اکاش وِچّ بِجلی دا چمکݨا کُدرتی ورتارا ہَے جِسدا ذِکر سںسّار دے سارے پُراتن گْرںتھّاں اتے ساہِت وِچّ مِلدا ہَے اتے اِس نال کئی کِسم دے مِتھّ جُڑے ہۄئے ہن۔ اِسدی چمک وِچّ اُۄرجا (Energy) دی ماترا بہُت گھٹّ اتے تھۄڑھ-چِری ہُںدّی ہَے پر کرںٹّ بہُت ذِیادا ہُںدّا ہَے۔ اِس کرکے اِس تۄں کۄئی لابھ اُٹھائُݨ دی گلّ دُۄر٬ اُلٹا اِسدے خترِیاں تۄں بچݨ دی لۄڑ پَیںدی ہَے۔ اجّ-کلّہ سبھ اُچِّییاں اِمارتاں اتے بݨتراں آدِ اُتّے اِس تۄں بچائۄ لئی جںتّر لگّے ہۄݨ دے باوجُۄد٬ اِنہاں دے ڈِگݨ کر کے ہۄئے جانی نُکسان اتے لگِّییاں اگّاں دِییاں گھٹناواں اکسر ہُںدِّییاں رہِںدِّییاں ہن۔ یُۄرپ اتے امرِیکا دے سائِںسداناں نیں اِس ورتارے بارے کھۄجاں کرنِییاں شُرُۄ کِیتِییاں اتے ڈیڈھ کُ سَۄ سال پہِلاں اجّ دے سرُۄپ والی بِجلی دی کاڈھ کڈھّݨ وِچّ سپھل ہۄئے۔ در اسل اِہ کاڈھ بِجلی نال سبںدھِّت کئی سِلسِلیوار ’اُپ-کاڈھاں‘ دا سمُۄہ ہَے۔ اِسدا بہُت تیذی نال پسار ہۄئِیا اتے اجّ اِہ منُکھّی جِیون دے ہر کھیتر وِچّ داکھل ہۄ چُکّی ہَے کِئُںکِہ اِہ اُۄرجا (Energy) دا سْریشٹ٬ ساپھ-سُتھرا٬ پْربھاوکاری٬ ہر وکت ہاذر٬ ورتݨ وِچّ سَۄکھا اتے شۄر رہِت ذرِییا ہَے۔

اُۄرجا کمّ کر سکݨ دی سمرتھّا دِںدّی ہَے جِویں کِہ سرِیر نُۄں کھُراک دی اُۄرجا اتے کار نُۄں پٹرَۄل دی اُۄرجا دِںدّی ہَے۔ اِہ منُکھّی ہۄںد دا مُکھّ آدھار ہَے اتے اِسدے کئی سادھن ہن جِویں کِہ کھُراک٬ کۄلا٬ کُدرتی گَیس٬ کھݨِج تیل٬ دھُپّ٬ ہوا٬ پاݨی٬ پرماݨُۄ٬ دھرتی ہیٹھلی گرمی٬ سمُںدّری لہِراں آدِ۔ اِہ سبھ کُدرت دے تۄہفے ہن اتے اِنہاں دی ورتۄں ساڈا ہکّ ہَے اتے سد-ورتۄں ساڈا پھرذ ہَے۔ اِہ سبھ رلھ کے ماڈرن شَیلی دے جِیون٬ ہر ترہاں دے چھۄٹے-وڈّے اُدیۄگ٬ سبھ کھادھ-وستُۄیاں دی اُپج اتے پْراپتی اتے آواجائی آدِ دِییاں کُلّ اُۄرجا-لۄڑاں پُۄرِییاں کر رہے ہن۔ ہر اِکّ سادھن دے آپݨے وِشیش گُݨ (اتے ترُٹِّییاں) ہن جِنہاں کرکے اِہ سارے ہی آپۄ-آپݨی جگہا اُپیۄگی ہن اتے مَۄکے اتے ہالات انُسار ورتے جاںدے ہن۔ بِجلی اِنہاں وِچّۄں اِکّ ہَے جۄ سںسّار دِییاں کُلّ اُۄرجا لۄڑاں دا اجّ وی سِرپھ 20% ہِسّا ہَے۔ بِجلی اتے کُلّ اُۄرجا دا اِہ پھرک سمجھݨا ذرُۄری ہَے٬ اِس بارے بھُلیکھا لگّݨا اِکّ سدھارن گلّ ہَے۔

