अगस्त 05, 2025

writingDetail.created_by
By: जरनैल सिंघ कहाणीकार

काले वरके

अज्ज माईकल दे केस दी सुणवाई है, केस जो उसने कनेडा सरकार ’ते कीता होइआ ए; इंडीअन रैज़ीडैंशीअल सकूल विच उस नाळ होईआं बेइनसाफीआं, बदसलूकीआं ते हेठीआं बाबत।

सुणवाई दा सथान ब्रिटिश कोलंबीआ सूबे दे शहिर प्रिंस जारज दे होटल दा इक कमरा है। मैं माईकल नूं सुणवाई-कमरे विच बिठा के वेटिंग-रूम विच आ बैठा हां। अदालत-नुमा कमरे अंदर कनेडा सरकार वलों नियुकत ऐडजुडीकेटर, जज्ज दी कुरसी ’ते बिराजमान है। उसदे नाळ वाळी कुरसी ’ते सरकारी वकील बैठा है। उनहां दे साहमणे माईकल ते उसदा वकील बैठे हन। सुणवाई दौरान माईकल आपणी दरदनाक गाथा बिआन करेगा अते ऐडजुडीकेटर ते सरकारी वकील दे सवालां दे जवाब देवेगा।

मैं माईकल दा काऊंसलर हां। नाळ इस करके आइआं कि सुणवाई दौरान जे उह घबरा जावे जां क्रोध विच आ जाए तां उसनूं सहिज रहिण लई प्रेरना है। माईकल नाळ होईआं-बीतीआं मैं सभ जाणदा हां। इंडीअन रैज़ीडैंशीअल सकूलां बारे वी मैनूं पता है कनेडा दे मुढले वसनीकां दी पहड़ाई वासते, सरकारी सकीम अनुसार कनेडा भर विच इस किसम दे 130 दे करीब सकूल खोल्हे गए सन। फंड कनेडा सरकार मुहई्ईआ करदी सी अते सकूलां दे प्रबंध अते पहड़ाई दे कंम-काज रोमन कैथोलिक चरच अते ऐंगलीकन चरच दीआं संसथावां निभाउंदीआं सन। उनहां सकूलां विच विदिआरथीआं नाळ गैर-मनुख्खी विउहार शुरू हो गिआ जो कि लंमा समां चलदा रिहा। उस विउहार दीआं दब्बीआं-घुट्टीआं शिकाइतां ते खबरां आखरकार लावे वांग फुट्ट पईआं।

इंकुआरीआं-पड़तालां होईआं ... कनेडा सरकार नें सारे इंडीअन रैज़ीडैंशीअल सकूल बंद कर दित्ते। साबका विदिआरथीआं दे ज़खमां ’ते मल्हम लाउण दी नीती तहित मुआवज़ा देण दी सकीम बणाई गई। मुआवज़ा हर विदिआरथी नूं मिलणा सी, उसदे सकूल विच बिताए सालां दे हिसाब नाळ। जिहड़े विदिआरथी गंभीर दुराचार दा शिकार होए सन, उह कनेडा सरकार ’ते केस करके वध्ध मुआवज़ा मंग सकदे सन।

माईकल वरगे कुझ लोकां नें मुआवज़ा कलेम नां कीता। संबंधित विभाग वल्लों अजिहे लोकां नाळ संपरक कीता गिआ। माईकल नूं वी फोन आइआ। विभाग दे करमचारी नें जदों उसनूं कलेम भेजण लई ज़ोर पाइआ तां माईकल रोह ’च आ गिआ। चंगिआड़े छड्डदी आवाज़ विच बोलिआ, “साडे ज़खम बहुत डूंघे हन। मुआवज़े नाळ नहीं भरे जाणे। इह तां नेटिवां दीआं रूहां ’ते सदीआं तक्क रिसदे ...।” अग्ग-भबूका होइआ माईकल कई कुझ बोल गिआ।

करमचारी नें उसदी फाईल ’च लिख दित्ता कि इह बंदा बहुत ज़िआदा अपसैट्ट है, इसदी काऊंसलिंग करवाई जाए। उस विभाग नें साडी काऊंसलिंग-एजंसी नूं लिखिआ। केस मेरी कोलीग ऐमिली नूं दित्ता गिआ। पर माईकल वल्लों सहियोग नां मिलिआ। ऐमिली नें काऊंसलिंग बंद कर दित्ती। उसदे दो कु सैशनां दा सार-अंश इह सी, ‘माईकल अंदर मानसिक ते भावनातमक गुंझलां हन पर उह दस्सदा नहीं। जदों मैं पुछ्छदी हां जां तां पत्थर जिहा बण जांदा है ते जां फिर भड़क उठ्ठदा है।’

चुणौती वाळा इह केस मैनेजर नूं कहि के मैं लै लिआ। माईकल नाळ पहिली मुलाकात मैं उनहां दे बैंड दे दफतर विच कीती। बवंजा साला माईकल दे हत्थ मिलाउण ते ‘हाइ’ आखण विच कोई गरमजोशी नहीं सी। चिहरे दी बेरौणकी उसनूं सठ्ठां तों उप्पर दा दिखा रही सी। कुरसीआं ’ते आहमो-साहमणे बैठ मैं सहिज रउं ’च गल्ल शरू कीती, “मेरा नां गुरबाज़ सिंघ सहोता है। तूं बाज़ कहि सकदां। मेरी डिऊटी तेरी काऊंसलिंग करन वासते लग्गी है। तूं मैनूं आपणा दोसत समझ। मैं तेरी हर गल्ल सुणांगा, तेरे क्रोध भरे बोल वी। आपणी कोई वी गल्ल तेरे ’ते नहीं ठोसांगा। सिरफ सुझाओ दिआंगा ... सिआणे आखदे हन कि साडे नाळ होए अनिआं जे असीं अंदर ही दब्बी रख्खांगे तां उह दीरघ रोग बण सकदे हन। आपणे दुख्ख-दरद जदों तूं दूजिआं कोळ फोलेंगा तां उह वंडे जाणगे, तेरा मन हलका हो जाएगा। दूजिआं दी हमदरदी नाळ दिळ नूं ढारस मिलेगा ... बीते नूं भुला के तैनूं वरतमान ते भविख्ख बारे सोचणा चाहीदै।”

माईकल दे चिहरे ’ते उकताहट महिसूस करदिआं मैं आपणी गल्ल बंद कर दित्ती। उसदे कंम-काज बारे पुछ्छिआ। उसने दस्सिआ कि उह ‘कारपैंटर’ सी। कुरसीआं, मेज़ ते बैड्ड वगैरा बणाउण दा उह वधीआ कारीगर सी। पर निठ्ठ के कंम करना उसदे वस्स दी गल्ल नहीं सी।

फिर मैं उसदे बैंड बारे पुछ्छण लग्ग पिआ। गल्लां करदिआं मेरा, उहदा बैंड देखण दा मूड बण गिआ। मेरे कहिण ’ते उह मैनूं लै टुरिआ। अस्सी कु खिल्लरवें घरां वाळा माईकल हुरां दा बैंड जिसनूं पिंड किहा जा सकदा है - बरूनो दरिआ दे किनारे सथित है। बैंड दे मैदानी ते छोटीआं-छोटीआं पहाड़ीआं वाले਼ सैंकड़े घुमावां दे रिज़रव याअनी रकबे विच उच्चे-लंमे चील्ह, वहाईट सपरूस ते कंबदे पत्तिआं वाले ऐपसन दे दरखतां, दरिआ बरूनो ते साफ-सुथरे पाणी दी झील दे आळे-दुआळे घुंमदिआं कुदरत दे कई खुबसूरत नज़ारे मेरे नज़रीं पए। इस रिज़रव तों अगांह छोटीआं-वड्डीआं कई झीलां, दरिआवां अते भांत-सुभांते दरखतां दे जंगलां वाळी सैंकड़े मीलां तक्क पसरी धरती ’ते नेटिवां दे होर बैंड वसदे हन। माईकल दे दस्सण अनुसार इह धरती किसे ज़माने ’च प्रदुशण-रहित हुंदी सी पर हुण लक्कड़-मिल्लां ते खानां नें उह गल्ल नहीं सी रहिण दित्ती।

अगले सैशनां विच माईकल नें दस्सिआ कि जदों उह छे साल दा होइआ तां उहदा डैड मोरिस लुई उसनूं रैजज़िडैंशिअल सकूल भेजण लई प्रेरन लग्ग पिआ। पर माईकल दी घर दिआं तों दूर होण नूं रूह नहीं सी मंनदी। उह अजिहे सकूल ’च पहड़ना चाहुंदा सी जित्थों हर रोज़ घर आ सके। जदों डैड गल्ल छेड़दा तां उह दादी दे गळ लग्ग के रोण लग्ग जांदा। पोतरे नूं आपणे नाळ घुट्टदी होई दादी आपणे पुत्तर नूं आखदी, “वे मोरिस! पहिलां तूं मेरी लाडली पोती मैथों दूर कीती हुण इहनूं वी भेजण दीआं सकीमां बणाउण लग्ग पिऐं। ऐनी काहळ काहदी ए? अजे इह मसां गिठ्ठ भर तां हैगै।”

“होर चार सालां ताईं इहने मेरे मोढिआं तक्क पहुंच जाणै, मौम नूं गिठ्ठ भर ही दीहदै।” मोरिस हस्सदा होइआ आखदा।

“वे! हुंदड़हेल है, इह वी ते रोज़ैन वी। है वी दोनों सुनख्खे। आपणी मां ’ते गए आ।” दादी आखदी।

पुत्तर दे हंझू वेखदिआं, माईकल दी मौम दा दिल वी थोहड़ा होण लग्ग पैंदा। उह पती नूं आखदी, “साडी मौम ठीक कहिंदी ए। आपां अटक लैंदे हां। रोज़ैन नूं आपां सत्त साल दी नूं भेजिआ सी।”

“कहिंदे आ पई हुण सखती हो गई है।” मोरिस फिकर ज़ाहर करदा। पर फिर आप ही “चलो देखी जाऊ” आखदिआं गल्ल नूं छड्ड देंदा।

अजे दो कु महीने ही बीते सन कि इक दिन अचानक ही सरकारी एजंट उनहां दे घर आ धमकिआ। कार विच्चों उत्तरदा ही मोरिस ’ते रोहब झाड़दा बोलिआ, “कानूंन मुताबिक तुहानूं आपणा पुत्तर रैज़िडैंशिअल सकूल ’च भेजणा चाहीदा सी। हुण तक्क भेजिआ किउं नहीं?”

