इह विलख्खण विधा विच्च लिखी पुसतक है। इसदा नां ‘असां मरना नाहीं’ बुल्ले शाह दीआं काफीआं विच्चों लिआ गिआ है। ‘बुल्ले शाह असां मरना नाहीं, गौर पिआ कोई होर’। मतलब लेखक नहीं मरदा, उहदी कबर विच्च कोई होर जंम पैंदा है। लेखक अमर रहिंदा है। पुसतक लिखण वाला है, सिर मैदान दौड़ रिहा समध्धर कद्द दा साडा कद्दावर लेखक गुरबचन सिंघ भुल्लर। उहदी किताबां लिखण ते छपाउण दी रफ़तार विशव रिकारड रख्खण वाले दौड़ाक उसैन बोलट नूं मात पा रही है। सिरफ सवा साल विच्च 8 प्रकाशकां वल्लों प्रकाशत कीतीआं उहदीआं किताबां दी गिणती 15 हो गई है जिनहां विच्च हथली पुसतक दा नंबर 8वां है जो चेतना प्रकाशन लुधिआणा नें छापी है।
'असां मरना नाहीं’ नां दे गुलदसते विच्च प्रोए लेखक हन: बहुरंगे फुल्लां नाल लद्दिआ गुलमोहर देविंदर सतिआरथी, खल्ल उतरवा के लूण विच्चों लंघिआ कहाणीकार राजिंदर सिंघ बेदी, डाकटर पलटा दा उमर-भर दा शागिरद बलवंत गारगी अते मनचाहिआ जीवन जिऊण ते अणचाहीआं मुशकलां सहेड़ण वाली अंम्रिता प्रीतम। सरीरक तौर ’ते भावें इह चारे मर चुक्के हन पर पाठक दे मनां विच्च अमर हन। उनहां नूं होर चिरजीवी बणाई रख्खण दी रहिंदी कसर भुल्लर नें इह किताब लिख के कढ्ढ दित्ती है।
भुल्लर वेखण नूं भलामाणस लगदा है, है वी भलामाणस, पर जिवें इस भलेमाणस नें चार चंगे भले लेखकां दीआं धुर अंदरलीआं अते गुझ्झीआं गल्लां नशर कीतीआं हन, उहने कहिंदे कहाउंदे भानीमार अते मुख़बर वी मात पा दित्ते हन। उहदी कथा वारता चुगलीआं करदी लगदी है। चुगलीआं किस नूं चंगीआं नहीं लग्गदीआं? जिवें जिवें पुसतक पहड़दे जाईदा, खुश हुंदे जाईदा बई ‘महान’ लेखक हैन तां आपणे वरगे ई। आम लोकां वरगा ई ऐ उहनां दा सच्च-झूठ ते इशक-मुशक!
टाकीआं वाले चोले’ वाला डा. हरिभजन सिंघ सीगा तां भुल्लर वरगा ही भलामाणस - भजनबाणी लिखण ते सुणाउण वाला, उहदी भजनबंदगी दी ‘चोले वाले फक्कर’ देविंदर सतिआरथी बारे कीती भजनबाणी वी सुण लओ: बड़ा चतुर चलाक है इह बंदा! आपणे मन उत्ते दाहड़ी दी चादर ताणी रख्खदा है। इह सभ दे मन विच्च झाक जांदा ए पर आप किसे नूं आपणे मन विच्च झाकण ही नहीं दिंदा!