دِلچسپ گلّ اِہ ہَے کِہ بِجلی آپ اُۄرجا دا مُۄل سادھن نہِیں٬ بلکِہ ہۄر سادھناں دی اُۄرجا نُۄں ورتݨ دا ذرِییا ہَے۔ بِجلی تۄں پہِلاں اُۄرجا دا مُکھّ سادھن کۄلا سی اتے کۄلے تۄں پہِلاں منُکھّی سرِیر٬ پشُۄ٬ ہوا٬ پاݨی٬ درخت٬ پھسلاں دی رہِںدّ-کھُۄںہد اتے پشُۄیاں دا گۄہا آدِ سن۔ تکنالۄجی اتے ہالات انُسار پہِلے سادھناں نُۄں چھڈّ کے نوِیاں نُۄں اپݨائُݨ نُۄں ’اُۄرجا-پرِورتن‘ (Energy Transition) کِہا جاںدا ہَے اتے اِہ منُکھّ دے سمُچّے وِکاس دی مہتّوپُۄرن کِرِیا رہی ہَے۔ اجّ وی سںسّار پھَۄسِل پھِئۄُلاں (کۄلا٬ کُدرتی گَیس٬ کھݨِج تیل) دی ورتۄں نُۄں گھٹا کے بِجلی دی ورتۄں نُۄں ودھائُݨ دے ’اُۄرجا-پرِورتن‘ دے دَۄر وِچّۄں لںگھّ رِہا ہَے۔ اِہ اجّ دے سںسّار نُۄں درپیش سبھ تۄں ودھّ وںگّارمئی کمّاں وِچّۄں اِکّ ہَے کِئُںکِہ اِہ پہِلے پرِورتناں تۄں بھِنّ ہَے۔ ورݨنیۄگ ہَے کِہ ’واتاورن پرِورتن‘ (Climate Change) اتے ’اُۄرجا پرِورتن‘ (Energy Transition) دۄ اڈّ-اڈّ کھیتر ہن پر اِکّ دُۄجے نال اٹُٹّ ترِیکے نال جُڑے ہۄئے ہن۔ دُۄجا٬ پہِلے دِییاں پَیدا کِیتِییاں سمسِّیاواں نُۄں ہلّ کرن دا اِکّ ڈھںگّ ہَے۔