माईकल दी दादी नूं एजंट ज़हिर दिखई दित्ता सी। उसदी मौम दे चिहरे ’ते गुस्से अते डर दे हाव-भाव सन।

“जिगर दे टोटे नूं एनी छोटी उमरे अख्खां तों दूर करन दा हीआ नहीं पिआ।” मोरिस नें किहा सी।

“मैं इहनूं लैण आइआं।” एजंट बोलिआ।

“लै जा।”

“मैं नहीं जाणा ... मैं नहीं जाणा।” माईकल रोण डहि पिआ सी।

उसदे मौम-डैड नें पतिआ के उसनूं कार वल्ल तोर लिआ सी। हिरखे होए मन नाळ उसने मापिआं वल्ल तक्किआ सी। मौम दीआं अख्खां विच हंझू सन। डैड दे चिहरे दी उदासी नूं तां उह समझ गिआ सी पर उदासी दे नाळ उभ्भरी चंगेरे भविख्ख दी हसरत नूं उसदा बाल-मन समझ नहीं सी सकिआ। पुत्त नूं कार विच बिठा के मौम-डैड नें बड़ी मुशकल नाळ उस तों आपणे हत्थ छुडाए सन। दादी दरां विच खहड़ी रो रही सी। “गरैनी!” उस वल्ल बाहां उलारदिआं माईकल दी चीख निकळ गई सी। कार झटका मार के दौड़ पई सी।

एजंट नें दूजे बैंडां दे परिवारां विच्चों चार बच्चे होर चुक्के सन। तिंन कु घंटे बाअद कार सकूल पहुंच गई सी। लड़के-लड़कीआं अलग्ग-अलग्ग करन बाअद माईकल हुरां दीआं हजामतां शुरू हो गईआं। वाळा नूं नेड़िओं कट्ट के सारिआं दे सिर फौजीआं वांग इक्को शकल दे बणाए जा रहे सन। माईकल नूं आपणी भैण रोज़ैन ते उसदी सहेली कलैरा सवैकम दी गल्ल चेते आ गई सी। उह दोवें आपणे वाळां नूं बहुत पिआर करदीआं सन। उनहां नें हजामतां तों छोट मंगी सी। पर कैंची चला रही टीचर नें उनहां दे लंमे-सुहणे वाळ कट्ट के औह मारे सन ते जूंआं नां होण दे बावजूद वी उनहां दे सिरां ’च बदबूदार पाऊडर पा दित्ता सी।

माईकल हुरां दे गरुप्प विच वी जूंआं तां शाइद इक-दो लड़किआं दे ही होणगीआं पर जूं-मार पाऊडर हरेक दे सिर विच पाइआ गिआ। नहाउण बाअद उनहां नूं सकूल दे कप्पड़े पहिनाए गए। फिर इक टीचर जिसदा नां अलबरट सी; उनहां दी भाशा विच हदाइतां देण लग्ग पिआ, “तुसीं सकूल दी हद्द तों बाहर पैर नहीं धरना। तुहाडी बोल-चाल, तुहाडा पहड़न-लिखण तुहाडी भाशा विच नहीं, अंग्रेज़ी विच होवेगा। आपसी गल्लबात वी तुसीं अंग्रेज़ी विच ही करनी है। तुसीं आपणे घरां तों लिआंदे कप्पड़े नहीं पाउणे। सकूल दीआं डरैस्सां ही पाउणीआं हन। जे कोई बच्चा सकूल दे नियमां दी उलंघणा करेगा, उसनूं सखत सज़ा दित्ती जाएगी।”

शाम पै चुक्की सी। नवीं कलास दे पहिलां लिआंदे लड़किआं नाळ लाईन बणा के माईकल हुरां नूं रात दे खाणे वासते लिजाइआ गिआ। माईकल नें इक बुरकी वी मूंह विच नहीं सी पाई। मैस्स विच्चों उनहां नूं सौण वाळे हाल विच लिआंदा गिआ। हाल दे दोनीं पासीं दीवारां दे नाळ-नाळ, लाईनां विच बैड्ड लगाए होए सन। सौण दा आरडर होण ’ते माईकल दे वैरागे दिल विच्चों ल्हेलड़ी निकळी, “मैं आपणी भैण कोळ सौणा है।” बरदर जैरी नां दे टीचर नें उसनूं समझाइआ सी कि लड़के-लड़कीआं दे बलाक अलग्ग-अलग्ग सन। कोळ सौणा तां इक पासे रिहा,भैण-भरा, बिनां किसे खास कारन दे इक-दूजे नूं मिळ वी नहीं सकदे।

हाल दी लाईट बुझा दित्ती गई सी। दिओ रूप हनहेरा जिवें माईकल नूं खाण आ रिहा होवे ... घर विच उह दादी नाळ सौंदा हुंदा सी। उह कदी उस नूं बातां सुणाउंदी ते कदी सवरगवासी दादे-पड़दादे दीआं शिकार खेडण, ‘फर’ इकठ्ठा करन ते मछ्छीआं फड़न दीआं दिलचसप गल्लां सुणाउंदी। माईकल वी आपणे वड्डे-वडेरिआं वरगी बेपरवाह ज़िंदगी दे सुपने लैण लग्ग पिआ सी ...।

पर हुण घरदिआं तों दूर; कैदीआं वांग डक्किआ उह हेरवे, उदासी ते बेबसी दे डुंमह विच गोते खा रिहा सी। नाळ दे बैड्ड वाळे लड़के दीआं सिसकीआं सुण के उसदा वी रोण निकळ गिआ। होर वी कई बैड्डां तों सिसकीआं सुणाई दे रहीआं सन। बरदर जैरी नें हाल विच आ के दबका मारिआ सी, “रोणा बंद करो, चुप्प-चाप सौं जाओ।” सिसकीअं बंद हो गईआं सन पर हंझू नहीं रुके सन ... माईकल वांग होर बच्चे वी रोंदे-रोंदे ही सौं गए सन।

माईकल दा सौण वेले दा रोण कई दिन चलदा रिहा। उसदे बाल-मन विच कई तरहां दे सवाल उभ्भर पैंदे, ‘सकूल दे टीचर मैनूं पिआर किउं नहीं करदे? मौम-डैड नें मैनूं ते रोज़ैन नूं इस सकूल ’च किउं भेजिआ? की सानूं कोई सज़ा दित्ती गई ए? पर असीं तां एदां दी कोई गलती ही नहीं कीती...।’

दस महीने बाअद गरमीआं दीआं छुट्टीआं होईआं। माईकल जिवें जिहल विच्चों छुट्टिआ होवे। पर उह दो महीने झट्ट ही बीत गए। उह जिहो जिहा सकूलों गिआ सी, उख्खड़िआ-उख्खड़िआ, उहो जिहा ही परत आइआ।

हर साल दीआं दो महीने दीआं छुट्टीआं दौरान मौम चावां नाळ माईकल ते रोज़ैन दीआं पसंदीदा चीजां बणाउंदी अते हत्थीं खुआउंदी। दादी वी बड़े लाड करदी।

माईकल दा डैड मोरिस आपणे भाईबंदां नाळ मिळ के पैडलां वाळीआं किशतीआं बणाउंदा सी। माईकल दी मौम ते दादी, बैंड दीआं कुझ होर औरतां वांग, घर विच ही; मणकिआं नूं गुंद के वंन-सुवंने हार बणाउंदीआं। जदों इह कंम मंदा पै जांदा तां उह बैंत दीआं टाहणीआं अते ‘बरच’ दे दरखतां दीआं छिल्लां दीआं टोकरीआं बणाउंदीआं। इह सारे कंम-काज साल दे कुझ महीने ही चलदे सन जिस करके उनहां दा हत्थ तर नहीं सी हुंदा। सादे जीवन दीआं लोड़ां ही मसां पूरीआ हुंदीआं सन।

विहले दिनीं मोरिस जाळ नाळ सहिआं दा शिकार करदा जां मछ्छीआं फड़दा। माईकल दीआं छुट्टीआं विच उसनूं वी नाळ लै जांदा। माईकल जंगल विच घुंमदे हिरनां, भालूआं, बारांसिंगिआं आदि नूं चाअ अते नीझ नाळ वेखदा। इक वेरां जदों उह आकाश दीआं उचाईआं सर कर रहे उकाब नूं वेख के, आचंभित होइआ ‘ओ वाओ,ओ वाओ’ कर रिहा सी तां दरिआ विच्चों मछ्छीआं दा जाळ धूह रहे उसदे डैड नें किहा सी, “मेरे पिआरे पुत्तर! तूं वी उड्डिआ करेंगा जहाज़ां विच, बस्स मन मार के पहड़ लै।” माईकल नूं उतशाही रउं ’च इंज लग्गा सी जिवें उसदे तन ’ते पर उग्ग पए होण। पर जाळ विच फसीआं मछ्छीआं वेख के उह उदास जिहा हो गिआ सी।

माईकल दी दादी उसनूं ते रोज़ैन नूं जंगळी बलूबैरीआं खुआउण लै जांदी। बैरीआं खा के उह झील विच तैरदे अते फिर धुप्प-छां विच बैठ आराम करदे। उनहां दी निगहा उड्डदे फिरदे अते दरखतां ’ते बैठे पंछीआं वल्ल खिच्ची जांदी। लंमी-तिख्खी चुंझ नाळ दरखत दा तणा खोद रहे चक्कीराहे, हिल्लणा-जुल्लणा भुल्ल गए सिंगां वाळे उल्लू ते बगलिआं वरगे हरे रंग दे ‘हीरोन’ आदि नूं तक्कदिआं अते अमरीकन चिड़ी दी मिठ्ठी-गूंजवीं आवाज़ सुणदिआं उह एदां मसत हुंदे कि आपणी सुध्ध-बुध्ध ही भुल्ल जांदे।

मईकल कदी-कदी रोज़ैन नाळ आपणे गुआंढी बैंड विच कलैरा दे घर चले जांदा। कदी कलैरा वी उनहां वल्ल गेड़ा मार जांदी।

छुट्टीआं जदों मुक्कण ’ते आउंदीआं तां भैण-भरा उदास हो जांदे। मौम-डैड नूं जिहल वरगे सकूल दीआं तकलीफां दस्सण लगदे। डैड उनहां वल्ल उतशाही नज़र सुट्टदा आखदा, “जदों तुहाडी ज़िंदगी वधीआ बण गई इह सारीआं तकलीफां तुहानूं भुल्ल जाणगीआं।”

“वधीआ ज़िंदगी की?” भोळा जिहा माईकल पुछ्छदा।

“सुहणा घर, चंगा खाण-पहिनण, गोरिआं वरगी सहू਼लतां वाळी ज़िंदगी।” डैड जवाब देंदा।

माईकल समझ गिआ सी कि सकूल तों उसदा छुटकारा नहीं हो सकणा। उसने आपणे आप नूं सकूल दे रुटीन विच ढालणा शुरू कर दित्ता। सवेरे साढे छे वजे दा बज़र सुण के सारे लड़के उठ्ठ पैंदे। आपो आपणे बैड्ड दी साईड तों ऐकशनां ते आवाज़ां दी इकसारता विच ईसाईआं वाळी प्रारथना करदे। फिर माईकल बैड्डशीट दे वळ कढ्ढदा ते कंबल दी चिणवीं तहि ला के पैंद ’ते सजा दिंदा। बरदर अलबरट - जो उनहां दा डौरमिटरी इंचारज अते खेडां दा अधिआपक सी - निरीखण करदा। जिस दा बैड्ड नियमां अनुसार नां सुआरिआ हुंदा उसदे चपेड़ां पैंदीआं। नहा-धो के सारे बच्चे मैस्स विच पहुंच जांदे। नाशते बाअद पहड़ाई शुरू हो जांदी। उस तों बाअद दुपहिर दा खाणा।

