जुलाई 11, 2025

writingDetail.created_by
By: पूरन सिंघ पांधी

खुल्ल्हीआं उडारीआं मारदा कवी - पाल सिंघ पंछी

पाल सिंघ पंछी दा नां सुणदिआं ही कंनां विच सारंगी दीआं चीकदीआं सुरां, ढड्ड दी टुनकार, गाइकां दीआं हेकां ते पंछी जी दे विखिआन गूंजण लग्गदे हन। इंनहां साज़ां, अवाज़ां ते विखिआनां विच बेजोड़ ते लासानी सी पाल सिंघ पंछी दा ढाडी जत्था। रंग बंनह दिंदी सी जत्थे दी गाइकी, कील के रख्ख दिंदे सन पंछी जी दे विखिआन। जित्थे इस जत्थे दा दीवान लग्गणा हुंदा, लोकां विच भारी उतशाह हुंदा, लोक बेसबरी नाळ उडीक करदे, समे तों पहिलां आपणे कंमकार विउंत लैंदे ते विहले हो जांदे सन। इस तरहां सुरोतिआं दीआं भीड़ां दीआं भीड़ां जुड़दीआं सन।

ढड्ड-सारंगी दा गौण पंजाबीआं दे जज़बिआं 'च थिरकण पैदा करदा, काळजे नूं धूह पाउंदा ते अंग अंग विच झरनाटां छेड़दा है। जित्थे ढोल ते ढड्ड सारंगी वजदी होवे ते गमंतरीआं दीआं हेकां उभ्भरदीआं होण, उत्थे पंजाबीआं दे पैरां विच अग्ग मच्चण लग्ग जांदी है ते उह आपमुहारे नच्चण लग्ग पैंदे हन। पंजाब दी सारी जुआनी ते हुसन अजिहे मेलिआं 'ते ढेरी हुंदा है। मेले रंगीले ते नशीले हो जांदे हन। ढाडी-कला इक्क अजिही कला है जिस विच इक्को समे कई हुनरां दे संपूरन दरशन हुंदे हन। उस विच टुणकदे साज़ हनæ, कविता है, गाइकी ते भाशन कला है।

पाल सिंघ पंछी नें ढाडी कला दी धुर आतमा तक्क रसाई कीती, नवें नवें तजरबे कीते अते डूंघी रीझ ते नीझ नाळ उस दा हार-शिंगार कीता है। उस नें साज़ां ते अवाज़ां विच नवें रस ते नवें रंग भरे हन। गाइकी दीआं पुरातन धुनां दे नाळ नाळ नवीआं तों नवीआं तरज़ां विच गवैश कीती, नवें तों नवें परसंग तिआर कीते अते मौलक कविता दी रचना कीती। जत्थे दी लुहड़िआं मारी पेशकारी हुंदी सी। सारंगी दी गुंजार, ढड्डां दी टुनकार ते गमंतरीआं दीआं हेकां दिलां नूं विंनह के रख्ख दिंदीआं सन। इस सारे पसारे नाळ इस ढाडी कला दा विहड़ा मोकला होइआ, इस दा रंग रूप रसीला ते नशीला होइआ है।

पाल सिंघ पंछी

पंछी जी दे लैकचर विच लुहड़िआं दा वेग ते वहाअ सी। उस दी टूणेहारी शैली होरां तों अनोखी ते निआरी सी। दिलां 'ते यादू धूड़ दिंदी। उस विच हहड़ दे पाणी वांग जोæर ते जोश सी। इक्क बुलंद आवाज़ झरनाटां छेड़ दिंदी, धड़कणां तेज कर दिंदी सी। जिस रस विच जां जिस भाव विच जो प्रभाव देणा हुंदा, मीह दे छराटे वांग आपणे वहिण विच रोहड़ के लै जांदा सी। पंजाबी पब्बां भार हो जांदे सन। सुरोते कीले जांदे सन।