کۄلا-یُگ (جۄ ڈھائی سَۄ سال پہِلاں شُرُۄ ہۄئِیا) تۄں پہِلاں اُۄرجا دی کُلّ لۄڑ اجّ دے مُکابلے وِچّ ناں-ماتر سی۔ پہِلاں بھاف اِںجݨ, پھِر کاراں اتے بِجلی دِییاں کاڈھاں نال سںسّار دِییاں اُۄرجا لۄڑاں وِچّ بیتھاہ وادھا ہۄئِیا اتے ہُݨ وی ہۄئی جا رِہا ہَے۔ اِس سمیں دَۄران ابادی دے دس گُݨا وادھے دے باوجُۄد کُلّ اُۄرجا دی پْرتی جِیء کھپت 700 گُݨا ودھی ہَے۔ اِہ کھپت جِتھّے ساڈی ابھُۄتپُۄرو بہُ-پکھّی ترکّی دا وڈّا کارن بݨی ہَے٬ اُتھّے نال ہی اِہ وِشو-وِیاپی واتاورݨِک سمسِّیا دا کارن وی بݨی ہَے۔ اِس سمسِّیا دا سبھ تۄں وڈّا کارن پھَۄسِل پھِئۄُلاں ارتھات کۄلے٬ کُدرتی گَیس اتے کھݨِج تیل دی اںدھّا-دھُںدّ اتے بیلۄڑی ورتۄں ہَے۔ باکی سادھن ارتھات دھُپّ٬ ہوا٬ پاݨی٬ پرماݨُۄ٬ سمُںدّری لہِراں اتے دھرتی ہیٹھلی گرمی پْردُۄشݨ رہِت ہن٬ پر اِنہاں دی ہِسّیداری بہُت گھٹّ ہَے۔ بِجلی دی سِپھت اِہ ہَے کِہ اِہ دۄہاں کِسماں دے سادھناں تۄں بݨائی جا سکدی ہَے اتے بݨائی جا رہی ہَے پر سبھ تۄں ودھّ پھَۄسِل پھِئۄُلاں تۄں ہی بݨائی جا رہی ہَے۔ سۄ اِسدا اُتپاد وی واتاورݨ نُۄں پْردُۄشِت کر رِہا ہَے بھاویں کِہ اِہ کیول پںجّواں ہِسّا ہَے۔ اِس تۄں سپشٹ ہَے کِہ جے ساری بِجلی نُۄں پْردُۄشݨ رہِت کر وی لِیا جاوے تاں وی اسِیں پْردُۄشݨ نُۄں پُۄری ترہاں نہِیں رۄک سکاںگے کِئُںکِہ ہۄر کھیتر واتاورݨ نُۄں ودھّ پْردُۄشِت کر رہے ہن۔ جِویں کِہ ہوائی اتے سمُںدّری جہاذ٬ کھیتِیباڑی دی مشِینری اتے کھاداں دا اُتپاد٬ ٹرکِّںگّ٬ سٹِیل٬ سِیمِںٹّ٬ امۄنِییا اتے پلاسٹِک دا اُتپاد٬ لُک٬ لُبرِیکَیںٹ آدِ دِییاں ذرُۄرتاں۔ پھِر وی بِجلی دے اُتپاد نُۄں پْردُۄشݨ رہِت کرن ’تے بہُتا دھِیان دِتّا جا رِہا ہَے٬ کِئُںکِہ اِہ ودھّ سمبھّو ہَے۔

بِجلی پَیدا کرن والے وڈّے بِجلی-گھر آم کر کے ابادی تۄں بہُت دُۄر ہُںدّے ہن۔ اُتھّۄں اِس نُۄں گھر-گھر اتے ہۄر ورگاں دے وڈّے کھپتکاراں تک پہُںچّائُݨا تکنِیکی پکھّۄں جِنّا گُںجھّلدار٬ اَۄکھا اتے مہِںگّا کمّ ہَے٬ اُنّا ہی ورتۄں پکھّۄں سرل اتے ساپھ-سُتھرا ہَے۔ اِس نُۄں سٹۄر کرن دی لۄڑ نہِیں پَیںدی؛ درئسل اِہ سٹۄر کِیتی ہی نہِیں جا سکدی (چھُٹّ تھۄڑھی-بہُت دے) اتے اِہ بِجلی دا نُکس منِّیا جاںدا ہَے۔ سبھ سادھناں تۄں بݨِییاں بِجلِییاں اِکّۄ جِہِییاں ہُںدِّییاں ہن اتے اِنہاں سبھ نُۄں اِکٹھّا کر کے ہی اگّے اِسدی وںڈّ-وںڈّائی کِیتی جاںدی ہَے۔ اِہ اُۄرجا دے ہۄر سادھناں واںگ دِسدی نہِیں۔ اِسدی مَۄجُۄدگی اِسدے آپݨے اسراں تۄں جاݨی جا سکدی ہَے٬ جۄ کیول تِنّ ہی ہن٬ جِنہاں راہِیں اگّے اِس تۄں انیکاں کِسم دے کمّ لئے جاںدے ہن۔

بِجلی گرمی پَیدا کردی ہَے (Generates heat)

بِجلی چُمبّکی اسر پَیدا کردی ہَے (Creates magnetic effects)

بِجلی رسائِݨک اسر پَیدا کردی ہَے (Creates chemical effects)

