मार्च 29, 2026

writingDetail.created_by
By: गुरचरन सिंघ नूरपुर

कदों तक्क सिरजे जांदे रहिणगे विकास दे भरम

राजसी पारटीआं दी तरजीह हुण देश नहीं, सत्ता है। राजसी सरगरमीआं लोक पख्खी होण दी बजाए वोट दुआले केंदरित हन। साडे मुलक विच्च उस भविख्खमुखी राजनीती दा आगाज़ होणा अजे बाकी है जिस विच्च देश नूं अग्गे लै जाण वाले वड्डे प्रोगराम होण अते आम लोकां दीआं जिऊण हालतां सुधारीआं जा सकण। अज्ज जिस नीती नूं असीं राजनीती कहि रहे हां, उह राजनीती नहीं बलकि राजनीती दे नाम ’ते कीता जाण वाला कारोबार है। साडे बहुते नेता जेकर सत्ता विच्च होण तां उह आपणे कंमां दे लगातार प्रचार लोकां अंदर कुझ चंगा होण दा अहिसास करवाउण लई यतनशील रहिंदे हन। सत्ता तों बाहर होण तां विरोधीआं दे पोतड़े फरोलण लग्ग पैंदे हन। सत्ता दे बदलण नाल चिहरे बदलदे हन, नीतीआं उही रहिंदीआं हन।

टैलीविज़न चैनलां ’ते हुंदीआं बहिसां अते राजनीतक नेतावां दीआं गल्लांबातां, ‘देश’ नहीं बलकि आपणे निज्ज नूं वडिआउण अते विरोधीआं नूं भंडण, गाली गलोच करन ते दूशणबाज़ी तक्क सीमत रहिंदीआं हन। असीं राजनीती दे उस दौर विच्चों लंघ रहे हां जित्थे धरमां, जातां ते फिरकाप्रसती दे पत्ते वरत के लोकां नूं वरगलाउण दी कवाइद चल्ल रही है। मौजूदा दौर दा जदों इतिहास लिखिआ जावेगा तां इस गल्ल नूं बड़ी शिद्दत नाल महिसूस कीता जावेगा कि जदों दुनीआं बड़ी तेज़ी नाल गिआन विगिआन दे खेतर विच्च अग्गे वध रही सी तां उस समें साडे देश विच्च लोकां नूं गऊ रख्खिआ, मंदिरां, मसजिदां अते धरम परिवरतन वरगे मसलिआं विच्च उलझाइआ जा रिहा सी।

बहुत सारे अजिहे प्रोगराम, जिनहां ’ते हर मुलक दा भविख्ख टिकिआ हुंदा है, फिलहाल किसे पारटी दे एजंडे ’ते नहीं हन। असीं इक्कीवी सदी विच्च रहि रहे हां पर देश दे भविख्ख प्रती साडी राजनीती दा सच्च इह है कि इत्थे ‘राज’ करन दी लालसा तां है पर देश लई ‘नीती’ तिआर करन दी कोई इछ्छा नहीं। सरकारां वल्लों अजे विचारिआ जाणा बाकी है कि किंने विदिआरथी किस खेतर दी पहड़ाई कर रहे हन अते उनहां दे रोज़गार लई किस तरहां दीआं तरजीहां ’ते कंम कीता जावे? किंने बच्चे हन जो सकूली विद्दिआ लै रहे हन? अगले सालां दौरान जदों इह बच्चे यूनीवरसिटीआं विच्चों डिगरीआं-डिपलोमे लै के बाहर आउणगे तां उनहां दे रुज़गार लई साडे कोल की प्रोगराम होवेगा? मुलक विच्च लाईनमैन, इंजनीअर, बी ऐड्ड, ऐम्म ऐड्ड, ऐम्मऐस्ससी, ऐम्म टैक्क, पीऐच्च डी वरगे डिगरी धारक जां सिखलाईयाफता लख्खां नौजवान बेरोज़गार हन। उनहां नूं कंम लाउण लई की कीता जाणा चाहीदा है? इह ठीक है कि विद्दिआ हासल करनी हर विअकती लई ज़रूरी है पर बहुत सारा पैसा ख़रच करके जेकर खास खेतरां विच्च उच्च विद्दिआ हासल करन वाले नौजवान वी बेकार फिरदे हन तां इह उनहां नाल तां आनिआं है ही, उनहां दे मापिआं नाल वध्ध अनिआं है किउंकि उनहां नें आपणे सारे माइक साधन आपणे बच्चिआं दी सिख्खिआ उत्ते ला दित्ते हुंदे हन। सूचना अते तकनालौजी दे इस ज़माने विच्च इह दस्सिआ जाणा चाहीदा है कि जिस विशे दी तुसीं पहड़ाई कर रहे हो, उस दा देश विच्च की भविख्ख है? इस दे नाल इह वी दस्सिआ जाणा चाहीदा है कि हुण तक्क किंने लोक इस विशे दी पहड़ाई कर चुक्के हन अते उनहां विच्च किंने फ़ीसदी रोज़गारयाफता अते किंने बेरुज़गार हन।

