کئی وار اݨگَۄلے جاݨا سُچیت رُۄپ وِچ ہُںدّا اتے کئی وار اچیت رُۄپ وِچ۔ کئی وار جاݨ بُجھّ کے اتے کئی وار سُتّے سِدھّ۔ کئی وار کِسے نُۄں ہِیݨا درسائُݨ لئی اتے کئی وار کھُد دی اُچّمتا پْرگٹائُݨ لئی۔ اݨگَۄلݨا٬ منُکھّی سُبھاء دا نکاراتمک پہِلُۄ۔ کھُد دے من وِچ بَیٹھی ہئۄُمَے جاں اگِیانتا۔ آپݨا ہںکّار٬ وہِم پالݨ دا بھرم اتے کھُد دی رہِبری نُۄں پْراپتی دا سببّ بݨائُݨا۔ اݨگَۄلݨا٬ سماج وِچ وی ہُںدّا٬ رِشتِیاں وِچ وی٬ دۄستاں وِچ وی٬ کمّ والی تھاں `تے وی اتے جمات وِچ وی۔ کَۄݨ اݨگَۄلِیا جاںدا اتے کِس نُۄں اُچیچ دِتا جاںدا٬ کِسے نُۄں دسّݨ دی لۄڑ نہِیں ہُںدّی۔ ادِکھّ رُۄپ وِچ اِہ سبھ کُجھ سبھ دے ساہمݨے ہی وپاردا۔ سماج دے شِیشے وِچ کُجھ سمیں لئی کۄئی دھُںدھّلکا تاں ہۄ سکدا٬ پر سماج دی پاردرشتا ساہویں گِرِیا بںدّا کدے اُٹھݨ جۄگا نہِیں رہِںدّا۔

کئی وار اسِیں آپݨِییاں ہی سۄچاں وِچ اجیہے گواچدے ہاں کِہ سانُۄں آلے-دُیالے وِچ کُجھ وپارن٬ کِسے دی ہاذری جاں ہۄںد دا اہِساس ہی نہِیں ہُںدّا۔ اسِیں آپݨی ہی دُنِییا وِچ گواچے٬ کھُد دی دُنِییا وسا٬ اِس دِییاں بارِیکِییاں اتے مہِین تںدّاں وِچ اُلجھے سِرف کھُد تۄں کھُد دے سفر وِچ ہی راہاں دا پَیںڈا مُکا چھڈّدے ہاں۔ سفر `تے جاںدِیاں اکھّاں کھُلّہِییاں ہۄݨ, کنّاں نُۄں سپشّٹ سُݨائی دیوے اتے تُہاڈی چیتنا وِچ چیتنتا دا واس رہے تاں سفر بہُت سُکھاواں ہُںدّا ہَے۔ اِہ سفر بھاویں مںذّلاں دا ہۄوے٬ سُپنِیاں دا ہۄوے٬ دِللگی دا جاں جِںدّگی دا ہۄوے۔ چَۄگِردے نُۄں اݨگَۄلے کِیتِیاں تُسِیں آپݨے آپ نُۄں اݨگَۄلے ہۄݨ تۄں کدے نہِیں بچا سکدے۔ اݨگَۄلے جاݨ دا درد بہُت ڈُۄںگھا ہُںدّا ہَے۔ اِسدی چِیس وِچ بںدّا چِیس چِیس ہۄ جاںدا ہَے۔ کئی وار تاں بںدّے دی ہُۄںگر وی ہاک بݨن تۄں آکی ہۄ جاںدی ہَے۔ اݨگَۄلݨا کِسے وی پدھّر دا ہۄوے٬ ماڑا ہُںدّا ہَے۔ جیکر اݨگَۄلݨا ہی ہَے تاں من وِچ اُٹھِییاں وِناشکاری بِرتِییاں نُۄں اݨگَۄلے کرۄ جِہڑِییاں تُہاڈی تباہی دا کارن ہۄ سکدِییاں ہن۔