بِجلی منُکھّتا لئی کُدرت دا اِکّ انۄکھا وردان سابت ہۄئی ہَے۔ اِس نُۄں اُۄرجا دی ’کرںسّی‘ کِہا جا سکدا ہَے کِئُںکِہ اِہ کئی سادھناں تۄں بݨائی جا سکدی ہَے اتے اجِہے انیکاں کمّ کر سکدی ہَے جۄ اُۄرجا دے مُۄل سادھن بِلکُل نہِیں کر سکدے۔ اُداہرݨ وجۄں کۄلے دی اُۄرجا سِرپھ گرمی دِںدّی ہَے پر جدۄں اِس نُۄں بِجلی وِچّ بدل لَیںدے ہاں تاں اِہ اݨگِݨت کمّ کر سکدی ہَے۔ اِہ کِتے ٹھںڈھّا کری جاںدی ہَے کِتے گرم۔ اَیلِیویٹر نُۄں اُپّر وی اۄہی بِجلی لِجاںدی ہَے٬ جۄ اِس نُۄں تھلّے لَے کے آئُںدی ہَے۔ مشِینری نُۄں چلائُںدی وی اِہ ہَے اتے بریکاں وی اِہ لائُںدی ہَے۔ لۄہے آدِ دھاتاں نُۄں کٹّ وی دِںدّی ہَے جۄڑ وی دِںدّی ہَے۔ بچِّیاں دے کھِڈَۄݨِیاں٬ ساڈے ہتھّاں ’تے بنّہِییاں گھڑِییاں اتے جیباں وِچّ پائے مۄبائیِلاں تۄں لَے کے ہوائی اتے سمُںدّری جہاذاں وِچّ اتے ڈاکٹراں دے ہتھّاں وِچّ پھڑے اَۄذاراں وِچّ اِکّۄ بِجلی کمّ کردی ہَے۔ انیکاں ترہاں دِییاں مشِیناں٬ جِہڑِییاں ہۄر کِسم دی اُۄرجا نال چلّدِییاں ہن٬ نُۄں وی بِجلی دی لۄڑ ہَے جِویں کِہ پَیٹرۄل جاں ڈِیذل دِییاں کاراں نُۄں۔

بِجلی دِییاں دۄ سبھ تۄں لابھدائِک اتے سرو وِیاپی کھۄجاں ہن: رَۄشنی اتے مۄٹراں (Light and Motors)۔ مۄٹر اِکّ وچِتّر کاڈھ ہَے جۄ بݨی ہۄئی بِجلی نُۄں اُلٹا پھیر مکَینِیکل اُۄرجا وِچّ بدل دِںدّی ہَے۔ اِنہاں راہِیں بِجلی نیں سںسّار دے وِکاس دی پہِلی سٹیج وِچّ مُکھّ بھُۄمِکا نِبھائی ہَے۔ اِس نیں رَۄشنی دے سارے پُراݨے ڈھںگّاں (مۄم-بتِّییاں٬ کۄلے دی گَیس٬ مِٹّی دا تیل آدِ) نُۄں بدل کے رَۄشنی دے مِیار وِچّ بہُت وادھا وی کِیتا اتے اِس نُۄں سُرکھِّئت اتے سِہت پکھّۄں ہانی رہِت وی بݨائِیا۔ اجّ دے سۄڈِیئم لَیمپ مۄم-بتِّییاں تۄں اِکّ ہذار گُݨا ودھّ اتے ودھِییا رَۄشنی دِںدّے ہن۔ اجّ بِجلی سارے سںسّار دے چپّے-چپّے نُۄں رُشنا رہی ہَے۔ نال ہی مۄٹراں نیں ہر کِسم دے چھۄٹے-وڈّے اُدیۄگاں دا پُۄرا مُہاںدرا وی بدلِیا ہَے اتے اُتپاد وِچّ وی اتھاہ وادھا کِیتا ہَے۔ وڈّے شہِراں وِچّ پاݨی دی سپلائی دا پْربںدھّ مۄٹراں نال سمبھّو ہَے۔ ریلاں اِنہاں نال چلّدِییاں ہن۔ تیلاں اتے گَیساں نُۄں ہذاراں کِلۄمِیٹراں تک پہُںچّائُݨ والھِییاں وڈِّییاں-وڈِّییاں پائیِپاں وِچّ اِنہاں نُۄں اگّے تۄرن لئی بِجلی دِییاں مۄٹراں دی لۄڑ ہَے۔ اِنہاں نیں ساڈا جِیون اِس ہدّ تک ارامدائِک کِیتا ہَے کِہ کار دے شِیشے وی اِنہاں نال کھُلّہدے-بںدّ ہُںدّے ہن۔ اجّ کݨک دے داݨے دے آکار دِییاں مۄٹراں تۄں لَے کے اِکّ-اِکّ لکھّ ہَۄرس-پاور تک دِییاں مۄٹراں بݨ چُکِّییاں ہن۔