खाणे उप्रंत कंमां वासते गरुप्प बणा दित्ते जांदे। माईकल आपणे गरुप्प नाळ लग्ग के कदी बगीचिआं विच लाए फुल्लां ते सबज़ीआं दी सांभ-संभाल, कदी विहड़िआं दी सफाई ते कदी रसोई वासते लक्कड़ां ढोण दीआं डिऊटीआं निभाउंदा। जद नूं खेडां दा टाईम हो जांदा। माईकल बासकिटबाल खेडदा। सत्त वजे रात दे खाणे दा अते अठ्ठ वजे सौण दा बज़र हो जांदा।

माईकल जाणदा सी कि आम लड़के रुटीन दे सारे कंम शौक नाळ नहीं बध्धे-रुध्धे ही करदे सन। मैस्स दे खाणे वी उह चाह के नहीं सन खांदे। ढिड्ड भरन वाळी गल्ल सी। जौआं दे दळीए अते पाऊडर-दुध्ध दा नाशता करदिआं, माईकल नूं घर दा नाशता याद आ जांदा। उसदी मौम आपणे हत्थीं जवी दे आटे दा ताज़ा रोट बणा के इक हिस्से विच घर दा बणाइआ जैम ते दूजे हिस्से विच बटर ला के सलाईस कट्ट देंदी। किंना सुआद हुंदा सी उनहां सलाईसां ते चाह दा नाशता। मैस्स विच दुपहिर अते रात दे खाणिआं विच सुक्का जिहा बेलज़्ज़त मीट, ठंढे आलू, ढेर सारे पाणी विच रिंनी होई मछ्छी ते फिकळीआं सबज़ीआं खांदिआं, माईकल नूं घर दे पकवान याद आ जांदे, कदी भुंनी होई जां थोहड़ी कु तरी वाळी मछ्छी, कदी सबज़ीआं जां मीट दा शोरबा ते कदी मठ्ठी-मठ्ठी अग्ग ’ते रिंनहिआं खरगोश जां हिरन दा मास।

इक दिन उह ते उसदा दोसत अरनी फोरटीअर आपणी भाशा विच मैस्स दे खाणिआं दी नुकताचीनी कर रहे सन। बरदर अलबरट नें ओहले हो के सुण लिआ। कचीचीआं वटदा बोलिआ, “तुसीं दो कसूर कीते हन इक मैस्स दे खाणिआं नूं निंदिआ ते दूजा तुसीं आपणी भाशा विच गल्लां कीतीआं हन।” उसने दोनां नूं चमड़े दे पटे नाळ इंना कुट्टिआ कि उह कई रातां सुपनिआं विच बरड़ा-बरड़ा उठ्ठदे रहे।

माईकल नें सकूल दीआं प्रारथनावां बारे वी गल्ल कीती सी। सवेरे बैड्ड तों उठ्ठ के, फिर नाशते, दुपहिर ते रात दे खाणिआं समें अते फिर सौण वेले वी उनहां नूं प्रारथना करनी पैंदी सी। सकूल दे चरच विच वी प्रारथनावां दा सिलसिला चलदा रहिंदा सी।

जदों माईकल सकूल दा रुटीन दस्स हटिआ तां मैं आखिआ, “माईक! तुहाडे सकूल विच तानाशही तां सी पर कुझ चीज़ां चंगीआं वी सन।”

“किहड़ीआं?”

“जिवें प्रारथना। प्रारथना साडे अंदर प्रभू-पिआर पैदा करदी है। उस पिआर सदका बंदे अंदर शिध्धता आउंदी है।”

“बाज़! प्रारथना असीं प्रभू नाळ पिआर दे नाते नहीं सी करदे,प्रभू तों डरदे मारे करदे सी। सकूलां विच ते बाहर चरचां विच इह सिखाइआ जांदा सी कि जे असीं ईसाई धरम दे उपदेशां ’ते नहीं चल्लांगे, साडी आतमा विच शैतान प्रवेश कर जाएगा ते प्रभू सानूं नरकां विच सुट्ट देवेगा। इस तरहां सानूं इक डर प्रभू दा हुंदा सी ते दूजा डर हुंदा सी फादर अते टीचरां दी करड़ी नज़र दा। प्रारथना दौरान कदी-कदी बेधिआनी ’च साडी नजर਼ आसे-पासे चली जाणी, पता उदों लग्गणा जदों निगरानी कर रहे टीचर नें धौण विच मुक्का जड़ देणा। सो प्रारथना नें सानूं सहिज नहीं. डरपोक बणाइआ।”

“तुसीं तां डरदे मारे सारा कुझ करी जांदे सी पर तुहाडे मां-बाप अते दादे-दादीआं तां इस किसम दी सिख्खिआ ’ते किंतू कर सकदे सन।” मैं टिप्पणी कीती।

“उह तां कैथोलिकां वल्लों करवाई जा रही साडी पहड़ाई नूं आपणे उत्ते परउपकार समझदे सन। दरअसल साडे मापे ते वडारू सिध्धे-सादे सन जदों कि पादरी, भिकशू, भिकशणां, उपदेश देण ’च माहर धरम-प्रचारक सन। उनहां दा चिट्टे जां काळे गाऊनां दा पहिरावा वी उनहां नूं स्रेशट बणाउंदा सी। आम नेटिवां लई उनहां दे प्रवचन प्रभू दे बोल सन। नाळे सरकार वी उनहां दी पिठ्ठ ’ते सी।”

“उह किवें?”

“सरकार साडे नेटिवी मूल नूं खतम करके सानूं यूरपीन-कनेडीअन जीवन-शैली विच तबदील करना चाहुंदी सी। सानूं ईसाई बणा के इह कारज सौखा हो सकदा सी। पर साडे सकूलां विच इस धरम दा प्रचार सनेह नाळ नहीं सी कीता जांदा। सकूल दा सटाफ मिशनरी होण करके टीचरां नूं बरदर, सिसटर अते प्रिंसीपल नूं फादर किहा जांदा सी। पर विदिआरथीआं नाळ भरा, भैण ते पिता वरगा पिआर करन वाळे टीचर बहुत थोहड़े सन। साडी दादी दी मौत होण ’ते डैड दा चचेरा भरा मैनूं ते रोज़ैन नूं सकूलों लैण गिआ। पर पत्थर-दिल प्रिंसीपलां नें सानूं छुट्टी नां दित्ती। साडा दादी नाळ बहुत मोह सी। इक उसदी मौत दा सदमा, दुजा आखरी समें उहदा मूंह नां देख सकण दा झोरा, असीं कई दिन कंधां विच मूंह दे के रोंदे रहे। रोज़ैन नें तां बहुत ही महिसूस कीता सी।”

“इस तरहां दे मामलिआं विच प्रिंसीपलां नूं दइआवान होणा चाहीदा सी,” आख के मैं अगली गल्ल शुरू कर लई, “माईक! तुहाथों जिहड़े कंम करवाए जांदे सी, मेरे खिआल विच उह तां ठीक ही सन। बंदे नूं बचपन तों ही कंम करन दी आदत पै जांदी है।”

“उह कंम प्रेरना नाळ नहीं, हुकम नाळ करवाए जांदे सी। असीं आपणी मरज़ी नाळ कुझ वी नहीं सी कर सकदे। जे किसे लड़के नें आपणे तरीके नाळ कोई कंम शुरू करना, उह तरीका भावें किंना बिहतर होवे, उसनूं रद्द कर दित्ता जांदा सी। सकूल दे रुटीन विच्चों पहिल-कदमी, उद्दम ते उतशाह वरगे कोई वी गुण असीं ग्रहिण नां कर सके। साथों साडी ज़बान अते कलचर खोह लईआं गईआं। प्रिंसीपल अते टीचरां दे बूटां दे ठुड्डिआं, मुक्किआं, चपेड़ां ते चमड़े दे पटे दीआं कुट्टां नें सानूं डरपोक ते घटीआ जीव बणा दित्ता। साडी होंद-हसती विच गौरव नां दी कोई चीज़ नहीं सी रहि गई।”

“बासकिटबाल दा खिडारी बण के तां ज़िंदगी कुझ सुखाली हो गई होवेगी।” माईकल तों कुझ चंगा सुणन दी आस विच मैं पुछ्छिआ।”

“दो कु साल ही।”

“किउं फिर की गल्ल हो गई।”

“अगली वार दस्सांगा।”

“चलो ठीक है। अगला सैशन किद्दण दा रख्खीए।” लैपटौप बंद करदिआं मैं पुछ्छिआ।

“मैं काल करांगा।” माईकल नें हत्थ मिळाइआ ते टुर गिआ।

कई दिन बीत गए। उसदा फोन नां आइआ। मैं कीता तां रुख्खे रउं विच बोलिआ, “बाज़! मैनूं काऊंसलिंग नहीं चाहीदी।”

मैनं गुस्सा चहड़ गिआ पर मैं आपूं ’ते काबू पा लिआ। दिल विच उठ्ठी आवाज़ ‘पै ढठ्ठे खूह ’च’ अंदर ही दब्ब लई ते सनेही सुर विच आखिआ, “ओ के माईक, जिवें तेरी मरज़ी। तूं खुश रहि पर मैं इक गल्ल कहिणी चाहुंना।”

“कहि।”

“मैं तैनूं आपणा दोसत समझदां। की दोसती दे नाते, आपां कदी-कदी मिळ सकदे हां।”

“शिउर।” उसदा जवाब सी।

काऊंसलिंग बंद करनी कोई समस्सिआ नहीं सी। मेरे बाकी केसां दी प्रौगरैस्स ठीक पै रही सी। पर माईकल दा चुणौतीपूरन केस मेरे लई ज़िआदा महत्तवपूरन सी। उसदी लीहों लत्थी ज़िंदगी नूं मुड़ लीह ’ते पा देण नाळ मैनूं जिहड़ा चिरजीवी सकून मिलणा सी, मैनूं उसदी लोचा सी।

दो कु महीने लंघा के मैं उसनूं फोन कीता ते पुछ्छिआ, “माईक! तूं कदी भारती खाणे खाधे हन?”

“नहीं।”

“आउंदे शनीवार मैं तैनूं भारती रैसटोरैंट विच लंच करवाउणा चाहुंना।”

“कित्थे?”

“प्रिंस जौरज विखे। आएंगा?”

