अकाश विच्च बिजली दा चमकणा कुदरती वरतारा है जिसदा ज़िकर संसार दे सारे पुरातन ग्रंथां अते साहित विच्च मिलदा है अते इस नाल कई किसम दे मित्थ जुड़े होए हन। इसदी चमक विच्च ऊरजा (Energy) दी मातरा बहुत घट्ट अते थोहड़-चिरी हुंदी है पर करंट बहुत ज़िआदा हुंदा है। इस करके इस तों कोई लाभ उठाउण दी गल्ल दूर, उलटा इसदे ख़तरिआं तों बचण दी लोड़ पैंदी है। अज्ज-कल्ल्ह सभ उच्चीआं इमारतां अते बणतरां आदि उत्ते इस तों बचाओ लई जंतर लग्गे होण दे बावजूद, इनहां दे डिगण कर के होए जानी नुकसान अते लग्गीआं अग्गां दीआं घटनावां अकसर हुंदीआं रहिंदीआं हन। यूरप अते अमरीका दे साइंसदानां नें इस वरतारे बारे खोजां करनीआं शुरू कीतीआं अते डेढ कु सौ साल पहिलां अज्ज दे सरूप वाली बिजली दी काढ कढ्ढण विच्च सफल होए। दर असल इह काढ बिजली नाल सबंधित कई सिलसिलेवार ‘उप-काढां’ दा समूह है। इसदा बहुत तेज़ी नाल पसार होइआ अते अज्ज इह मनुख्खी जीवन दे हर खेतर विच्च दाखल हो चुक्की है किउंकि इह ऊरजा (Energy) दा स्रेशट, साफ-सुथरा, प्रभावकारी, हर वकत हाज़र, वरतण विच्च सौखा अते शोर रहित ज़रीआ है।
ऊरजा कंम कर सकण दी समरत्था दिंदी है जिवें कि सरीर नूं खुराक दी ऊरजा अते कार नूं पटरौल दी ऊरजा दिंदी है। इह मनुख्खी होंद दा मुख्ख आधार है अते इसदे कई साधन हन जिवें कि खुराक, कोला, कुदरती गैस, खणिज तेल, धुप्प, हवा, पाणी, परमाणू, धरती हेठली गरमी, समुंदरी लहिरां आदि। इह सभ कुदरत दे तोहफ़े हन अते इनहां दी वरतों साडा हक्क है अते सद-वरतों साडा फरज़ है। इह सभ रळ के माडरन शैली दे जीवन, हर तरहां दे छोटे-वड्डे उदयोग, सभ खाध-वसतूआं दी उपज अते प्रापती अते आवाजाई आदि दीआं कुल्ल ऊरजा-लोड़ां पूरीआं कर रहे हन। हर इक्क साधन दे आपणे विशेश गुण (अते तरुट्टीआं) हन जिनहां करके इह सारे ही आपो-आपणी जगहा उपयोगी हन अते मौके अते हालात अनुसार वरते जांदे हन। बिजली इनहां विच्चों इक्क है जो संसार दीआं कुल्ल ऊरजा लोड़ां दा अज्ज वी सिरफ 20% हिस्सा है। बिजली अते कुल्ल ऊरजा दा इह फरक समझणा ज़रूरी है, इस बारे भुलेखा लग्गणा इक्क सधारन गल्ल है।
दिलचसप गल्ल इह है कि बिजली आप ऊरजा दा मूल साधन नहीं, बलकि होर साधनां दी ऊरजा नूं वरतण दा ज़रीआ है। बिजली तों पहिलां ऊरजा दा मुख्ख साधन कोला सी अते कोले तों पहिलां मनुख्खी सरीर, पशू, हवा, पाणी, दरख़त, फसलां दी रहिंद-खूंहद अते पशूआं दा गोहा आदि सन। तकनालोजी अते हालात अनुसार पहिले साधनां नूं छड्ड के नविआं नूं अपणाउण नूं ‘ऊरजा-परिवरतन’ (Energy Transition) किहा जांदा है अते इह मनुख्ख दे समुच्चे विकास दी महत्तवपूरन किरिआ रही है। अज्ज वी संसार फौसिल फिऊलां (कोला, कुदरती गैस, खणिज तेल) दी वरतों नूं घटा के बिजली दी वरतों नूं वधाउण दे ‘ऊरजा-परिवरतन’ दे दौर विच्चों लंघ रिहा है। इह अज्ज दे संसार नूं दरपेश सभ तों वध्ध वंगारमई कंमां विच्चों इक्क है किउंकि इह पहिले परिवरतनां तों भिंन है। वरणनयोग है कि ‘वातावरन परिवरतन’ (Climate Change) अते ‘ऊरजा परिवरतन’ (Energy Transition) दो अड्ड-अड्ड खेतर हन पर इक्क दूजे नाल अटुट्ट तरीके नाल जुड़े होए हन। दूजा, पहिले दीआं पैदा कीतीआं समस्सिआवां नूं हल्ल करन दा इक्क ढंग है।