دُۄجی سٹیج وِچّ بِجلی کر کے اَیسِییاں نوِییاں کاڈھاں سمبھّو ہۄ سکِییاں ہن جِنہاں دی جنمداتی اتے جِںدّ-جان پُۄرن تَۄر ’تے بِجلی ہَے۔ اُداہرݨ وجۄں کمپِّئۄُٹر اتے ڈاکٹری پیشے نال جُڑی مشِینری اتے اَۄذار۔ بِجلی تۄں بِنا دُۄر-سںچّار سادھن سمبھّو ہی نہِیں جۄ اجّ دی ترکّی دا وڈّا کارن ہن۔ اِںٹرنَیٹّ اتے سۄشل مِیڈِییا وی اِسدی ہی دیݨ ہن۔ سروِس سَیکٹر (ہۄٹل٬ من-پْرچاوے٬ سَیر-سپاٹے آدِ) پُۄری ترہاں بِجلی ’تے نِربھر ہن۔ تھۄڑھا سماں پہِلاں ہی پرچلّت ہۄئی ای-کمرس راہِیں کھرِید-ویچ اِسدی اُپج ہَے۔ پُۄری ترہاں بِجلی ’تے نِربھر اِنہاں کاڈھاں دے اݨکِیاسے لابھ ہۄئے ہن۔ اِنہاں تۄں بگَیر اجّ دا سںسّار اسمبھّو ہَے۔ اِہ کمّ بِجلی دے لابھاں دی لِسٹ نہِیں٬ سِرپھ کُچھ سرل اُداہرݨاں ہن۔ اِس ترہاں بِجلی٬ اُۄرجا دے سبھ سادھناں دا سِرمَۄر سادھن ہَے۔

گُݨاں پکھّۄں سِرمَۄر ہۄݨ دے باوجُۄد اِہ سںسّار بھر وِچّ اتے کھاس کر کے بھارت وِچّ٬ سبھ تۄں ودھّ نِیںتّرت اُۄرجا سیوا ہَے۔ کیںدر جاں سُۄبا سرکاراں دی تاں گلّ ہی چھڈّ دِیئے٬ مِئُںسپل کمَیٹِییاں وی اِس بارے کانُۄن بݨائی جاںدِییاں ہن۔ اِہ بہُتا سرکاری جاں اردھ-سرکاری پْربںدھّاں ہیٹھاں کمّ کردی ہَے اتے راجنِیتک لِیڈراں دے رہِمۄ-کرم ’تے ہَے۔ اِس بارے ودھّ پھَیسلے راجنِیتک سٹیجاں تۄں ہُںدّے ہن اتے اِنہاں پھَیسلِیاں وِچّ وِشیشگاں٬ پْربںدھّکاں جاں آرتھِک ماہِراں دی بہُتی بھُۄمِکا نہِیں ہُںدّی۔ اِس کر کے اِہ بد-اِںتذامی٬ چۄری اتے مُپھتکھۄری دی شِکار ہَے۔ بِجلی نال جُڑی اگلی نِراشاجنک گلّ اِہ ہَے کِہ اِسدِییاں سُوِدھاواں سبھ منُکھّاں نُۄں پْراپت نہِیں۔ اِکّ پاسے اِسدی دُرورتۄں ہۄ رہی ہَے اتے دُۄجے پاسے لۄک اِس واستے ترس رہے ہن۔ اِہ ناں-برابری سمسِّیا نُۄں گمبھِّیر اتے گُںجھّلھدار بݨائُںدی ہَے کِہ دھرتی دا واتاورݨ پہِلاں ہی وِناش دی کگار ’تے ہَے جدۄں کِہ ارباں لۄڑوںدّاں نُۄں جِئۄُݨ-جۄگِییاں سہُۄلتاں دیݨا اجے باکی ہَے۔