कुझ पलां दी चुप्प बाअद उसने ‘हां’ कर दित्ती। मैं उसनूं ‘कुआलिटी इंडीअन रैसटोरैंट’ दा ऐडरैस्स दे दित्ता।

उह मित्थे समें ’ते पहुंच गिआ। असीं इक कैबिन विच बैठ गए। आपणे कलाइंट नाळ इस तरहां खाणा-पीणा मेरी जौब दे नियमां दे विरुध्ध सी। पर उस नूं हनेरे अतीत विच्चों बाहर कढ्ढण दी मेरी द्रिड़ता अग्गे नियम बेमाअना हो गए। उह हालीवुड दीआं मारधाड़ वाळीआं फिलमां दा शौकीन सी। मैं उनहां बारे गल्लां छेड़ लईआं। मांह दी दाळ, बटर चिकन, मटर पनीर, दहीं भल्ले ते नान दा ज़ाइकेदार भोजन अते उसदीआं पसंदीदा फिलमां दीआं गल्लां, उह छेती ही चहिकवें मूड विच हो गिआ।

“तैनूं कैनेडा आइआं किंना चिर हो गिआ?” फिलमी गल्लां मुक्कण ’ते उसने पुछ्छिआ।

“पंदरां साल। मैं पुआइंट सिसटम ’ते परिवार समेत इत्थे आइआ सी। इंडीआ ’च काऊंसलर दी जौब ’ते सी। इत्थे आ के आपणी पहड़ाई अपडेट कीती ते उही जौब लै लई।”

“की मैं तेरे परिवार बारे पुछ्छ सकदां?”

“हां हां। मेरे परिवार विच मेरी पतनी, तिंन बच्चे अते मेरे मौम-डैड हन।”

“बाज़! जिवें तूं दस्सिआ पहिलां साडे वी संयुकत परिवार हुंदे सन पर हुण नहीं।”

“साडे वी पहिलां नाळों काफी घट गए हन ... माईक! मैं तुहाडे लोकां नाळ कई सालां तों कंम कर रिहां। मैं देखिऐ तुहाडे परिवारक ते भाईचारक जीवन दे कई पहिलू साडे नाळ मिळदे-जुळदे हन।”

“जिवें?”

“जिवें कि दादा-दादी ते नाना-नानी दा सतिकार, भैण-भरावां दा आपसी मोह। रिशतेदारां ते भाईचारे वल्लों इक-दूजे दे दुख्ख-सुख्ख विच शामल होणा ...।”

“बाज़! मैनूं तूं आपणिआं वरगा लग्गा एं। खाणा वी बहुत सुआद सी। थैंक यू व੍हैरी मच्च।” पलेटां खाली करदा माईकल बोलिआ।

“माईक तेरे नाळ बैठ के खाण-पीण ते गळ्ळां करन दा मैनूं वी बहुत मज़ा आइआ। तेरा वी शुकरीआ। कौफी हुणे पीणी है जां ठहिर के?” मैं पुछ्छिआ।

“ठहिर के। मौसम वधीआ है। आपां नाळ वाळे पारक ’च चलदे हां।”

“ओ के।” आखदिआं मैं नाळ टुर पिआ।

पारक विच असीं मेपल दी संघणी छां हेठ बैंच ’ते जा बैठे। माईकल नें गल्ल शुरू कर लई, “बाज़! मैं किते पहड़िआ सी कि शुरू विच जिहड़े भारती इत्थे आए, उस समें दी गोरा सरकार नें उनहां नाळ माड़ा वरताओ कीता।”

“बहुत माड़ा। उह नसलवाद दा शिकार होए। उनहां नाळ पैर-पैर ’ते वितकरा होइआ। नां कोई सहूलत नां कोई हक्क-हकूक। पर साडे लोकां नें लंमी लड़ाई लड़ी है उदों भारत इंगलैंड दी कालोनी सी। साडे मुढले परवासी - जिनहां नूं गदरी बाबे किहा जांदै - भारत नूं आज़ाद करवाउण लई इत्थों वापस चले गए। कई फांसीआं ’ते चहड़ गए, कईआं नें उमरां जिहलां ’च गाळ दित्तीआं। उनहां तों अगले भारती कनेडीअनां नें आपणी आरथिक मज़बूती अते हक्क हासल करन लई लंमी जद्दोजहिद कीती।” मैं माण नाळ दस्सिआ।

“इहदा मतलब गोरिआं नें घट्ट किसे नाळ वी नहीं कीती। साडे देश विच आ के साडीआं ही जहड़ां उखेड़ दित्तीआं। इत्थे शुरू ’च आउण वाळे चीनिआं अते जापानीआं नाळ वी इनहां नें धक्केशाही कीती।” माईकल दे चिहरे ’ते गुस्से दे चिंनह उभ्भर पए।

“माईक तूं ठीक किहै। पर चीनिआं - जापानीआं नें वी भारतीआं वांग आपणे हक्कां ते बराबरता लई जद्दोजहिद कीती। सभ तों माड़ा वरताओ अफरीकनां नाळ होइआ। उह गुलाम बणाए गए। जानवरां वांग उनहां दी विक्करी होई। पर उनहां दी महानता इह है कि उह लगातार जूझदे रहे ... ते देख लै, अज्ज उनहां दा पुत्तर अमरीका दा राशटरपती बणिआ होइऐ। सो ज़िंदगी खड़ोत विच नहीं टुरदे रहिण विच है।”

मैनूं गहु नाळ सुण रिहा माईकल, सिर हिला-हिला मेरी हां विच हां मिळा रिहा सी। ढुक्कवां मौका देख के मैं गल्ल उहदे वल्ल नूं मोड़ लई, “माईक पिआरे! तैनूं वी हनेरे अतीत विच्चों बाहर निकलणा चाहीदा है।”

“बड़ा औखै।” माईकल नें कसीस वट्टी।

“औखा कुझ नहीं हुंदा, लोड़ द्रिहड़ता दी है। औखे वकतां, औखीआं सथितीआं नाळ भिड़ के ही अगांह लंघिआ जा सकदै। नाळे हुण तां इक तरहां नाळ समां वी तेरा मददगार है। मेरा मतलब कनेडा दी मौजूदा सरकार नें इंडीअन रैज़िडैंशिअल सकू਼लां दे विदिआरथीआं नाळ होए दोशपूरन विउहार बारे नेटिव भाईचारे तों मुआफी मंग लई है। इतिहास दे काळे वरकिआं विच उलझे रहिणा ठीक नहीं, लोड़ नवें वरके पलटण दी है। तुहाडे नाळ जो माड़ा होइआ, उसनूं हुण बदलिआ नहीं जा सकदा। लोड़ उस तों अगांह टुरन दी है। मैं तैनूं काऊंसलर दे तौर ’ते नहीं दोसत दे नाते कहि रिहां जिहड़ीआं बेइनसाफीआं बारे सोच-सोच तूं मंदे हालीं होइआ पिऐं, उनहां नूं बाहर कढ्ढ दे ... जदों तूं आपणे दुख्ख-दरद मेरे कोळ फोलेंगा, तेरा मन हलका हो जाएगा। ज़िंदगी चंगी लग्गण लग्ग पएगी। मैनूं माण होवेगा कि मेरे मित्तर नें मेरी गल्ल मंन लई है। तैनूं ज़िंदगी नाळ जुड़िआ वेख के मैनूं चिरजीवी सकून मिलेगा।”

माईकल दे चिहरे ’ते अपणत्त उभ्भर पई। मेरा हत्थ आपणे हत्थ ’च लै के सनेह भरी सुर विच बोलिआ, “पिआरे बाज़! तेरीआं जद्दोजहिद दीआं गल्लां नें मेरे मन विच प्रेरना भरी है। अते तेरी दोसती नें, सुहिरदता नें, मेरी बेचैन रूह ’ते ठंढी फुहार वरगा असर कीता है। मेरी रूह आखदी ए कि तूं मेरा आपणा हैं, खास आपणा। जो वी पुछ्छेंगा, दस्सांगा।”

“थैंक यू डीअर! पिछली वार जित्थे गल्ल छड्डी सी, उत्थों शुरू कर।”

“गल्ल बड़ी घिनाउणी ए ... साडे नहाउण लई लाईनां विच छोटे-छोटे वाशरूम बणे होए सन। दरवाज़िआं दी थां पलासटिक दे परदे हुंदे सन। असीं नगन हो के नहाउंदे सां। कदी-कदी बरदर अलबरट आ के साडीआं पिठ्ठां मलण लग्ग पैंदा। सानूं सरीर दे हर हिस्से तक्क हत्थ लिजा के मलण लई आखदा होइआ, उह साडीआं पिठ्ठां ’ते साबण ला के पहिलां नरम जिहा बुरश वरतदा ते फिर हत्थां नाळ मलण लग्ग पैंदा। असीं उसदे इस कारज नूं सिहत-सिख्खिआ वजों लैंदे सां। खेडां दा अधिआपक जु सी उह। इक दिन मेरी पिठ्ठ मळदिआं उसदे उतेजित होए हत्थ कमर तों हेठले हिस्से दीआं मुठ्ठीआं भरन लग्ग पए। हैरानी अते घबराहट विच मेरे दिल दी धड़कण तेज़ हो गई। ते जदों उसने किहा, ‘नहा के मेरे कमरे विच आईं,’ मेरा साह सुक्क गिआ। सहिमिआ-सुंगड़िआ मैं उसदे कमरे विच चला गिआ।”

“हां हां।” मैं हुंगारा भरिआ।

“उसने बड़े हेज नाळ मैनूं आपणे बैड्ड ’ते बिठा लिआ अते खाण लई चाकलेट दित्तीआं ... मिठ्ठीआं-मिठ्ठीआं गल्लां करदिआं उसने पहिलां मेरे अते फिर आपणे कप्पड़े उतार दित्ते ... अते मैनूं आपणी हवस दा शिकार बणा लिआ। मेरा तन-मन झंबिआ गिआ ... खून जिवें पाणी बण गिआ होवे ... मैं कंबी जा रिहा सां। उसने मैनूं छाती नाळ ला के मेरी पिठ्ठ पलोसी ते आखिआ मेरे बहुत ही पिआरे माईक! घबरा किउं गिऐं? मैं तैनूं हरट नहीं कीता, पिआर कीता है। तूं इह गल्ल किसे नूं नहीं दस्सणी। जे दस्सी तेरे ’ते गंभीर दोश ला के सकूलों कढवा दिआंगा। कोई वी सकू਼ल तैनूं दाखला नहीं देवेगा। सो गुपत रहिणै। अज्ज तों मैं तैनूं आपणा खास विदिआरथी बणा लिऐ। तैनूं बासकिटबाल टीम दा वाईस कैपटन बणा दिआंगा, होर सहूलतां वी मिलणगीआं। ओ के।”

“उह बंदा नहीं, जानवर सी।” मैं अलबरट प्रती आपणी घिरना दा गुबार कढ्ढिआ।

“उह रात ते उस तों अगलीआं कई रातां मैं सौं नां सकिआ। मलीनता दे अहिसास विच मैनूं सवै तों बदबू आ रही सी ... साह चल्ल रिहा सी पर मैं आपणे आप नूं मर गिआ महिसूस कर रिहा सां ... ढठ्ठे होए मन ’च इह गल्ल बैठ गई सी कि असीं नेटिव घटीआ लोक हां ते गोरे वधीआ अते शकतीशाली, इह साडे नाळ जो मरज़ी कर सकदे हन ... चहड़दी जवानी दे मेरे उह दिन हस्सण-खेडण दे सन पर मैं जिउंदिआं ही मर जाण दा संताप भोग रिहा सां।”

“की उह होर लड़किआं नाळ वी इह गंदा कंम करदा सी?”