देश दे किहड़े खित्ते विच्च किस किस तरहां दे अनाज दी मंग है अते किहड़े खित्ते विच्च इस नूं किंनी मातरा विच्च उगाइआ जाणा चाहीदा है, घट्टो घट अजिहा गिआन तां नेमबंद कर देणा चाहीदा है। बहुत कुझ बेतरतीब है अते इस सारे कुझ नूं तरतीब दित्ते बगैर देश दा विकास संभव नहीं। देश विच्च हर पासे कारपोरेट खेतर दे पैरां थल्ले तलीआं देण दी कोई कसर बाकी नहीं छड्डी जा रही पर खेतीबाड़ी नूं घाटे वाला सौदा दस्स के इस नूं इक्क तरहां लगातार दरकिनार कीता जा रिहा है जदकि हकीकत इह है कि इस देश विच्च सभ तों वध्ध लोक खेतीबाड़ी नाल जुड़े होए हन। 60 फीसदी तों वध्ध लोकां नूं सिध्धे जां असिध्धे ढंग नाल रुज़गार खेती तों मिलदा है। देश दी खेतीबाड़ी नूं विकसित करन लई जिनहां तरजीहां ’ते कंम कीता जाणा चाहीदा सी, उह नहीं होइआ अते नां ही नेड़ भविख्ख विच्च इस दी आस बझ्झी है।

पिछले कुझ दिनां तों देश भर विच्च किसानां दा करज़ा वड्डा मुद्दा ज़रूर बणिआ है पर किसान करजा लैण लई किउं मजबूर हन अते भविख्ख विच्च उनहां नूं करज़ नां लैणा पवे, इस दी चरचा नहीं हो रही। पहड़े लिखे नौजवान, जो सरकारां दी बेरुखी दा शिकार हन, कोल सिरफ ‘बाहर दा रसता’ ही बचिआ है। जे किसे बाहरले मुलक विच्च साडे नौजवानां नूं रोज़गार मिल सकदा है तां इत्थे किउं नहीं? लोक आज़ादी तों पहिलां बदतर सथिती समें वी बाहरले मुलकां वल्ल जांदे सी पर कमाईआं करके देश परतदे सन। हुण सथिती इस तों उलट है। हुण पहड़े लिखे हुनरमंद साधन संपंन लोक तेज़ी नाल इस मुलक विच्चों हिज़रत कर रहे हन। पहिलां उध्धरों पैसा इध्धर आउंदा सी, हुण उध्धर जा रिहा है। देश लई इह सथिती अफसोसनाक है। अजिहे मसलिआं ’ते सोच विचार होणी चाहीदा है। इस सथिती दा दूजा पख्ख इह है कि बहुत सारे गरीब घरां दे नौजवान ठग्ग एजंटां दे झासे विच्च आ के इराक, सीरीआ वरगे मुलकां विच्च फसे होए हन। इनहां दे गरीब मापे दर-ब-दर ठोकरां खा रहे हन कि किसे तरहां उनहां दे पुत्तर खाली हत्थीं ही देश परत आउण। इनहां दे निक्के निक्के बच्चिआं दीआं अख्खां दे हंझूआं विच्च तैरदे सवाल हाकमां नूं पुछ्छदे हन, ‘कित्थे गिआ साडे हिस्से दा जहान?’