कोला-युग (जो ढाई सौ साल पहिलां शुरू होइआ) तों पहिलां ऊरजा दी कुल्ल लोड़ अज्ज दे मुकाबले विच्च नां-मातर सी। पहिलां भाफ़ इंजण, फिर कारां अते बिजली दीआं काढां नाल संसार दीआं ऊरजा लोड़ां विच्च बेथाह वाधा होइआ अते हुण वी होई जा रिहा है। इस समें दौरान अबादी दे दस गुणा वाधे दे बावजूद कुल्ल ऊरजा दी प्रती जीअ खपत 700 गुणा वधी है। इह खपत जित्थे साडी अभूतपूरव बहु-पख्खी तरक्की दा वड्डा कारन बणी है, उत्थे नाल ही इह विशव-विआपी वातावरणिक समस्सिआ दा कारन वी बणी है। इस समस्सिआ दा सभ तों वड्डा कारन फौसिल फिऊलां अरथात कोले, कुदरती गैस अते खणिज तेल दी अंधा-धुंद अते बेलोड़ी वरतों है। बाकी साधन अरथात धुप्प, हवा, पाणी, परमाणू, समुंदरी लहिरां अते धरती हेठली गरमी प्रदूशण रहित हन, पर इनहां दी हिस्सेदारी बहुत घट्ट है। बिजली दी सिफत इह है कि इह दोहां किसमां दे साधनां तों बणाई जा सकदी है अते बणाई जा रही है पर सभ तों वध्ध फौसिल फिऊलां तों ही बणाई जा रही है। सो इसदा उतपाद वी वातावरण नूं प्रदूशित कर रिहा है भावें कि इह केवल पंजवां हिस्सा है। इस तों सपशट है कि जे सारी बिजली नूं प्रदूशण रहित कर वी लिआ जावे तां वी असीं प्रदूशण नूं पूरी तरहां नहीं रोक सकांगे किउंकि होर खेतर वातावरण नूं वध्ध प्रदूशित कर रहे हन। जिवें कि हवाई अते समुंदरी जहाज़, खेतीबाड़ी दी मशीनरी अते खादां दा उतपाद, टरक्किंग, सटील, सीमिंट, अमोनीआ अते पलासटिक दा उतपाद, लुक, लुबरीकैंट आदि दीआं ज़रूरतां। फिर वी बिजली दे उतपाद नूं प्रदूशण रहित करन ’ते बहुता धिआन दित्ता जा रिहा है, किउंकि इह वध्ध संभव है।
बिजली पैदा करन वाले वड्डे बिजली-घर आम कर के अबादी तों बहुत दूर हुंदे हन। उत्थों इस नूं घर-घर अते होर वरगां दे वड्डे खपतकारां तक पहुंचाउणा तकनीकी पख्खों जिंना गुंझलदार, औखा अते महिंगा कंम है, उंना ही वरतों पख्खों सरल अते साफ-सुथरा है। इस नूं सटोर करन दी लोड़ नहीं पैंदी; दरअसल इह सटोर कीती ही नहीं जा सकदी (छुट्ट थोहड़ी-बहुत दे) अते इह बिजली दा नुकस मंनिआ जांदा है। सभ साधनां तों बणीआं बिजलीआं इक्को जिहीआं हुंदीआं हन अते इनहां सभ नूं इकठ्ठा कर के ही अग्गे इसदी वंड-वंडाई कीती जांदी है। इह ऊरजा दे होर साधनां वांग दिसदी नहीं। इसदी मौजूदगी इसदे आपणे असरां तों जाणी जा सकदी है, जो केवल तिंन ही हन, जिनहां राहीं अग्गे इस तों अनेकां किसम दे कंम लए जांदे हन।
बिजली गरमी पैदा करदी है (Generates heat)
बिजली चुंबकी असर पैदा करदी है (Creates magnetic effects)
बिजली रसाइणक असर पैदा करदी है (Creates chemical effects)