“हां करदा सी। उहदा शिकार बणे लड़के दूजिआं तों लुको रख्खदे सन। शरम किहड़ी थोहड़ी सी। कुझ लड़के ढीठ वी बण गए सन। अजिहा इक साडी बासकिटबाल टीम दा खिडारी सी। उह किहा करदा सी बरदर अलबरट मैनूं बहुत लाईक करदै। सपैशल डाईट लुआ दित्ती होई ए। कोई फालतू कंम नहीं करना पैंदा। मैं तां उहदे सिर ’ते ऐश करदां।”

माईकल घड़ी वेख के उठ्ठ पिआ। उहनूं घर विच कोई कंम सी।

“अगला सैशन कदों रख्खीए?” मैं पुछ्छिआ।

“तूं दस्स दे।”

मैं आपणी डाइरी चैक्क करके आखिआ, “सतारां जुलाई सवेरे दस वजे, मेरे दफतर ’च, ठीक है?”

“ठीक है।” माईक नें तपाक नाळ हत्थ मिळाइआ ते “बाइ” आख के टुर गिआ।

“हाइ बाज़!” इह आवाज़ माईकल दी है। वेटिंग-रूम ’च उह मेरे साहमणे आ खलोइआ है।

“किवें चल्ल रही है सुणवाई?” उतसुक होइआ मैं पुछ्छदा हां।

“पहिलां घबराहट होई सी। पर ऐडजुडीकेटर ते सरकारी वकील बहुत चंगे हन। कहिण लग्गे, ‘घबराउणा नहीं। असीं तेरा दुख्ख-दरद सुणन लई बैठे हां। जो वी मन विच है बेझिजक हो के कहि दे।’ मेरा हौसला वध गिआ ... हुण बरेक होई ए।”

वेटिंग-रूम विच्चों उठ्ठ असीं लागले कैफेटेरीआ विच चले गए। दोनां नें हलका जिहा लंच कीता। उप्रंत उह आपणी गाथा सुणाउण अंदर चला गिआ ते मेरे दिल-दिमाग ’च रिकारड होई उसदी गाथा मन दी सकरीन ’ते मुड़ चल्ल पई।

अगला सैशन मेरे इस सवाल तों शुरू होइआ, “माईक! की तुहाडे सकूल विच लड़कीआं नाळ वी खेह-खराबी होई?”

मईकल नें दस्सिआ कि लड़कीआं दा बलाक उनहां दे बलाक तों अलग्ग सी। टीचर कुझ सांझे सन, कुझ वख्खरे-वख्खरे। उनहां दा प्रिंसीपल होर सी ते लड़किआं दा होर। उनहां दी मैस्स ते कलास-रूम वगैरा वी वख्खरे सन। जिस करके माईकल नूं उदों पता नहीं सी लग्गा। सकूल छड्डण बाअद कलैरा नें उसनूं दस्सिआ सी कि उनहां दा प्रिंसीपल कुकरमी सी। जिहड़ी लड़की उसदी निगहा चहड़ जांदी, उस नूं उह आपणे दफतर विच सद्द लैंदा। पहड़ाई जां विहार पख्खों उसदी प्रशंसा करके माड़ी-मोटी सहूलत दा चोगा पा देंदा। फिर शहिजादी, राजकुमारी वरगे विशेशणां नाळ उस नूं हवा ’च उछाल देंदा। लड़कीआं अल्ल्हड़ सन, उसदे जाळ विच फस जांदीआं। इह गेम उहने कलैरा नाळ वी खेडण दी कोशिश कीती पर सफल नां होइआ ... जदों उह कलैरा नूं जफ्फी पाउण लग्गा तां उहने उसदी बांह ’ते इंने ज़ोर नाळ दंदी वढ्ढी कि खून निकळ आइआ।

प्रिंसीपल नें कलैरा नूं इकलवांजे कमरे विच बंद कर दित्ता तां कि उसदा होर विदिआरथणां नाळ संपरक नां हो सके। ते उसे वकत उसने कलैरा दे डैड नूं चिठ्ठी लिखी कि उह सकूल दा डसिपलन भंग करदी है, जिस करके उसनूं सकूल विच्चों कढ्ढिआ जा रिहा है। खहड़े पैर इक अधिआपक दी डिऊटी ला के उस नाळ कलैरा घर नूं तोर दित्ती। कलैरा दे मौम-डैड नूं पुलिस विच रिपोरट करनी चाहीदी सी पर उह इस पासे नूं टुरे ही नां। कलैरा दी भूआ इक डेअ-सकूल विच सफाई दा कंम करदी सी। उसने प्रिंसीपल नूं बेनती कीती। उह नेक कैथोलिक सी। असने कलैरा नूं दाखल कर लिआ। कलैरा नें बारां जमातां उत्थे ही पूरीआं कीतीआं सन।

“की कलैरा नूं होर लड़कीआं बारे वी पता सी?” मैं प्रशन कीता।

“हां पता सी, उनहां विच्चों इक ...।” अगली गल्ल जिवें माईकल दे संघ विच फस गई होवे। पल विच ही उसदीआं अख्खां अंगिआर बण गईआं ... चिहरा तमतमा उठ्ठिआ, साह तेज़ हो गिआ। मैं उस वल्ल पाणी दी बोतल वधाई। उसने वगाह के परे सुट्ट दित्ती। मैं उठ्ठ के पासे हो गिआ। टेढी नज़रे उस वल्ल तक्किआ। उसदी निगहा मेरे दफतर विच्चों दिसदे दरिआ ’ते टिकी होई सी, आपणे अंदरला जवारभाटा जिवें उह दरिआ विच उतार रिहा होवे। कुझ देर बाअद उह मेरे बराबर आ खलोइआ ते गळघोटू जिहा लै के बोलिआ, “बाज़! तूं गुस्सा कर गिऐं?”

“हमदरद गुस्सा नहीं करदे हुंदे।” उसदे मोढे ’ते हत्थ धरदिआं मैं उसनूं वख्खी नाळ ला लिआ।

“की करां! ज़खम हैन ही बहुत गहिरे। उचेड़न नाळ दरदां दी तड़फाहट मुड़ शुरू हो जांदी ए ...।”

ते माईकल नें दस्सिआ सी कि सकूल दी पहड़ाई खतम करके उसने कित्ताकालज विच तरखाणा-कंम दा कोरस शुरू कर लिआ सी। उसे कालज विच कलैरा कंपिऊटर दा कोरस करन आ लग्गी सी। उनहां दा इशक शुरू हो गिआ। रोज़ैन दी अगांह पहड़न विच दिलचसपी नहीं सी। उसने इक डेअरी-फारम विच नौकरी कर लई। उत्थे उसदी रैज़ीडैंशिअल सकूल दे साबका विदिआरथी मारविन नाळ दोसती पै गई सी।

कोरस पूरा होण ’ते माईकल नें जौब लभ्भ लई सी।

रोज़ैन ते मारविन दे विआह ’ते माईकल हुरां दे भाईचारे अते रिशतेदारां नें खूब रौणकां लाईआं। भैण दे विआह विच उसने दौड़-दौड़ कंम कीता। चावां नाळ रोज़ैन दा विआह निपटा के उनहां दे मौम-डैड, आपणे हुण तक्क दे ग्रहिसती दे सफर नूं संतुशटी नाळ वेखदे सन। माईकल दा जौब ’ते होणा उनहां वासते परिवारक तरक्की वाळी गल्ल सी। उनहां दीआं लोकां नाळ पुत्तर ते धी दीआं गल्लां विच्चों माण झलकदा सी। उस माण अते तरक्की दे अहिसास नें माईकल अंदर पईआं दुखदाई यादां मध्धम पा दित्तीआं। चंगे भव्विख दी आस विच उसदे मन विच उतशाह उग्गम पिआ। उस उतशाह दे बल्ल ही उसने, रोज़ैन ते मारविन ’च चल्ल रहे तणाअ दी प्रवाह नां कीती। ... ते जदों उनहां दा रिशता टुट्टिआ, दुख्ख तां होइआ पर उह दुख्ख उसने मन नूं नां लाइआ। उसनूं विशवास सी कि उसदी सुहणी भैण नूं होर साथी मिळ जाएगा ... ते उसदा विशवास ठीक ही साबत होइआ ... रोज़ैन दा नवां साथी पहिले नाळों ज़िआदा जचदा सी, खास करके बोल-चाल पख्खों। घर दे खुशगवार हालात सन जां पता नहीं की कि माईकल दे बुल्ल्हां ’ते रुमांचिक गीतां दी गुणगुणाहट शुरू हो गई। कलैरा नाळ उसदीआं मुलाकातां रंगीन हो गईआं ... समें नें जिवें शूट वट्ट लई होवे। पर जदों रोज़ैन दा रिशता दूजी वार टुट्टिआ तां समां जिवें पिछलखुरी मुड़ पिआ होवे। माईकल अते उसदे मौम-डैड वासते बहुत वड्डा झटका सी उह। माईकल नें रोज़ैन नूं कारन पुछ्छिआ। पर उसने कुझ नां दस्सिआ। कलैरा नाळ उसदा सहेलपुणा पहिलां वांग ही सी। माईकल नें उस नाळ गल्ल कीती। उसने “पता नहीं” आख दित्ता।

“तेरी सहेली ऐ पता कर। शाइद आपां उहदी कोई मदद कर सकीए।” माईकल नें ज़ोर दे के आखिआ।

“आपणी मदद तों बाहर दी गल्ल है।” उह बोली

“इहदा मतलब तैनूं पहिलां ही पतै।”

“पतै पर उहने मैनूं किसे होर नूं दस्सण तों मनहां कीता होइऐ।”

“कलैरा डारलिंग मैं ‘कोई होर’ नहीं उहदा भरा हां, दरदमंद भरा ...।”

