआं फि਼ज़ा तुहाथों रुस्स जांदी। परिवार नूं अणगौले कीतिआं संबंधां विच तरेड़ पैणी लाज़मी हुंदी। परिवार विच रहिंदिआं वी उह इकल्लता दा शिकार हो जांदा अते फिर इह इकल्लता उसनूं ही खा जांदी। अणगौलिआं करना है तां माड़ी संगत, माड़ीआं आदतां ते माड़ी बिरती नूं करो। पर कदे वी आपणे आप नूं, आपणी रूह, आपणे मन अते आपणे दिल नूं अणगौलिआं नां करो। सभ कुझ नूं अणगौले कीतिआं बंदा जिउंदा रहि सकदा पर मन नूं अणगौले कीतिआं बंदा मर जांदा अते फिर लाश बणे विअकती दे जिऊण दे कोई अरथ नहीं रहिंदे। कदे वी खुद नूं अणगौलिआ नां करो किउंकि जद मनुख्ख खुद नूं अणगौलिआं करदा तां फिर अणगौला करना उसदी आदत बण जांदी है। फिर अणगौलता दा शिकार हुंदा ए परिवार, मापे, बच्चे, समाज अते संसार। बंदा आपणी हयाती नूं सिरफ़ साहां दी पूरती बणा लैंदा किउंकि जि਼ंदगी नूं जिऊणा अते मानणा तां उसदी ज़हिनीअत दा हिस्सा ही नहीं रहिंदा। पर सभ तों जि਼आदा पीड़त करदा है जद बंदा आपणे ही दिल नूं अणगौलिआं करदा। दिल दीआं गल्लां नूं सुणन अते इसदी मंनण तों आनाकानी करदा, आखर नूं दिल दे रोग हत्थों ही रुख्खसत हो जांदा है। पर इस तों वी ज़िआदा दुख्ख पहुंचांदा है जद बंदा आपणे मन नूं अणगौलिआं करदा, आपणी रूह दी अवग्गिआ करदा है। रूह दी बेधिआनी विचों मनुख्खी आसां खतम हो जांदीआं, चावां अते खेड़िआं दी पत्तझड़ मन दीआं बरूहां `ते दसतक दिंदी। फिर असीं पत्तझड़ वरगे पलां दा दरदनामा बणे, उडदे पत्ते वरगा जीवन जिऊंदे पता नहीं किहड़े खूह-खाते विच खुद नूं खतम कर बैठदे। कदे कदाईंं अणगौले मित्तरां नूं हाक मारदे रहो तां कि उनहां नाल जि਼ंदगी दे बीते होए रांगले दिनां नूं सदा लई जि਼ंदा रख्खिआ जा सके। वेला मिले तां आपणे उनहां रिशतिआं नूं ज़रूर याद करना जिहड़े तुहाडे चेतिआं विचों ही विसर चुक्के। शाइद इनहां सबंधां नूं पुनर-संजीव कर के तुहानूं आपणे बीते दे हेरवे विचों मुड़ उभरन दा मौका मिले