बिजली मनुख्खता लई कुदरत दा इक्क अनोखा वरदान साबत होई है। इस नूं ऊरजा दी ‘करंसी’ किहा जा सकदा है किउंकि इह कई साधनां तों बणाई जा सकदी है अते अजिहे अनेकां कंम कर सकदी है जो ऊरजा दे मूल साधन बिलकुल नहीं कर सकदे। उदाहरण वजों कोले दी ऊरजा सिरफ गरमी दिंदी है पर जदों इस नूं बिजली विच्च बदल लैंदे हां तां इह अणगिणत कंम कर सकदी है। इह किते ठंढा करी जांदी है किते गरम। ऐलीवेटर नूं उप्पर वी ओही बिजली लिजांदी है, जो इस नूं थल्ले लै के आउंदी है। मशीनरी नूं चलाउंदी वी इह है अते बरेकां वी इह लाउंदी है। लोहे आदि धातां नूं कट्ट वी दिंदी है जोड़ वी दिंदी है। बच्चिआं दे खिडौणिआं, साडे हत्थां ’ते बंनहीआं घड़ीआं अते जेबां विच्च पाए मोबाईलां तों लै के हवाई अते समुंदरी जहाज़ां विच्च अते डाकटरां दे हत्थां विच्च फड़े औज़ारां विच्च इक्को बिजली कंम करदी है। अनेकां तरहां दीआं मशीनां, जिहड़ीआं होर किसम दी ऊरजा नाल चल्लदीआं हन, नूं वी बिजली दी लोड़ है जिवें कि पैटरोल जां डीज़ल दीआं कारां नूं।
बिजली दीआं दो सभ तों लाभदाइक अते सरव विआपी खोजां हन: रौशनी अते मोटरां (Light and Motors)। मोटर इक्क वचित्तर काढ है जो बणी होई बिजली नूं उलटा फेर मकैनीकल ऊरजा विच्च बदल दिंदी है। इनहां राहीं बिजली नें संसार दे विकास दी पहिली सटेज विच्च मुख्ख भूमिका निभाई है। इस नें रौशनी दे सारे पुराणे ढंगां (मोम-बत्तीआं, कोले दी गैस, मिट्टी दा तेल आदि) नूं बदल के रौशनी दे मिआर विच्च बहुत वाधा वी कीता अते इस नूं सुरख्खिअत अते सिहत पख्खों हानी रहित वी बणाइआ। अज्ज दे सोडीअम लैंप मोम-बत्तीआं तों इक्क हज़ार गुणा वध्ध अते वधीआ रौशनी दिंदे हन। अज्ज बिजली सारे संसार दे चप्पे-चप्पे नूं रुशना रही है। नाल ही मोटरां नें हर किसम दे छोटे-वड्डे उदयोगां दा पूरा मुहांदरा वी बदलिआ है अते उतपाद विच्च वी अथाह वाधा कीता है। वड्डे शहिरां विच्च पाणी दी सपलाई दा प्रबंध मोटरां नाल संभव है। रेलां इनहां नाल चल्लदीआं हन। तेलां अते गैसां नूं हज़ारां किलोमीटरां तक पहुंचाउण वाळीआं वड्डीआं-वड्डीआं पाईपां विच्च इनहां नूं अग्गे तोरन लई बिजली दीआं मोटरां दी लोड़ है। इनहां नें साडा जीवन इस हद्द तक अरामदाइक कीता है कि कार दे शीशे वी इनहां नाल खुल्ल्हदे-बंद हुंदे हन। अज्ज कणक दे दाणे दे आकार दीआं मोटरां तों लै के इक्क-इक्क लख्ख हौरस-पावर तक दीआं मोटरां बण चुक्कीआं हन।
दूजी सटेज विच्च बिजली कर के ऐसीआं नवीआं काढां संभव हो सकीआं हन जिनहां दी जनमदाती अते जिंद-जान पूरन तौर ’ते बिजली है। उदाहरण वजों कंपिऊटर अते डाकटरी पेशे नाल जुड़ी मशीनरी अते औज़ार। बिजली तों बिना दूर-संचार साधन संभव ही नहीं जो अज्ज दी तरक्की दा वड्डा कारन हन। इंटरनैट्ट अते सोशल मीडीआ वी इसदी ही देण हन। सरविस सैकटर (होटल, मन-प्रचावे, सैर-सपाटे आदि) पूरी तरहां बिजली ’ते निरभर हन। थोहड़ा समां पहिलां ही परचल्लत होई ई-कमरस राहीं खरीद-वेच इसदी उपज है। पूरी तरहां बिजली ’ते निरभर इनहां काढां दे अणकिआसे लाभ होए हन। इनहां तों बगैर अज्ज दा संसार असंभव है। इह कंम बिजली दे लाभां दी लिसट नहीं, सिरफ कुछ सरल उदाहरणां हन। इस तरहां बिजली, ऊरजा दे सभ साधनां दा सिरमौर साधन है।