ते कलैरा तों भैण नाळ वापरीआं सुण के उसनूं इंज लग्गा सी जिवें उसदी ज़िंदगी दी हनहेरी सुरंग ’च उग्गी रौशनी भड़ाका मार के बुझ गई होवे ... रोज़ैन दा प्रिंसीपल उसदा जिनसी-सोशण करदा रिहा सी। ते मारविन नाळ, माईकल वांग, रैज़ीडैंशिअल सकूल ’च बदफैली होई सी। दोनां दे मनां विच दब्बी होई जलालत कारन उह आपस विच खुल्ल्ह नां सके। रिशता जिसमां तक्क ही सीमत रिहा। दिलां दी इकमिकता नां बणी। कोळ-कोळ हुंदे होए वी उह दूरीआं ही हंढाउंदे रहे। रोज़ैन नें दूजे साथी नूं, पहिलीआं मुलाकातां विच ही आपणी सकूली ज़िंदगी बारे दस्स दित्ता सी। उस बंदे नें फराखदिली दिखाउंदिआं रिशता गंढ लिआ। पर कुझ अरसे बाअद रोज़ैन नूं नीवीं दिखाउण लग्ग पिआ। मानसिक ते भावनातमिक कलेश विच पिंज हो रही रोज़ैन नें रिशता तोड़ लिआ सी।

माईकल अंदरों गल्लां कढ्ढण लई हुण उस नूं पतिआउण-प्रेरन दी लोड़ नहीं सी। उह आपणे आप ही बिआन करी जांदा। मैं चुप्प-चाप सुणदा रहिंदा, विच उदों ही बोलदा जदों साईड ’ते रहि गई कोई गल्ल पुछ्छणी हुंदी। उसने दस्सिआ सी कि भैण नूं झूरदी-टुट्टदी देख उसदा आपा किरन-मकिरनी होण लग्ग पैंदा। अंदरों उठ्ठी चीस उसदे दिल नूं आरी वांग चीरन लगदी। भैण दी मारूथल बणी ज़िंदगी दीआं हवावां उस अंदरले मारूथल नूं तपा जांदीआं। सड़दा-भुज्जदा उह मौम-डैड नाळ खहिबड़ पैंदा कि उनहां नें रोज़ैन ते उसनूं रैज़ीडैंशिअल सकूल किउं भेजिआ। उह आपणी थां सच्चे होण लग्ग पैंदे। बहिस-बहिसाई विच मौम, डैड नूं दोश देण लग्ग जांदी कि उह उस सकूल दी सलाहुता करदा नहीं सी थक्कदा हुंदा।

रोज़ैन नूं डिपरैशन हो गई सी। उह चुप्प-गड़ुप्प हो के इक पासे जा बैठदी। पर अंदर झुल्ल रिहा झख्खड़ उसदे चिहरे ’ते उघ्घड़ रिहा हुंदा।

माईकल अते उसदे मौम-डैड दी लड़ाई नित्त दा कलेश बण गई।

उनहां ही दिनां विच इक घटना होर वापर गई। जिस कंपनी विच माईकल जौब करदा सी, उसदा कारोबार ठंढा पै गिआ। कंपनी नें माईकल समेत चार कामिआं नूं कंम तों जवाब दे दित्ता। जिहड़ी जौब माईकल नें होर लभ्भी उह घरों दूर सी। कलैरा दी लक्कड़-मिल्ल दी दफतरी जौब लागे ही सी। उह माईकल नूं वी लागे-चागे दी किसे कंपनी विच कोशिश करन लई कहि रही सी। पर उह घर दे कलेश तों दूर होणा चाहुंदा सी।

बरुक्कलीन सथित पलाईवुड्ड बणाउण वाली माईकल दी नवीं फैकटरी विच तिंन नेटिव सन, बाकी सभ गोरे। कुझ इक नूं छड्ड के बाकी सभ नसलवादी। उसनूं टरेनिंग देंदिआं बोलां जां हाव-भावां राहीं नफरत दी चंगिआड़ी सुट्ट देंदे। माईकल नें दड़ वट्ट के कंम सिख्ख लिआ।

कंम विच बिज़ी हो के टाईम रिहड़ पिआ। घर उह दो-ढाई महीने बाअद गेड़ा मारदा। कलैरा उसनूं छेती-छेती आउण लई कहिंदी। पर उह आपणे हिसाब नाळ ही आउंदा। जदों आउंदा, कलैरा नूं चुंमदा, बाहां ’च भरदा पर पहिलां वाळी गरमजोशी नहीं सी। उह उस नाळ विआह दीआं सलाहां करदी। उह ‘हूं हां’ कर छड्डदा।

“तूं खुल्ल्ह के गल्ल किउं नहीं करदा?” इक दिन कलैरा नूं गुस्सा चहड़ गिआ।

“की गल्ल करां, तैनूं चंगा-भला पतै साडे घर दी हालत दा।” उसने खिझ के आखिआ।

“तैनूं आपणी ज़िंदगी बारे वी कुझ सोचणा चाहीदै।”

“प्रेशानीआं ही साह नहीं लैण देंदीआं, सोचां की?”

“फिर की होणा चाहीदै?” उह खरहवी आवाज़ विच बोली।

“तूं कोई होर साथी लभ्भ लै।”

कलैरा दे मत्थे विच जिवें ठाह करदा पत्थर वज्जा होवे। कुरसी तों उभ्भरदी उह माईकल नूं झई लै के पई, “यू बलड्डी इडीअट! जे इंज ही करना सी तां वाअदे किउं कीते। इह गल्ल पहिलां ही कहि देंदा। हुण सारा कुझ कर करा के ...।”

माईकल नूं लग्गा कि उह हत्थोपाई हो पएगी। उसदा गुस्सा ठंढा करन लई बोलिआ, “डारलिंग तूं खफा नां हो। प्रेशानी ’च इह गल्ल मेरे मूंहों ऐवें निकळ गई ए।”

“ऐवें नहीं निकळी, तेरे दिल ’च खोट है, धोखा है ... तूं कमीना हैं ... मैं तैनूं नफरत करदी हां।” अग्ग-भबूका होई उह टुर पई। शाइद उसनूं आस सी कि माईकल उसनूं रोकेगा।

पर उह आपणे मूड विच बैठा रिहा। दरअसल उह चाहुंदा सी कि उह इसे तरहां उसदी ज़िंदगी विच्चों चली जाए। जदों उसने कलैरा नाळ, जीवन-साथी बणन दा, वाअदा कीता सी उदों उनहां दे घर-परिवार दे हालात खुशगवार सन। उसदे जिनसी-शोशण दी जलालत उसदे मन विच्चों लत्थणी शुरू हो गई सी। पर रोज़ैन दी विआहुता ज़िंदगी दी असफलता दे कारन, उह जलालत उसदे मन ’ते मुड़ भारू हो गई सी। हुण उह आपणे आप नूं कलैरा दे बराबर नहीं सी समझदा ... कलैरा कामुक हमला करन वाळे प्रिंसीपल ’ते शेरनी बण के झपट पई सी ते उह बरदर अलबरट दीआं कामुक बदफैलीआं सालां-बध्धी सहिंदा रिहा, जलील हुंदा रिहा सी। उस बारे कलैरा नूं दस्सणा वी ते नां दस्सणा वी, उस नूं ठीक नहीं सी जापदा। जे दस्सदा सी तां उस नाळ उमर भर बौणा हो के जिउण वाळी गल्ल सी। जे नहीं दस्सदा सी तां हीण भावना नाळ अंदरो-अंदरी मिध्ध होण वाळी गल्ल सी।

कलैरा मूहरे बौणा नां बणन दी सकीम तां उसने सोच लई सी पर बौणेपन दे लकब नूं आपणे नाळों लाह सुट्टण दी उस कोळ कोई विउंत नहीं सी। इह लकब तां गोरिआं नें नेटिवां दी होंद-हसती विच खुण दित्ता होइआ सी ... उसदी जौब ’ते जोसिफ नां दा गोरा उसनूं जंगळी, असभ्भिअक ते बौणा वरगे संबोधनां नाळ छुटिआउंदा रहिंदा। इह लफज़ उसदे दिल ’ते तेजाब दे छिट्टिआं वांग पैंदे पर उह सबर कर लैंदा। प्रंतू इक दिन उसदा सबर जवाब दे गिआ।” असभ्भिअक ते बौणा मैं नहीं तूं हैं।” माईकल नें उसदीआं अख्खां ’च अख्खां पा के किहा।

“उह किवें?”

“जे तूं सभ्भिअक ते उच्चा होवें, मैनूं इस तरहां दे मंदे बोल नां बोलें।”

“तूं है ही इस लाइक।”

“तां फिर हुण कहि के वेख।” माईकल तलख हो गिआ।

“तूं असभ्भिअक हैं, बौणा हैं, जंगली हैं।” जोसिफ भूतर गिआ।

माईकल अंदर जिवें अग्ग मच पई होवे। उसने धड़ाधड़ उहदे घसुंन जड़ दित्ते। कुझ घसुंन जोसिफ नें वी छड्डे पर उह माईकल दा मुकाबला नां कर सकिआ ते घसुंनां दा झंबिआ थल्ले डिग पिआ। “फिर कहि उह मंदे लफज़।” उस दे ठुड्ड मारदिआं माईकल गरजिआ।

पर जोसिफ दा सारा गरूर जिवें नुच्चड़ गिआ होवे। इकठ्ठा जिहा होइआ ‘ऊ ऊ’ करदा उह विलक रिहा सी। उसदा पीळा भूक चिहरा वेख के माईकल पिछांह हट गिआ। पर उसदा क्रोध मठ्ठा नहीं सी पिआ। “हुण जिहड़ा वी मैनूं जलील करेगा, मैं उहदी इसे तरहां भुगत सुआरांगा।” इह कूकवें बोल दूजे कामिआं दे कंनां तक्क पहुंचाउंदिआं उह फैकटरी दे इक कोने विच जा बैठा।

उसनूं मैनेजर दे दफतर तों बुलावा आ गिआ। जोसिफ ते सुपरवाईज़र वी बुलाए गए।

“की होइआ?” मैनेजर नें जोसिफ नूं पुछ्छिआ।

“माईकल नें निक्की जिही गल्ल ’ते मैनूं कुट्टिआ ए।” आखदा होइआ जोसिफ आपणे लाल होए मोढे ते धौण दिखाउण लग्ग पिआ। माईकल नें सोच समझ के उसदे गुझ्झीआं सट्टां मारीआं सन। मूंह ’ते कोई घसुंन नहीं सी ठोकिआ पर जोसिफ दे घसुंन उहदे मूंह ’ते वज्जे सन।

“सर! गल्ल निक्की नहीं, बहुत वड्डी ए। जोसिफ नसलवादी ए। इह मैनूं असभ्भिअक, बौणा अते जंगली वरगे लफज़ां नाळ अपमानित करदा रहिंदा ए। हुण वी इहने मैनूं इही घटीआ लफज़ कहे। मैं बथेरा आखिआ कि मैनूं जलील नां कर पर इह हटिआ ही नहीं ते लड़ाई शुरू कर लई। सट्टां इहने वी मेरे बथेरीआं मारीआं हन,” आपणीआं अख्खां अते सुज्जे होए बुल्ल्ह मैनेजर नूं दिखाउंदिआं माईकल नें गल्ल जारी रख्खी, “तुसीं मेरे सैकशन दी बरैंडा नूं पुछ्छ लओ कि छेड़ किहने छेड़ी है।”