देश विच्च बेरुज़गारी बहुत वड्डी समस्सिआ बण गई है। चोणां विच्च इह कहि के सार दित्ता जांदा है कि हर साल लख्खां लोकां नूं नौकरी देवांगे। इह ‘लख्खां’ वाला फारमूला राजसी धिरां नूं बड़ा फिट्ट बैठदा है पर हकीकत इस तों उलट है। सरकारी नौकरीआं घट रहीआं हन। जनसंखिआ वधण नाल जिस अनुपात विच्च सरकारी अदारे अते सरकारी नौकरीआं वधणीआं चाहीदीआं सन, उस तरहां नहीं वध रहीआं। चोणां दौरान लोकां नूं दस्सिआ कुझ होर जांदा, परोसिआ कुझ होर जांदा है जिवें तीरथ यातरा सकीम, जो हुण बंद कर दित्ती गई है। पाणी, हवा अते मिट्टी दे प्रदूशण दी समस्सिआ लगातार गंभीर हुंदी जा रही है। वातावरण नूं सवछ्छ बणाउण लई वड्डे प्रोगराम उलीकण दी लोड़ है पर इस पासे धिआन देण दी बजाए, पहिलां लग्गे रुख्खां नूं बड़ी तेज़ी नाल कट्टिआ जा रिहा है। तेज़ी नाल वध रही जनसंखिआ, अमीरी गरीबी दा वध रिहा पाड़ा, बाल मज़दूरी, उच्च विद्दिआ हासल करन तों वाझें हो रहे गरीबां दे बच्चे, प्राईवेट कंपनीआं दी लुट्ट खसुट्ट, अदालती केसां दे निपटारिआं विच्च देरी, नशिआं दा प्रचलण आम हो जाणा, बिजली दी किल्लत, महिंगी हो रही सिख्खिआ अते इलाज प्रणाली, पीण वाले पाणी दी घाट, छोटे किसानां तों खुस रहीआं ज़मीनां, छोटीआं घरेलू सनअतां दा खातमा, आदि अनेक मसले हन जिनहां प्रती सही पहुंच अपणाए जाण दी ज़रूरत है। अफसोस, अजिहे लोक मसलिआं नूं कोई अहिमीअत नहीं दित्ती जा रही। 2014 दीआं लोक सभा चोणां दौरान सकिल्ल इंडीआ, मेक इन इंडीआ, देश दे हर नागरिक दे ख़ाते विच्च 15 लख्ख रुपए जमां करवाउण दे वड्डे वड्डे गुबारे लोकां नूं दिखाए जो चोणां जित्तण तों बाअद खुल्ल्हे आकाश विच्च छड्ड दित्ते गए अते हुण हौली हौली लोकां नूं इह नज़र आउणो हट गए हन।

राजनीतक पारटीआं लई लोक लुभाउणीआं अते वकती राहतां दा प्रचार करके चोणां जित्तणा ही मिशन बण गिआ है। इस तरहां दी राजनीती किसे वी देश दे लोकां लई घातक साबत हुंदी है। पिछले कुझ अरसे तों वख्ख वख्ख पारटीआं दीआं सरकारां नें निज्जीकरन नूं तरजीह दे के वख्ख वख्ख महिकमिआं/अदारिआं नूं जिवें निज्जी हत्थां विच्च देण दी प्रकिरिआ शुरू कीती है, उस नाल देश विच्च बेरुज़गारी अते महिंगाई होर वधी है अते होर ज़िआदा वधण दे आसार नज़र आ रहे हन। पिछले लंमे अरसे तों आम लोकां नूं बरबादीआं वल्ल धक्क रहे वरतारिआं तों निजात सिरफ भ्रिशटाचार रोकण दे हवाई नाहरिआं नाल ही नहीं मिल जाणी, उनहां सभ तरजीहां दी शनाख़त करन दी लोड़ है, जिनहां ’ते चल्लदिआं अमीर होर धनाढ अते गरीब कंगाल हो रिहा है। साडी राजनीती इस वेले उस दौर विच्चों लंघ रही है जित्थे लोकां लई विकास दे भरम सिरजे जा रहे हन। उह राजनीती जो आम लोकां दे दुख्खां दरदां दी गल्ल करे, लोकां दे विहड़िआं, घरां, बच्चिआं, नौजवानां अते बज़ुरगां दीआं मुशकिलां, समस्सिआवां नूं समझे, मौजूदा मसलिआं प्रती सारथिक उपराले करे, देश दे लोकां दे हितां नाल जुड़ीआं वड्डीआं भविख्खमुखी योजनावां उलीके, दी देश नूं तीबरता नाल उडीक है।

*****