اݨگَۄلے کِیتِیاں تاں جگدے چِراگ وی بُجھّ جاںدے ہن کِئُںکِہ ہنیرا چِراگاں نُۄں بُجھائُݨ لئی ہمیشا تتپر ہُںدّا ہَے۔ چِراگاں نُۄں جگدے رکھّݨ لئی ذرُۄری ہَے کِہ اِنہاں نُۄں کدے وی اݨگَۄلے ناں کرۄ٬ سگۄں ہتھّاں دی اۄٹ کر کے جگدے رہِݨ وِچ مدد کرۄ۔ اݨگَۄلاپݨ, منُکھّی پھِترت ہَے۔ کدے اِس `تے ماݨ کردِیاں بںدّا آپ ہی ہِیݨا ہۄ جاںدا ہَے۔ جد کۄئی مںتّری جاں اپھسر کِسے سلُۄٹ ماردے ماتہِتّ نُۄں اݨگَۄلِیاں کردا تاں اِہ اُسدے من وِچ بَیٹھی ناں اہِلِیئت دا پْرگٹاوا ہُںدّا ہَے۔ وِدیش وِچ اکسر جیکر کِسے وڈّے اہُدیدار کۄلۄں اجیہی کُتاہی ہۄ جاوے تاں اُہ واپس مُڑ کے آپݨی گلتی وی سُدھاردا ہَے اتے مُیافی وی مںگّدا ہَے۔

اݨگَۄلے کِیتِیاں کھیتاں وِچ کھڑِییاں فسلاں وی اُداس تے نِراش ہۄ جادِییاں ہن۔ اجۄکے سمِیاں وِچ نِراشتا دا کیہا آلم کِہ ہُݨ کھیتاں وِچ فسلاں نہِیں سگۄں کھُدکُشِییاں اُگدِییاں ہن۔ بذُرگ تاں آپݨِییاں فسلاں نُۄں پُتّاں-دھِییاں واںگ پالدے سن۔ اݨگَۄلے کِیتِیاں تاں پالتُۄ جانور وی اُداس ہۄ جاںدے ہن اتے اِہ اُداسی ہی کدے کدائیِں اِنہاں جانوراں لئی آکھری ساہ ہی بݨ جاںدی ہَے۔ 2003 وِچ اسِیں کَینیڈا آ گئے تاں ساڈا پالتُۄ کُتّا ساڈے گَیر-ہاذری وِچ کیہا اݨگَۄلا ہۄئِیا کِہ سُکّ کے پِںجّر ہی ہۄ گِیا۔ تِنّ کُ مہِینے بائد ساڈے پںجّاب پرتݨ تۄں کُجھ ہی دِناں بائد مر گِیا۔ شائِد اُسدا آکھری وکت ساڈی ہی اُڈِیک کر رِہا سی اِہ دسّݨ لئی کِہ میرا اݨگَۄلاپݨ ہی میری مَۄت دا کارن بݨِیا ہَے۔ بذُرگ آپݨے بلداں٬ مجھّاں-گائیِیاں جاں کُتِّیاں نُۄں پرِوارک مَیمبراں واںگ پالدے سن۔ اُنہاں دی اِک دِن دی گَیر-ہاذری وی جانوراں دے مناں وِچ ہیروا پَیدا کر دِںدّی سی۔ بلداں٬ مجھّاں تے گائیِیاں نُۄں اݨگَۄلِیاں کرکے اسِیں کی کھٹِّیا٬ کدے ذرُۄر سۄچݨا۔

جد بچّے٬ ماپِیاں ولۄں اݨگَۄلے ہُںدّے ہن تاں اُہ کُسںگّت دا ہِسّا بݨ, نشِیاں اتے کُرِیتِییاں دا شِکار ہۄ جاںدے٬ آپݨے ساہاں دا سِوا سیکݨ لگّدے اتے آکھر اُہ آپݨے ماپِیاں اتے گھر لئی نمۄشی بݨ جاںدے ہن۔ پر جد نَۄجوان بچِّیاں ولۄں ماپِیاں نُۄں اݨگَۄلِیاں کِیتا جاںدا تاں بُڈھّے ماپے سِرف دراں دی اُڈِیک بݨ جاںدے۔ اُنہاں دے دِیدِیاں وِچ اُتر آئُںدا جھئُلاپݨ۔ اُہ کِسے وی دستک جاں دھُںدھّلی پَیڑچال وِچۄں آپݨے بچِّیاں دی آمد نُۄں کِیاسدے۔ بُڈھاپے وِچ بچِّیاں نُۄں مِلݨ دا بھرم پالدے٬ آخر نُۄں گھر دِییاں دہِلِیذاں نُۄں ہںجھُّۄیاں نال دھۄںدے اتے آکھری ساہ وی اَۄںسِییاں وِچ پرۄںدے۔ بچّے تاں آپݨے ماپِیاں دے سِوِیاں دی راخ وی پھرۄلݨ تۄں بیمُکھّ ہۄ جاںدے۔ اجیہے اݨگَۄلیپݨ نیں ہی ماپِیاں نُۄں مَۄت دِییاں منّتاں مںگّݨ لئی مجبُۄر کِیتا۔ جد رِشتے ہی اݨگَۄلیپݨ دا شِکار ہۄݨ لگّ پَیݨ تاں رِشتِیاں دے کۄسیپݨ نُۄں چڑھدی ہَے سُنّ۔ مۄہ وِچ اُگدی ہَے نِرمۄہیپݨ دی پرت۔ پاکِیذگی وِچ پَیدا ہۄ جاںدا پلِیتپُݨا۔ اِسدی تکڑائی اتے پکِیائی وِچ ہۄ جاںدا ہَے کچِیائی دا بۄلبالا۔ نِجّ دُیالے اُسرے رِشتِیاں وِچۄں تُسِیں کِںجھّ سرب-سُکھّ اتے سربتّ دے بھلے دی کامنا کر سکدے ہۄ۔ مُفاد دُیالے اُۄݨے رِشتے کدے وی سدِیو نہِیں ہُںدّے۔ اِس دِییاں کچِّییاں تںدّاں وِچ بڑی جلدی پَے جاںدِییاں نیں اُلجھݨا۔ تڑکّ کر کے ٹُٹّ جاںدی اجیہے سمبّںدھّاں دی سارتھِکتا جد منُکھّ اݨگَۄلیپݨ دی ہامی بھرن لگّ پوے۔

ادھِیاپک جد کِسے وِدِیارتھی نُۄں اݨگَۄلے کردا ہَے تاں اُہ آپݨے کِتّے دا اپمان کردا ہَے۔ سِکھِیارتھِییاں دی جِںدّگی نال کھِلواڑ کردا۔ جد وِدِیارتھی آپݨے ادھِیاپک نُۄں اݨگَۄلا کرن لگّدے تاں ادھِیاپک دا سنمان٬ اپمان بݨ جاںدا۔ اجیہے ورتارے کارن ہی سِکھِیا دے مِیار نیں گِراوٹ نُۄں چھُۄہِیا ہَے اتے اسِیں آئیِئیئَس تۄں آئیِلَیٹس تِیک دا سفر کر لِیا ہَے۔ اݨگَۄلیپݨ دی اِںتہا ہی ہُںدّی جد کۄئی ڈاکٹر سجّی اکھّ دی بجائے کھبّی اکھّ دا ہی اُپریشن کر دِںدّا۔ کئی وار پیٹ دا اُپریشن کردِیاں کَیںچی جاں پٹِّییاں پیٹ وِچ ہی چھڈّ دِںدّا۔ اجیہے ورتارے کِتّے دی پْرمُکھّتا٬ اُچتمتا اتے سمرپِتا `تے بہُت سارے پْرشن اُکر جاںدے۔ اِہ پْرشن پھِر نویں رُۄپ وِچ سماجی گِراوٹ اتے کدراں-کِیمتاں دے کھۄرے دا سببّ وی بݨدے۔

دۄستی دے دائِرے وِچ اݨگَۄلا کرنا٬ سبھ تۄں گھاتک۔ اُمر بھر دِییاں ساںجھاں دا ماتم٬ ہُسِین یاداں نُۄں کبر وِچ دفنائُݨا اتے آپݨے درد نُۄں آپݨی ہی ہِکّ وِچ چھُپائُݨا۔ اِسدے غم وِچ کھُد نُۄں گالھݨا اتے گواچے ہۄئے اتِیت نُۄں کھارے نَیݨاں تھِیں بھالݨا۔ دۄستی دے سُکّ رہے درِیاواں دی کتھا سُݨن ’تے تُہانُۄں پتا لگّیگا کِہ دۄستِییاں نُۄں اجۄکا منُکھّ کِویں پَۄڑی بݨا کے ورتدا ہَے؟ کِںجھّ کِسے دے سُپنِیاں دی ہیٹھی ہُںدّی اتے کِویں کِسے دے چاواں دی ارتھی وِچ کھُد لئی کھُشِییاں دے رںگّ اُگھڑدے؟ کِویں کِسے دی بُرکی کھۄہݨ دے جشن منائے جاںدے اتے جشناں نُۄں دۄستِییاں دا نام دِتّا جاںدا۔ دۄستی نُۄں دُشمݨی دے کٹہِرے وِچ پیش کرن والِیاں لئی دۄستی تے دُشمݨی نُۄں پالݨ دے وی گُر نِرالے اتے آلم وی وکھّرا۔

سُپنِیاں نُۄں اݨگَۄلا کرن والے کدے وی سُپنِیاں دا سچّ نہِیں ہۄ سکدے۔ سِرف اُنہاں دے ہِسّے سُپنِیاں دی کِر رہی راخ جۄ اُنہاں دے دِیدِیاں نُۄں کُکّرے ارپِتدی۔ اُنہاں دے راہاں وِچ اَۄکڑاں وِچھائُںدی اتے اُنہاں دی سۄچ وِچۄں منفی ہۄ جاںدی جِیون دِییاں مںذّلاں دی نِشاندیہی٬ جِنہاں نیں منُکھّتا نُۄں سدِیوتا دا پاںدھی بݨائُݨا ہُںدّا۔ جد من وِچ پنپے اچنچیتی وِچاراں نُۄں اݨگَۄلے کرن دی آدت ہۄوے تاں اِنہاں وِچاراں وِچۄں راںگلے بھوِکھّ دی سِرجݨا دا کمال کھُد-ب-کھُد ہی الۄپ ہۄ جاںدا۔ اِہ من `تے دستک دِںدّے سُۄکھمبھاوی وِچار جاں پْرتِیک ہُںدّے جۄ کدے کِسے کوِتا دا رُۄپ دھاردے جاں کِسے کلا-کْرِت دی سمبھّاوی سِرجݨا دا ادھار ہُںدّے۔ اِنہاں نُۄں کدے وی اݨگَۄلے ناں کرۄ کِئُںکِہ ہۄ سکدا ہَے کِہ اِنہاں وِچاراں دی بُکّل وِچ اجیہا کُجھ ہۄوے جِسدی تُسِیں کامنا کردے ہۄوے۔ اِسدی بیگانگی سِرف تُہانُۄں تُہاڈِییاں سفلتاواں تۄں ہی مہِرُۄم کریگی۔ یاد رکھّݨا اجیہے پل تھِر نہِیں رہِںدّے۔ پتا نہِیں اِنہاں کِہڑے من-بِرخ دی ٹاہݨی مل لَیݨی۔ ٹاہݨی نُۄں ہُلارا دیݨا٬ وِستھار دیݨا٬ نِکھار دیݨا اتے سںُّدرتا نُۄں چار چنّ لا کے اگلے پڑاء ونِّیں اُڈاری بھرنی۔ پلںگّ `تے پئیِیاں ہۄئیِیاں رُۄہاں اݨگَۄلے رُۄپ وِچ جد دۄ جِسم بݨ کے رۄبۄٹی بھاونا دا پْرگٹاء کردِییاں تاں رُسّ جاںدی ساہاں دی سُگںدھّتا۔ اِک دُۄجے دے ساہ بݨن دی دُیا۔ اِک دُۄجے نُۄں آپݨِییاں باہاں وِچ لَیݨ دی اداء۔ اِک دُۄجے نُۄں اپنائُݨا٬ اِک دُۄجے وِچ سمائُݨا٬ ذِںدّگی نُۄں ہۄر ہُسِین بݨائُݨا اتے پرِوارک ذِںدّگی نُۄں نویں ارتھ دیݨا۔ اݨگَۄلے ہۄݨ دا درد دیکھݨا ہَے تاں کدے ماں مہِٹّر بچّے دے دِیدِیاں وِچ اُتری بیبسی٬ اُداسی٬ ہِیݨ-بھاونا اتے بیگانگی نُۄں دیکھݨا تاں پتا لگّے کِہ اݨگَۄلے بچِّیاں دی تراسدی کی ہُںدّی؟ اُہ کِہڑی آئُدھ نُۄں ترسدے٬ آپݨے ساہاں نُۄں سلِیب `تے ٹںگّی رکھّدے؟ کدے کِسے ڈھابے `تے کِسے مُںڈُّۄ نُۄں بھاںڈِیاں دے نال ہںجھُّۄیاں سںگّ آپݨے مُۄںہ نُۄں دھۄںدِیاں٬ اݨگَۄلے ہۄئِیاں اتے آپݨی کِسمت `تے جھُۄردِیاں دیکھݨا تاں پتا لگّیگا کِہ اݨگَۄلِیا بچّا کِویں ماپِیاں دی نِگھّی بُکّل نُۄں ترسِیا پِیا اے؟ اُہ ٹھُر ٹھُر کردے سِرف آپݨے ساہاں نال کھُد نُۄں گرمائُݨ دی کۄشِش وِچ بچپنے دی بادشاہی نُۄں کںگّالی دا نام دیݨ جۄگے ہی ہُںدّے۔ گِدھّ بھرِییاں اکھّاں وِچۄں اُڈی ہۄئی نِیںد اُسدے سُپنِیاں نُۄں کِہڑے ارتھ دِںدّی ہۄویگی٬ دسّݨ دی لۄڑ ہی نہِیں رہِںدّی۔ اݨگَۄلے جاݨا اُس سمیں سبھ تۄں ذِیادا دُکھدائی جد تُہاڈا کۄئی آپݨا ہی تُہاڈی جِںدّگی نُۄں نرک بݨا٬ آپݨِییاں ہۄچھِییاں کرتُۄتاں وِچۄں جِںدّگی دا کرُۄر رُۄپ تُہاڈے نام کر جاںدا جِسدی تُسِیں کدے توکّۄں وی نہِیں کر سکدے۔ اݨگَۄلے جاݨ والے وِئکتی درئسل سُۄکھمبھاوی ہُںدّے جۄ کِسے دے جھاںسے وِچ آ آپݨی کبر دا نامکرن کھُد ہی ہۄ جاںدے۔ اݨگَۄلے کرن والے اِہ لۄک ہی ہُںدّے جِہڑے بائد وِچ اُنہاں دِییاں کبراں `تے پھُلّ چڑھائُݨ جاں کدے کدائیِں دِیوا جگائُݨ دا بھُلیکھا من وِچ پال٬ آپݨے آپ نُۄں سُرخرُۄ ہۄݨ دا سواںگ رچائُںدے۔ بہُت ماڑا ہُںدّا جِںدّگی دے رُجھیوِیاں وِچ آپݨی سِہت نُۄں اݨگَۄلِیا کرنا کِئُںکِہ سِہت تۄں بگَیر جِیون دے کۄئی ارتھ نہِیں رہِںدّے۔ جِںدّگی دی بھجّدَۄڑ وِچ اُلجھِئۄ! کدے کدائیِں اِہ یاد کرِئۄ کِہ سِہتیاب ناں ہۄݨ کارن شائِد تُسِیں ناں رہۄ۔ پر دُنِییاں نیں آپݨی رفتار وِچ تُردے رہِݨا۔ میرا جاݨکار پْرۄ. تڑکے تۄں لَے کے دیر رات تِیک ٹِئۄُشناں پڑھائُںدا سی۔ `کیراں مَیں اُسنُۄں کِہا کِہ کۄئی سماں سَیر آدِ لئی ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ تاں اُسدا ترک مَینُۄں لاجواب کر گِیا۔ اُسدا کہِݨا سی کِہ مَینُۄں پتا ہَے کِہ مَینُۄں دِل دا دَۄرا پَیݨا ہَے۔ مَیں اِس لئی پںجّ لکھّ رکھِّیا ہۄئِیا ہَے۔ سچِّیں کُجھ سالاں بائد اُسنُۄں ہارٹ اٹَیک ہۄئِیا اتے اُہ مساں ہی بچِیا۔ پر اِس تۄں بائد وی اُہ ٹِئۄُشن پڑھائُݨ دی آدت تۄں نہِیں ہٹ سکِیا۔ شائِد اُہ آپݨی کرم-ہتھیلی `تے مَۄت دا پھُرمان اُکران لئی بہُت کاہلا ہۄوے۔