माईकल देख रिहा सी, मैनेजर नें उसनूं गंभीरता नाळ नहीं सी सुणिआ। उसने बरैंडा दे नाळ ही, माईकल दे सैकशन विच कंम करदे; सैम नूं वी बुला लिआ अते पहिलां उस नूं ही पुछ्छिआ, “की जोसिफ नें माईकल नूं असभ्भिअक, बौणा वगैरा किहा सी।”

माईकल प्रेशान हो गिआ, सैम नें तां उहदे खिलाफ ही भुगतणा सी। ‘देख लवांगा इहनूं वी’ दे शबद उसदे प्रेशान मन विच रींग गए सन। पर सैम दे आखे दो-अख्खरी शबद “यैस्स” नें उसनूं आचंभित कर दित्ता। सैम उसनूं कंडिआं विच खिड़िआ डाढा ही खूबसूरत फुल्ल जापिआ।

बरैंडा नूं पुछ्छे जाण ’ते उसने दलेरी नाळ किहा, “जोसिफ अकसर ही माईकल नूं अपमानित करदा रहिंदा ए। कदी-कदी मैनूं वी चोभवीं गल्ल कहि देंदा ए।”

“जोसिफ दे वतीरे बाबत माईकल नें मेरे कोळ शिकाइत कीती सी। मैं जोसिफ नूं समझाइआ सी कि नसलवाद ज़ुरम है।” सुपरवाइज़र दे इह बोल माईकल दे तपदे मन नूं निआगरा फालज़ दी ठंढी भूर वरगे लग्गे सन। खिड़की विच्चीं दूर-दूर तक्क दिसदी काइनात उसनूं सोहणी लग्गण लग्ग पई सी।

पर मैनेजर दे मत्थे ’ते तिउड़ी सी। माईकल समझ गिआ सी, उहने उसनूं फैकटरी विचों कढ्ढ के गोरे नूं कुट्टण दा मज़ा चखाउणा सी। पर गवाहां दी सचाई नें उसदे हत्थ बंनह दित्ते सन। इसे करके ही तां जोसिफ नें वी पुलिस विच रिपोरट नहीं सी कीती।

जोसिफ मुड़ के कंम ’ते नहीं सी आइआ। माईकल नें किसे तों सुणिआ सी, अखे उह कहिंदा ए जिहड़ी कंपनी नीच नेटिवां नूं सिर ’ते चहड़ाउंदी है, उह उस विच कंम नहीं कर सकदा। पर माईकल जाणदा सी कि असल गल्ल तां नमोशी दी सी। घटना तों अपसैट्ट होए कुझ गोरिआं दी घुसर-मुसर तों लगदा सी कि रोस वजों उह वी जौबां छड्डणगे। पर इंज होइआ नां किउंकि कनेडा विच चल्ल रहे आरथिक मंदवाड़े कारन होर पासे जौबां मिलण दी आस नहीं सी।

बरैंडा माईकल नाळ उंना कु ही बोलदी हुंदी सी। पर हुण जोसिफ दे कुटापे तों बाअद उह माईकल नाळ खुल्ल्हण लग्ग पई। उसने दस्सिआ सी कि उह ते उसदा पती डिक्क इंडीअन रैज़ीडैंशिअल सकूल दे साबका विदिआरथी सन। दोवें जिनसी-सोशण तों तां बच गए सन पर होर हत्तकां-हेठीआं उनहां नूं वी पेश आईआं सन। डिक्क नूं तां ज़िआदा ही। उह नरक वरगी ज़िंदगी तों तंग आ के सकूलों भज्ज उठ्ठिआ सी। सकूल नें पुलिस नूं सूचित कीता सी। पुलिस नें उसनूं घर पहुंचण तों पहिलां ही फड़ लिआ ते सकूल दे हवाले कर दित्ता। प्रिंसीपल नें पहिलां उसनूं चमड़े दे पटे नाळ कुट्टिआ ते फिर उसदी खुराक घटाउण दा हुकम दे दित्ता।

इक मापिआं दे पिआर दी भुख्ख, दूजी ढिड्ड दी भुख्ख ... उस नूं टी.बी हो गई। इह रोग कुझ होर विदिआरथीआं नूं वी सी। सकूल वाळे सही इलाज करवाउण दी बजाइ माड़ी-मोटी दवाई दे छड्डदे। तिंन बच्चिआं दी मौत हो गई। टी.बी नाळ होर सकूलां विच वी काफी मौतां होईआं सन। पर डिक्क मरदा-मरदा बच गिआ सी ... सुभाअ दा सिरड़ी सी ... ज़िंदगी नूं तोरी रख्खिआ। पर रज्जवीं रोटी नां मिलण दी सज़ा दा दाग दिल तों नां लत्था। ‘उह सज़ा नहीं ज़ुलम सी’ इह रंजश उसदी रूह नूं सदा दरड़दी रही ... थोहड़ी उमर विच ही उह चल्ल वसिआ। बरैंडा दी दरद-भरी दासतां नें माईकल अंदर हमदरदी जगा दित्ती सी।

बरैंडा आपणे इलाके दे नेटिवां दे कलब्ब विच जांदी सी। इक दिन उह माईकल नूं वी लै गई। उत्थे उसने माईकल वल्लों जोसिफ दे हड्ड सेकण दी वारता कहि सुणाई। कलब्ब विच माईकल दी बल्ले-बल्ले हो गई।

उह कलब्ब नाळ जुड़ गिआ। नेटिवां दी माइक हालत तों उह जाणूं सी। कलब्ब विच खांदिआं-पींदिआं जे किसे कोळ पैसे थुहड़ जांदे, उह आपणे कोलों पा देंदा। कदी-कदी कलब्ब दी किसे महिफल दा मेज़बान वी बण जांदा। जे किसे दा हत्थ ज़िआदा तंग हुंदा, आपणी समरत्था मुताबिक उसनूं हत्थ उधार दे देंदा ... नेटिव उसदा आदर करन लग्ग पए।

माईकल नूं बरैंडा वल्लों पिआर-संकेत मिळ रहे सन पर उह इस चक्कर विच पैणा नहीं सी चाहुंदा। आखर बरैंडा दे गुंदवें सरीर ते नज़ाकती अंदाज़ नें उसनूं मोह लिआ ... बरैंडा नें उसनूं विआह दी पेशकश कीती। पर उसनूं की पता सी कि बहादरी दे इमेज वाळा माईकल अंदरों किंना कमज़ोर, किंना हीणा सी। आपणी हीणी होंद दी असलीअत नूं छुपाई रख्खण लई ही तां उसने कलैरा नाळ विआह नहीं सी करवाइआ। पर आसरा भाळदी बरैंडा नूं निराश करना वी उह ठीक नहीं सी समझदा। उसने बरैंडा नूं दोसती दे रिशते लई मना लिआ।

“कलैरा दा की बणिआ?” इह प्रशन मैं माइकिल दी, कलैरा बारे दिल दी गल्ल बुझ्झण लई कीता सी वरना मैनूं कलैरा दी ज़िंदगी बारे सभ पता सी ... मईकल नाळों टुट्टण दे कुझ साल बाअद उसने विआह कर लिआ सी। पर उसदा पती निखट्टू निकलिआ। उह नाळे तां कलैरा दी कमाई खांदा ते नाळे उस विच नुकस कढ्ढदा। कलैरा नें उसनूं बदलण लई मौका दित्ता पर उह नां बदलिआ। तलाक हो गिआ। मैं अपसैट्ट होई कलैरा दी काऊंसलिंग कीती सी। काऊंसलिंग दौरान मैं समझ गिआ सी कि माईकल अजे वी उसदे दिल दे किसे कोने विच बैठा सी। काऊंसलिंग तों बाअद वी कदी-कदी मेरी कलैरा नाळ फोन ’ते गल्ल हो जांदी सी। कितिओं पता लग्गण ते उसने मैनूं फोन कीता सी, “बाज़! तूं माईक दी काऊंसलिंग कर रिहां?” मेरा जवाब ‘हां’ विच सुण के उसने उतसुकता नाळ पुछ्छिआ सी, “किवें चल्ल रही है?”“अजे तक्क तां ठीक है।” मैं दस्सिआ सी। कलैरा जाणदी सी कि काऊंसलिंग दा हर केस गुपत हुंदा है। सो उसने होर कुझ नहीं सी पुछ्छिआ। पर मैनूं इंने नाळ ही उसदी माईकल प्रती चाहत दा इक वार फिर पता लग्ग गिआ सी।

ते हुण माईकल दे बोलां तों उस अंदरली चाहत वी ज़ाहर हो गई सी। उसने किहा सी, “कलैरा नें विआह कर लिआ सी। पर पती निकंमा होण कारन तलाक हो गिआ। खैर उह हिंमती औरत है। वधीआ कंम कर रही है। उसने आपणा सकूल खोल्हिआ होइऐ, जिस विच उह साडे बैंडां दे निआणिआं नूं अते रैज़ीडैंशिअल सकूलां दे साबका विदिआरथीआं नूं साडी भाशा ते कलचर पहड़ाउंदी है। उसदे इस कारज वल्ल पहिलां तां किसे नें धिआन नहीं दित्ता पर हुण बैंडां दे चीफ उहदी मदद कर रहे हन।”

“माईक! जदों तूं बरुक्कलीन रहिंदा सी, उदों घर दा खिआल तां घट ही आउंदा होणै।” मैं पुछ्छिआ।

“इवें ही समझ लै। बरुक्कलीन मेरी रूह नूं भाउंदा सी। उत्थों दे नेटिवां विच मेरा आदर-माण सी। मेरे वारे-वारे जांदी बरैंडा दी मुहब्बत सी, जदों कि इत्थे साडे घर विच घोर उदासी सी, कळेश सी। रोज़ैन दी डिपरैशन बहुत वध गई सी। उसदी चिंता विच मौम नूं बलड्ड-प्रैशर हो गिआ सी। घर-परिवार दे माड़े हाल तों दुखी होए डैड नें शराब विच पनाह लै लई सी। मैं तिंन कु महीने बाअद गेड़ा मारदा, ऐवें रसमी जिहा। नां मैं खुल्ल्ह के गल्ल करदा नां घर वाळे। पैसे जिंने कु दे सकदा दे देंदा ...। इक दिन, मौम अंदर जमहां होइआ झोरा फुट्ट निकलिआ। कहिण लग्गी रोज़ैन वल्लों तां सानूं सुख्ख दा साह नसीब नहीं होइआ, तूं ही चार दिन चंगे दिखाल दे। उत्थे तूं जिहड़ी गरल-फरैंड बणाईओ आ, उहदे नाळ विआह कर लै। सानूं हरिआली दिस पएगी। परिवार विच नवें फुल्ल खिड़नगे।”

“मौम! विआह नूं अजे दिल नहीं मंनदा।” मैं गल्ल टाळ दित्ती सी।

डैड कुझ नहीं सी बोलिआ। डूंघीआं सोचां विच पिआ उह जिवें आपणे आप नाळ कोई हिसाब-किताब कर रिहा होवे।

“बरुक्कलीन छड्ड के तूं पक्के तौर ’ते इत्थे कदों आइआ?”