آپݨے کھاس گُݨاں کر کے بِجلی٬ کُلّ اُۄرجا دے اُتپاد کر کے ودھ رہے پْردُۄشݨ نُۄں گھٹائُݨ وِچّ بہُت وڈّی بھُۄمِکا نِبھا سکدی ہَے کِئُںکِہ اِہ پْردُۄشݨ رہِت سادھناں نُۄں ورت سکݨ دے سمرتھّ ہَے۔ اِس پکھّ تۄں اِہ بیجۄڑ ہَے۔ اِس کر کے ہی یُۄ.اَینّ.اۄ. ولّۄں واتاورݨ سُدھار لئی اپݨائیِیاں مُکھّ نِیتِییاں مُکھّ تَۄر ’تے بِجلی-کیںدْرِت ہن اتے دُولّی پہُںچّ والھِییاں ہن۔ کُلّ اُۄرجا وِچّ بِجلی دی ہِسّیداری نُۄں ودھائُݨا ہَے اتے اِس ڈھںگّ نال ودھائُݨا ہَے کِہ اِسدے اُتپاد وِچّ پھَۄسِل پھِئۄُلاں دی ہِسّیداری گھٹدی جاوے اتے سُۄرجی٬ ہوا٬ پاݨی٬ پرماݨُۄ آدِ سادھناں دی ودھدی جاوے۔ اِہ ہی ’اُۄرجا پرِورتن‘ (Energy Transition) ہَے جِسدا پہِلاں ذِکر آئِیا ہَے۔ لگبھگ سارے وِشو پْرسِدھّ واتاورݨ پْریمی اسُۄلی تَۄر ’تے یُۄ.اَینّ.اۄ دِییاں اِنہاں نِیتِییاں دے پُرذۄر ہامی ہن٬ پر اِنہاں گلّاں دے ودھّ مُدئی ہن کِہ اُۄرجا دِییاں کُلّ لۄڑاں نُۄں سںجّم نال اتے کانُۄنی ڈھںگّ ورت کے گھٹائِیا جاوے٬ اِسدی سد ورتۄں کِیتی جاوے اتے اتے اِسدی سہی وںڈّ-وںڈّائی نُۄں پْراتھمِکتا دِتّی جاوے۔ سر ڈیوِڈ اَیٹنبرا دی نسِیہت ہَے کِہ:

“ساڈے واستے اتی ذرُۄری ہَے کِہ اسِیں ناں سِرپھ دھرتی دے سِیمت کُدرتی سادھناں دے اںدّر رہِیئے بلکِہ اِنہاں نُۄں سہی ڈھںگّ نال وںڈّݨا وی سِکھِّیئے۔”

سہی وںڈّ لئی کُدرت دے سادھناں دا دُر-اُپیۄگ کر کے ایاشی دا جِیون جِئۄں رہے امِیراں اُتّے کانُۄنی اتے سماجِک پابںدِّییاں لائُݨا سمیں دی لۄڑ ہَے۔ اِسدا ہلّ تکنالۄجی نہِیں بلکِہ اِس لئی مَۄجُۄدا راجنِیتک٬ آرتھِک اتے سماجِک پْربںدھّاں اتے پْرݨالِییاں نُۄں بدلݨ دی لۄڑ ہَے۔ اِہ تد ہی سمبھّو ہَے جدۄں اسِیں جاگرُۄک ہۄ کے اتے جاݨکار بݨ کے اُنہاں لِیڈراں دے ہتھّ تکڑے کراںگے جۄ اِنہاں نِیتِییاں پْرتی سُہِرد اتے سرو-ساںجھِیوالتا دے پُرذۄر ہِمائِتی ہن۔

(سُۄچنا: اِس لیکھ دا مُکھّ آدھار کنیڈا دی مَینِیٹۄبا یُۄنِیورسِٹی دے وِشو پْرسِدھّ سائِںسدان اتے اُۄرجا وِشیشگ پْرۄ. وَیکلپھ سمِلّ دی بَیسٹ سَیلّر کِتاب ‘How the World Really Works’ - 2022 ہَے۔ اِس وِچّ دِتّے تتھّ اتے اںکّڑے اُنہاں پْرتی بݨدے ماݨ-ستِکار سہِت لئے گئے ہن۔)