ढाडी कला दे इतहास विच सोहन सिंघ सीतल पिछ्छों पाल सिंघ पंछी दा नां आउंदा है; जिस नें इस कला नूं नविआउण ते चमकाउण लई अनेकां माअरके मारे हन। खास कर के नवींन परसंगां विच, नवींन तरज़ां विच, खड़कवें ताल, झूंमदी लैअ ते मौलक कविता विच। जीवन दा कोई रस, कोई भाव जां कोई वेग नहीं; जिस उत्ते पंछी जी नें कविता दी रचना नां कीती होवे। कोई पख्ख नहीं जिस दा बिआन नां कीता होवे। पंजाबी सभिआचार दे हर रस, हर भाव ते हर पख्ख दीआं गल्लां कीतीआं हन। सिख्ख इतहास दा गहिर गंभीर ते भावनातमिक विशलेशन कीता अते मनुæ्æखी जज़बिआं नाळ छलकदे हर भाव ते हर रस दी कविता दी सिरजणा कीती है। दरजणां परसंग लिखे; जो अज्ज वी पुसतकां दे रूप विच मिलदे हन अते जिंनहां नूं अज्ज वी पंजाब दे बहुते ढाडी जत्थे सटेजां 'ते गाउंदे, नामणा खट्टदे ते कमाई करदे हन।

दूजी संसार जंग सिखरां 'ते सी; जदों 7 अकतूबर 1918 नूं ज़िला फिरोज़पुर दे पिंड तलवंडी मल्ल्हीआं विच माता आस कौर, पिता पूरन सिंघ मल्ल्ही दे घर पाल सिंघ नें जनम लिआ। जनम की लिआ केवल दो साल दी उमर सी; जदों पिता जी सदीवी विछोड़ा दे गए। मां विधवा हो गई। किशोर उमर, कबीलदारी दा बोझ, वड्डीआं ज़ुंमेवारीआं। खेती करनी पई। पर बालक पाल सिंघ दे अंदर किसे उचेरी मंज़ल दी प्रापती दी सूखम तार खड़कदी पई सी। उह खेती दे किल्ले नाळ बझ्झण वाळा ते इक्को थां टिक के बैठण वाला नहीं सी। उदों अंगरेज़ां दा राज सी। हुण वांग सकूल नहीं सन। पहड़ाई ते विदिआ बगैर सारा देश सुंनां सी। गुलाम भारतीआं दे चेतना ते जाग्रिती दे दुआर बंद सन। पर 'होणहार बिरवा के, होत चीकने पात' अनुसार पाल सिंघ दे जीवन दे अरंभ तों प्रतिभा ते जगिआसा दी सूखम कणी होरां तों वधेरे तिख्खी ते तीबर सी। उस दे भागां विच उॅ्ॅचे उदेश सन ते नवें निशानिआं दी गूहड़ी रेखा सी।

उस नें विदिआ दे थां थां तों किणके इकठ्ठे कीते। मुढ्ढली विदिआ उस नें पिंड दे इक्क डेरे विच साधू करम दास तों प्रापत कीती। उन्नहां दिनां विच पेंडू पछोकड़ वाळे दो विदवानां दे नांवां दी बहुत उपमा सी। भावें इह जातों गोतों 'पंडत' नहीं सी पर इंनहां नूं इंनहां दी बेजोड़ विदवता, प्रतिभा ते गहिर गंभीर अधिऐन कारण 'पंडत' आखिआ जांदा सी। उन्नहां विचों इक्क सी पिंड दाखिआं दे पंडत करतार सिंघ ते दूजे कोकरी फूला सिंघ वाले पंडत भान सिंघ। इह दोनो विदवान भाशा विगिआनी सन, संसक्रित, ब्रिज भाशा, विआकरण ते गुरबाणी दे माहर ते विदवता दे सभ तों उच्चे बुरज सन। पाल सिंघ नें पंडत भान सिंघ तों उस दे बिहंगमी डेरे दीआं कच्चीआं कोठड़ीआं ते बिरछां दी गूहड़ी छां विच बहि के संसक्रित, विआकरण, ब्रिज भाशा ते होर ग्रंथां दी पहड़ाई कीती। गुरबाणी ते सिख्ख इतहास दा, हिंदू इतहास ते मिथहास दा निठ्ठ के अधिऐन कीता। पंजाबी दे नाळ हिंदी ते उरदू दा वी मुतालिआ कीता।