آلے-دُیالے نُۄں اݨگَۄلِیاں کِیتِیاں پھِذا تُہاتھۄں رُسّ جاںدی۔ پرِوار نُۄں اݨگَۄلے کِیتِیاں سمبّںدھّاں وِچ تریڑ پَیݨی لاذمی ہُںدّی۔ پرِوار وِچ رہِںدِّیاں وی اُہ اِکلّتا دا شِکار ہۄ جاںدا اتے پھِر اِہ اِکلّتا اُسنُۄں ہی کھا جاںدی۔ اݨگَۄلِیاں کرنا ہَے تاں ماڑی سںگّت٬ ماڑِییاں آدتاں تے ماڑی بِرتی نُۄں کرۄ۔ پر کدے وی آپݨے آپ نُۄں٬ آپݨی رُۄہ٬ آپݨے من اتے آپݨے دِل نُۄں اݨگَۄلِیاں ناں کرۄ۔ سبھ کُجھ نُۄں اݨگَۄلے کِیتِیاں بںدّا جِئُںدا رہِ سکدا پر من نُۄں اݨگَۄلے کِیتِیاں بںدّا مر جاںدا اتے پھِر لاش بݨے وِئکتی دے جِئۄُݨ دے کۄئی ارتھ نہِیں رہِںدّے۔ کدے وی کھُد نُۄں اݨگَۄلِیا ناں کرۄ کِئُںکِہ جد منُکھّ کھُد نُۄں اݨگَۄلِیاں کردا تاں پھِر اݨگَۄلا کرنا اُسدی آدت بݨ جاںدی ہَے۔ پھِر اݨگَۄلتا دا شِکار ہُںدّا اے پرِوار٬ ماپے٬ بچّے٬ سماج اتے سںسّار۔ بںدّا آپݨی ہیاتی نُۄں سِرف ساہاں دی پُۄرتی بݨا لَیںدا کِئُںکِہ جِںدّگی نُۄں جِئۄُݨا اتے مانݨا تاں اُسدی ذہِنِیئت دا ہِسّا ہی نہِیں رہِںدّا۔ پر سبھ تۄں جِیادا پِیڑت کردا ہَے جد بںدّا آپݨے ہی دِل نُۄں اݨگَۄلِیاں کردا۔ دِل دِییاں گلّاں نُۄں سُݨن اتے اِسدی منّݨ تۄں آناکانی کردا٬ آکھر نُۄں دِل دے رۄگ ہتھّۄں ہی رُکھّست ہۄ جاںدا ہَے۔ پر اِس تۄں وی ذِیادا دُکھّ پہُںچّاںدا ہَے جد بںدّا آپݨے من نُۄں اݨگَۄلِیاں کردا٬ آپݨی رُۄہ دی اوگِّیا کردا ہَے۔ رُۄہ دی بیدھِیانی وِچۄں منُکھّی آساں کھتم ہۄ جاںدِییاں٬ چاواں اتے کھیڑِیاں دی پتّجھڑ من دِییاں برُۄہاں `تے دستک دِںدّی۔ پھِر اسِیں پتّجھڑ ورگے پلاں دا دردناما بݨے٬ اُڈدے پتّے ورگا جِیون جِئۄُںدے پتا نہِیں کِہڑے کھُۄہ-کھاتے وِچ کھُد نُۄں کھتم کر بَیٹھدے۔ کدے کدائیِںں اݨگَۄلے مِتّراں نُۄں ہاک ماردے رہۄ تاں کِہ اُنہاں نال جِںدّگی دے بِیتے ہۄئے راںگلے دِناں نُۄں سدا لئی جِںدّا رکھِّیا جا سکے۔ ویلا مِلے تاں آپݨے اُنہاں رِشتِیاں نُۄں ذرُۄر یاد کرنا جِہڑے تُہاڈے چیتِیاں وِچۄں ہی وِسر چُکّے۔ شائِد اِنہاں سبںدھّاں نُۄں پُنر-سںجِّیو کر کے تُہانُۄں آپݨے بِیتے دے ہیروے وِچۄں مُڑ اُبھرن دا مَۄکا مِلے۔