“रोज़ैन नें आतमहत्तिआ कर लई सी। खबर सुण के मेरे होश गुंम हो गए। तड़पदा-विलकदा घर पहुंचा। मौम-डैड हालों बेहाल होए पए सन। उनहां नूं दिलासा देंदिआं मैं मन ही मन खुद नूं कोस रिहा सी कि जे मैं घरों पासे नां होइआ हुंदा तां शाइद इह भाणा नां वरतदा। फिऊनरल होम विच भैण कोळ हंझू वहाउंदिआं मैनूं बचपन दी इक घटना याद आ गई सी ... मैं ते रोज़ैन बरूनो दरिआ विच तैर रहे सां। दादी बाहर किनारे ’ते बैठी सी। रोज़ैन नें डूंघी टुभ्भी मारी सी। जदों कई चिर उह उप्पर नां आई तां मैं घबरा गिआ। दादी नूं अवाज़ां मारन लग्ग पिआ गरैनी! गरैनी!! रोज़ैन डुब्ब गई ए ...। उसे पल रोज़ैन पाणी विच्चों उभ्भर पई। खिड़खिड़ा के बोली मैं जिउंदी हां। ते फिऊनरल होम विच पता नहीं इह किवें होइआ, अजीब जिहे भुचाके ’विच मैनूं इंज जापिआ जिवें कैसकिट विच्चों उठ्ठ के रोज़ैन नें किहा होवे, ‘मेरे पिआरे वीर किउं रोई जानै, मैं मरी नहीं।’ पर कित्थे। ... मौम-डैड बुरी तरहां टुट्ट गए सन। जे रोज़ैन कुदरती मौते मरदी, उनहां नें एदां नहीं सी टुट्टणा। उसदी आतमहत्तिआ नें उनहां नूं अधमोए कर दित्ता सी। डैड हुण बहुत घट्ट बोलदा सी। शराब पी के गुंम-सुंम होइआ कदी घर दे पिछवाड़े पई टुट्टी-फुट्टी किशती दा निरीखण जिहा करन लग्ग जांदा ते कदी घर मूहरले फुल्लां दे सुक्क चुक्के बूटिआं दी धरती कुरेदण लग्ग पैंदा जिवें मर चुक्के सुपनिआं दी राख फरोल रिहा होवे। उसनूं रोज़ैन नाळ सकूल विच होई-बीती दा पता लग्ग चुक्का सी। मेरे नाळ होई बदफैली बारे वी शाइद उहनूं शक्क पै गई होवे। इंडीअन रैज़ीडैंशिअल सकूलां विच नेटिवां दे सैंकड़े पुत्तां-धीआं दे सरीरक, मानसिक, भावनातमक ते जिनसी सोशण दीआं गल्लां हुण आम लोकां तक्क पहुंच चुक्कीआं सन। साडे वांग अनेकां परिवार दुख्खां-कळेशां अते आतमहत्तिआवां दा संताप भोग रहे सन ।... हउके-हावे भरदा मेरा डैड इक दिन बेहिसाबी शराब अंदर सुट्ट के अजिहा गुट्ट होइआ कि चल्ल वसिआ। इह वी इक तरहां नाळ आतमहत्तिआ ही सी।” माईकल अंदरों रूह-नपीड़वां हउका निकळ गिआ।

मेरा वी दिल भर आइआ। तरस अते हमदरदी विच पसीज के आखिआ, “माईक सट्टां बहुत वड्डीआं नें। तेरे दिल नूं तकलीफ हो रही ए। बाकी गल्ल आपां अगली वार करांगे।”

“कोई नी हुण निबेड़ लैण दे,” आपणे ’ते ज़बत पाउंदिआं उस आखिआ, “सदमिआं दी भंनी होई मौम दा दिमाग हिल्ल गिआ। उह अचानक ही रोह ’च उंगल उठा के आखण लग्ग जांदी, ‘मेरी धी नूं बरबाद करन वाळिआ प्रिंसीपला तूं सच्चा-सुच्चा ईसाई नहीं, राखश हैं राखश ... ते फिर किते दीआं किते गल्लां मारदी, दिल अंदर दफन होईआं सध्धरां पुट्टण लग्ग जांदीआं - आ जा, लंघ आ रोज़ैन, मेरी राणीएं धीए! लै `कल्ली आई एं! मेरे दोहते-दोहतीआं नूं नहीं लै के आई। अछ्छा-अछ्छा उह आपणे पिउ नाळ आ रहे नें। मार आवाज़ आपणे डैड नूं, आपां माईक दे विआह दी सलाह करनी आं ...। मौम दा मैं इलाज़ करवाइआ। दवाईआं दे आसरे उह चार कु साल जिउंदी तां रही पर नारमल नां हो सकी। याद-शकती बहुत घट गई सी। खाधा-पीता भुल्ल जांदी सी। कदी ऐवैं ही घरों बाहर नूं टुर पैंदी। मैनूं हर वेले उसदा धिआन रख्खणा पैंदा। मेरी बेधिआनी विच जे कदी उह आसे-पासे हो जांदी तां बैंड दे लोक उसनूं घर छड्ड जांदे। उनहां नूं उसदी हालत दा पता सी। ... पहिलां भैण अते डैड दी मौत फिर मां दा नीम-पागलपन। बहुत ही हौलनाक समां सी उह ... बरैंडा की ते बरुक्कलीन दे होर लोक की, मन विच्चों विसरदे चले गए। ते जदों मौम वी मुक्क गई ... मेरे भाअ दी परलो ...।” माईकल दा रोण निकळ गिआ।

“ओ रब्बा! इंना वड्डा कहिर!” आपणे अंदर कंबणी महिसूस करदिआं मेरीआं अख्खां वी छलक पईआं। कुरसी तों उठ्ठ के जदों मैं माईकल दे मोढिआं ’ते हत्थ रख्खे तां उह होर फिस्स पिआ ...।

उसदा रोणा बंद होण ’ते वी असीं किंना ही चिर कोई गल्ल नां कर सके। आळा-दुआळा वी खामोश हो गिआ जापिआ। इंज लग्गा जिवें लागले दरिआ ते दरखत वी माईकल दी रूह-कंबाऊ त्रासदी सुण के सुंन हो गए होण। माईकल ज़रा सावां होइआ तां मैं किहा, “घर ही खाली हो गिआ... वाकई परलो वाळी गल्ल है।”

लंमा हउका भरदिआं माईकल बोलिआ, “जाण वाळे चले गए, मैनूं तड़फण लई छड्ड गए ... मौम-डैड दे जिउंदिआं मैं उनहां नाळ लड़दा भिड़दा रिहा पर उनहां दी मौत तों बाअद पछतावा लग्ग गिआ कि मैं उनहां नूं किउं दुखी कीता? भैण दे टुट्टे दिल नूं गंढण दी कोशिश किउं नां कीती?... टब्बर दी बरबादी ते घर दे उजाड़ नें मैनूं बहुत कोहिऐ ...।”

“माईक! तेरा भाईचारा दुख्ख वंडाउण तां आइआ होवेगा?”

“हां। तिंनां मौतां ’ते मेरे रिशतेदार ते बैंड दे नज़दीकी बंदे रसमां-रिवाज़ां मुताबिक अफसोस करन आउंदे रहे। पर सदमे-संताप तां आखरकार मेरी `कल्ली-कारी जान नें ही सहिणे सन। ... कुझ लोकां नें रोज़ैन दी आतमहत्तिआ दे मूल कारन दा अंदाज़ा ला लिआ सी। पर असीं घर दे जीआं नें किसे कोळ वी गल्ल नहीं सी खोल्ही। आपणी जलालत तां मैं आपणे अंदर ही दब्ब लई सी।”

“जे फोल देंदा, तड़फाहट घट जाणी सी।” मैं आखिआ।

“इह तां हुण फोल के ही पता लग्गा है,” गल्ल करदे माईकल दे चिहरे ’ते धीरज अते उतशाह दे चिंनह उभ्भर पए, “बाज़! तेरे कोळ सारे दुख्ख-दरद फोल के मन हलका हो गिआ ए। तेरे पिआर नें मेरी लिताड़ी होई रूह ’ते टानिक वरगा असर कीता है ... अगांह कदम पुट्टण दी इछ्छा जाग पई है।”

माईकल दे बोल सुण के मेरी रूह खिड़ गई। रग-रग विच सकून महिसूसदिआं मैं आखिआ, “माईक! मैं बहुत खुश हां। मेरी मिहनत वर आई ए। हुण तूं वकील करके आपणा मुआवज़े दा केस भेज दे। मैं तेरे नाळ संपरक रख्खांगा। आपणी दोसती ज़िंदगी भर निभेगी।”

काऊंसलिंग दी रिपोरट फाईनल करके मैं मैनेजर नूं दे दित्ती सी। उसने संबंधित महिकमे नूं माईकल दी सुणवाई वासते लिख दित्ता सी।

सुणवाई-कमरे वल्लों आउंदी पैरां दी बिड़क सुण के, मैं वेटिंग-रूम विच्चों बाहर आ जांदा हां। माईकल अते उसदा वकील आ रहे हन। वकील नूं तोर के उह मेरे कोळ आ जांदा है। मैनूं जफ्फी विच लै के आखदा है, “सुणवाई वधीआ रही। अखीर ’ते सरकारी वकील नें कनेडा सरकार दी तरफों मैथों मुआफी मंगी ए। मुआवज़ा भेजण लई उसने मेरा बैंक-अकाऊंट नंबर वी लै लिऐ। पिआरे बाज़! थैंक यू वैरही मच।”

“माईक पिआरे! तेरा वी बहुत-बहुत धंनवाद। तेरी काऊंसलिंग मेरी ज़िंदगी दी वड्डी प्रापती ए।” आपणे अंदर नशा जिहा महिसूसदिआं मैं माईकल नूं आपणे नाळ घुट्ट लैंदा हां।

ते फिर ज़रा कु पासे हो के कलैरा नूं फोन करदा हां। उस नाळ कीते वाअदे अनुसार दस्सदा हां कि माईकल दी सुणवाई ठीक-ठाक हो गई है। प्रसंन होई उह माईकल दा फोन-नंबर लै लैंदी है। अगले ही पल माईकल दा सैल्लफोन खड़कदा है ...।