उन्नहां दिनां विच तखतूपुरे वाळे कवीशर शेर सिंघ 'संदल' दा कवीशरी विच बहुत वड्डा नां सी। छंदा-बंदी ते पिंगल दा मंनिआं परमंनिआं उसताद, उत्तम बुलारा, वड्डा कद्द, बुलंद अवाज़, प्रभावशाली सखशीअत ते सतिकारत हसती सी। 1942 विच पाल सिंघ उस कोल जा हाज़र होइआ ते उस नूं कविता दा गुरू धारन कर लिआ। उदों 'गुरू-शिश' परंपरा दा रिवाज सी। इत्थों उस दी विदवता ते प्रतिभा विच निखार ते कला दा उथान आरंभ हुंदा है। कवीशर शेर सिंघ संदल नें पाल सिंघ नूं कविता दीआं सूखम तंदां फड़न दे, भिंन भिंन छंदां दी बहिर दे, तोल-तुकांत, मात्रक ते वारणिक छंदां दे गुर दस्से। छंद-प्रबंध ते पिंगल दा गूहड़ गिआन दित्ता। प्रसिध्ध होण ते सफल होण दा गुरमंतर दित्ता। इस दी निरछल सेवा, सूखम बिरती ते कोमल बुध्धी 'ते निहाल हो के भविख बाणी कीती ते आखिआ "जाह, पाल सिआं पंछीआं वांग खुल्ल्हीआं उडारीआं मार, तेरे वासते खुल्ल्हा आसमान तैनूं बाहां फैलाई अवाज़ां मारदा पिआ है" उस दिन तों इस नें आपणे गुरू दा सहिज सुभाअ दित्ता तखल्लस "पंछी" पक्के तौर 'ते आपणे नां नाळ जोड़ लिआ। उस दिन तों इस दी विदवता, योगिता ते प्रतिभा दीआं पंछी उडारीआं अरंभ हुंदीआं हन।

फिर इस नें पिछ्छे मुड़के नहीं देखिआ। पहिलां कुझ समा डाळे वाळे मोहन सिंघ नाळ कवीशरी जत्था बणाइआ। अंत निरोल आपणा ढाडी जत्था तिआर कीता; जो इंनहां दे अंतले साहां तक्क काइम रिहा। इक्क समे इस जत्थे नूं 'पंथक जत्था' होण दा माण हासल सी अते इह हर धारमिक दीवानां अते पंथक कानफरंसां दा शिंगार हुंदा सी। पंथ दा कोई दीवान जां कानफरंस नहीं सी हुंदी; जित्थे पाल सिंघ पंछी दे ढाडी जत्थे दीआं गूंजां नहीं सी पैंदीआं। असल विच इंनहां दे जत्थे कर के ही लोकां दा इकठ्ठ जुड़दा सी, कानफरंसां विच लोकां दीआं रौणकां हुंदीआं सन ते पंथक पैगाम दित्ता जांदा सी।

लहिंदे पंजाब दीआं बारां विच, लाहौर, लाइलपुर, सरगोधा, मिंटगुमरी आदि शहिरां विच इंनहां अखाड़े लाए। आपणे देश दे हर प्रांत यू पी, कशमीर, हरिआणा, बीकानेर, मध्ध परदेस, बंगाल, बिहार आदि दे वड्डे शहिर बंबे, कलकत्ते, बंगलौर आदि विच अते कई बाहरले मुलकां सिंघापुर, मलेशीआ, थाईलैंड ते इंगलैंड विच ढाडी कला दे जौहर दिखाए अते आपणी लिआकत दे झंडे गड्डे हन।

उच्चे विचार, सुच्चे किरदार ते पवित्तर विहार दे मालक पंछी जी सुभाअ दे कोमल, मिठ्ठे, मिलापड़े ते हसमुख विअकती सन। जित्थे बहिंदे-खहड़दे, रौणकां लग्ग जांदीआं सन। सादा लिबास, खट्टी फिफटी, नीली दसतार, बलंद प्रवाज़ ते सुरीली अवाज़, बदाम खाण ते सरदाई पीण दे शौकीन। इनहां नूं पंथक बुलारे वजों जाणिआं जांदा सी। पंजाबी सूबा मोरचे विच जिहल यातरा कीती। इंनहां दी विदवता, लिआकत ते मिहनत कारण इह 1962 विच श्रोमणी गुरदुआरा प्रबंधक दे मैबर बणे। इस पदवी 'ते इह कई साल सशोभत रहे हन।