गुणां पख्खों सिरमौर होण दे बावजूद इह संसार भर विच्च अते खास कर के भारत विच्च, सभ तों वध्ध नियंतरत ऊरजा सेवा है। केंदर जां सूबा सरकारां दी तां गल्ल ही छड्ड दीए, मिउंसपल कमैटीआं वी इस बारे कानूंन बणाई जांदीआं हन। इह बहुता सरकारी जां अरध-सरकारी प्रबंधां हेठां कंम करदी है अते राजनीतक लीडरां दे रहिमो-करम ’ते है। इस बारे वध्ध फैसले राजनीतक सटेजां तों हुंदे हन अते इनहां फैसलिआं विच्च विशेशगां, प्रबंधकां जां आरथिक माहिरां दी बहुती भूमिका नहीं हुंदी। इस कर के इह बद-इंतज़ामी, चोरी अते मुफतखोरी दी शिकार है। बिजली नाल जुड़ी अगली निराशाजनक गल्ल इह है कि इसदीआं सुविधावां सभ मनुख्खां नूं प्रापत नहीं। इक्क पासे इसदी दुरवरतों हो रही है अते दूजे पासे लोक इस वासते तरस रहे हन। इह नां-बराबरी समस्सिआ नूं गंभीर अते गुंझळदार बणाउंदी है कि धरती दा वातावरण पहिलां ही विनाश दी कगार ’ते है जदों कि अरबां लोड़वंदां नूं जिऊण-जोगीआं सहूलतां देणा अजे बाकी है।
आपणे खास गुणां कर के बिजली, कुल्ल ऊरजा दे उतपाद कर के वध रहे प्रदूशण नूं घटाउण विच्च बहुत वड्डी भूमिका निभा सकदी है किउंकि इह प्रदूशण रहित साधनां नूं वरत सकण दे समरत्थ है। इस पख्ख तों इह बेजोड़ है। इस कर के ही यू.ऐन्न.ओ. वल्लों वातावरण सुधार लई अपणाईआं मुख्ख नीतीआं मुख्ख तौर ’ते बिजली-केंद्रित हन अते दुवल्ली पहुंच वाळीआं हन। कुल्ल ऊरजा विच्च बिजली दी हिस्सेदारी नूं वधाउणा है अते इस ढंग नाल वधाउणा है कि इसदे उतपाद विच्च फौसिल फिऊलां दी हिस्सेदारी घटदी जावे अते सूरजी, हवा, पाणी, परमाणू आदि साधनां दी वधदी जावे। इह ही ‘ऊरजा परिवरतन’ (Energy Transition) है जिसदा पहिलां ज़िकर आइआ है। लगभग सारे विशव प्रसिध्ध वातावरण प्रेमी असूली तौर ’ते यू.ऐन्न.ओ दीआं इनहां नीतीआं दे पुरज़ोर हामी हन, पर इनहां गल्लां दे वध्ध मुदई हन कि ऊरजा दीआं कुल्ल लोड़ां नूं संजम नाल अते कानूंनी ढंग वरत के घटाइआ जावे, इसदी सद वरतों कीती जावे अते अते इसदी सही वंड-वंडाई नूं प्राथमिकता दित्ती जावे। सर डेविड ऐटनबरा दी नसीहत है कि:
“साडे वासते अती ज़रूरी है कि असीं नां सिरफ धरती दे सीमत कुदरती साधनां दे अंदर रहीए बलकि इनहां नूं सही ढंग नाल वंडणा वी सिख्खीए।”
सही वंड लई कुदरत दे साधनां दा दुर-उपयोग कर के अयाशी दा जीवन जिउं रहे अमीरां उत्ते कानूंनी अते समाजिक पाबंदीआं लाउणा समें दी लोड़ है। इसदा हल्ल तकनालोजी नहीं बलकि इस लई मौजूदा राजनीतक, आरथिक अते समाजिक प्रबंधां अते प्रणालीआं नूं बदलण दी लोड़ है। इह तद ही संभव है जदों असीं जागरूक हो के अते जाणकार बण के उनहां लीडरां दे हत्थ तकड़े करांगे जो इनहां नीतीआं प्रती सुहिरद अते सरव-सांझीवालता दे पुरज़ोर हिमाइती हन।
(सूचना: इस लेख दा मुख्ख आधार कनेडा दी मैनीटोबा यूनीवरसिटी दे विशव प्रसिध्ध साइंसदान अते ऊरजा विशेशग प्रो. वैकलफ समिल्ल दी बैसट सैल्लर किताब ‘How the World Really Works’ - 2022 है। इस विच्च दित्ते तत्थ अते अंकड़े उनहां प्रती बणदे माण-सतिकार सहित लए गए हन।)