पंछी जी दीआं रचनावां दी सूची बहुत लंमी है। बेअंत साके, वारां, कबित्त, रुबाईआं, भांत भांत दे छंद। जंगां, युध्धां, लहिरां ते जोधिआं दी बहादरी दे किस्से। धारमिक ते समाजिक विशिआं 'ते दो दरजण दे करीब रीकारड। किताबां दी गिणती दो दरजण तों वधीक ते फुटकल छंद ते किस्से पंज दरजण तों वधीक है। इनहां दीआं बहु-चरिचत किताबां हन: "पंछी प्रवाने" "पंछी किरणा" "पंछी पैड़ां" "पंछी पींघां" "पंछी पैलां" "पंछी हंझू" "पंछी उडारीआं" आदि। वारतिक दीआं रचनावां हन: विचोला (नावल), पाणीआं तों पार (सफरनामा), लंडन दी लील्हा (सफरनामा)

इंनहां दे बहु-चरचित परसंग हन: "मक्का फेरन दा परसंग", "गुरू अरजन देव दी शहीदी", "मस्से दी मौत", "गड्डी पंजा साहिब" "कंवर नौ निहाल सिंघ दा विआह","छोटे साहिब ज़ादिआं दी शहीदी," "बंदा सिंघ बहादर दी वार', "भंगाणी दा युध", "पंजाब दे अलबेले गभ्भरू", "शाम सिंघ अटारी परसंग" "शहीदेआज़म भगत सिंघ", "करतार सिंघ सराभा", "महांराणी जिंदां" "किस्सा पूरन भगत", "सोहणी महीवाल" "हीर रांझा" अते होर बेअंत वारां ते परसंग।

पाल सिंघ पंछी दा आपणा बाग परवार बहुत मिठ्ठा, मिलापड़ा, सुलझिआ, सहियोगी, दानी ते परउपकारी है। वड्डा लड़का हरिंदर सिंघ मल्ल्ही कनेडा, उस तों छोटा राजिंदर सिंघ मल्ल्ही इंडीआ, सभ तों छोटा (सुरगवासी) डाकटर मनमोहन सिंघ मल्ल्ही। इंकलोती पुत्तरी बलजिंदर कौर इंगलैंड सैटल है।

पंछी जी 1978 विच आपणे जत्थे समेत इंगलैंड गए। उत्थे आपणी पिआरी पुत्तरी बलजिंदर कौर दे घर 14 अप्रैल दे मनहूस दिन अचानक सदीवी विछोड़ा दे गए अते वसदा रसदा संसार सुंनां कर गए। इंनहां दे विछोड़े नाळ पूरे पंजाब विच सोग दी लहिर छा गई अते थां थां शरधांजली समागम कीते गए। पंछी जी दी वड-अकारी तसवीर श्रोमणी गुरदुआरा प्रबंधक कमेटी अंम्रितसर दे केंदरी सिख्ख आइबघर विच सशोभत कीती गई है।

पंछी जी दी कविता दीआं कुझ वंनगीआं पेश हन:

भैड़े नावल ते कथा कहाणीआं तों, तुक इको गुरबाणी दी पहड़ी चंगी।

कोझे किस्सिआं ते गंदे गीतां नालों, सुण लैणी इतहास दी लड़ी चंगी।

सौ मूरखां दी सौ झिड़क नालों, इक्क सिआणे उसताद दी तड़ी चंगी।

सौ साल उदासी दे जीण नालों, 'पंछी' इक्को सतसंग दी घड़ी चंगी

***********

फतेह पिता नूं बुला के आखरी, चहड़े जंग नूं अजीत सिंघ बीर।

उहदे मोढे पुत्तरी काळ दी, अते लक्क लटके शमशीर।

योधा रण तत्ते विच आ गिआ, अग्गे वधिआ दलां नूं चीर।

उहने वढ्ढ वढ्ढ कीते डक्करे, जिवें केले विच करीर।

खा सैंकड़े फट्ट तलवार दे, सुहणा धरती 'ते डिग्गिआ अखीर।

छाती करती तीरां छानणी, 'पंछी' पा गिआ शहीदी वीर।

(चमकौर दी जंग विचों)