इकेरां भुल्लर नूं सतिआरथी जी पुराणा किस्सा नवें वांग सुणाउण लग्गे, “कुदरत दी खेड देखो, चित्त विच्च की आई, सबज़ी खरीदण गिआ मैं मित्तरां नूं मिलण पाकिसतान पहुंच गिआ। लोकमाता नें नहिरू नूं चिठ्ठी लिख दित्ती, तुसीं ‘डिसकवरी आफ इंडीआ’ लिख के इंडीआ तां लभ्भ लिआ, हुण मेरा पती लभ्भो तां जाणा। उहनां नें पाकिसतान विच्च भारती दूतावास नूं हुकम चाहड़िआ। भारती हाई कमिशनर दी पतनी नें मैंनूं लभ्भ-लभा के समुच्ची इसतरी जाती दा वासता पाउंदिआं हत्थ जोड़े कि मैं घर परत जावां ...।”
सतिआरथी दे किस्से उहदी दाहड़ी वांग ही लंमे हन। उह मालवे दे मशहूर पिंड भदौड़ विच्च जंमिआ। जगरावीं विआहिआ गिआ, जित्थे रौशनी दा बड़ा भारी मेला लग्गदा, जिस विच्च वैलीआं दा इकठ्ठ हुंदा। आरी आरी आरी, विच्च जगरावां दे ...। लोक गीत इकठ्ठे करन दे गेड़ विच्च उस नें चाली साल दी उमर तक चाली बूट घसा मारे। गोत उहदा सतिआरथी नहीं बत्ता सी। घरदिआं नें उहदा पलेठा नां युधिशठर रख्खिआ सी, फिर देविंदर कर दित्ता। 1929 विच्च अजमेर दे छापेखाने विच्च ‘सतिआरथ प्रकाश’ दी छपाई करन वेले देविंदर नें आपणे नां नाल सतिआरथी जोड़ लिआ।
भारत दी बुलबुल सरोजनी नाइडो नें भेत खोल्हिआ, “सतिआरथी उंना बुढ्ढा नहीं, जिंना दाहड़ी करके लगदा है।” भुल्लर लिखदा है, “उह गांधी जी तों लै के हीरा सिंघ दरद तक कीती होई प्रशंसा नूं ख़ुशबूदार फुल्लां वांग झोली विच्च सांभदे सन पर आनंद-प्रसंन सरोजनी दी टिप्पणी नाल हुंदे सन, ‘देखो नां जी, आख़र कवित्तरी होई, उह वी वड्डी कवित्तरी! उहदे हर लफ़ज़ विच्चों तां कविता दी किणमिण होणी ही होई।’ फेर उह आवाज़ कुछ नीवीं ते भेत भरी बणा के आखदे सन: गल्ल इह है, भुल्लर जी, मैं इस उमर नूं पहुंच के वी जे बुढ्ढा नहीं होइआ, की जाणीएं, इह सरोजनी दे पवित्तर बोल ही मेरे वासते अमर-फल सिध्ध होए होण!”
बड़ा कुछ है ‘असां नहीं मरना’ विच्च सतिआरथी ते होरनां लेखकां बारे पहड़न वाला।
महांकवी टैगोर नें किहा सी, दुनीआ विच्च हर रोज़ इंने मनुख्खां दे जंमण तों पता लग्गदा है कि परमातमा मनुख्ख बणाउंदा थक्किआ नहीं। राजिंदर सिंघ बेदी दा कहिणा सी कि मैं सिरफ़ टैगोर दे इस कथन दा सबूत बणन वासते 1 सतंबर 1915 नूं लाहौर विच्च अंम्रित वेले तिंन वज्ज के संताली मिंट ’ते पधारिआ।
हास-विअंग दे छट्टे देण विच्च बेदी भुल्लर तों वी अगांह सी। बंबई विखे संत सिंघ सेखों दे माण विच्च दित्ती पारटी मगरों कुछ लेखक बेदी दी कार विच्च जा रहे सन। नवीं कार देख के सुखबीर नें किहा, “बेदी साहिब, इह गड्डी तुहाडे प्रोडिऊसर बणन दी गवाही भरदी है।” हरनाम सिंघ नाज़ बोलिआ, “गड्डी काहदी, पूरा गड्डा है इह तां!” गड्डे वाहुण वालिआं विच्चों आए सेखों नें संतबाणी उचारी, “इस विच्च तां भावें आलूआं दीआं बोरीआं लद्द लवो।” बेदी नें सुखन अलाइआ, “आलू ही तां लद्दी जा रिहां!”
जित्थों तक इशक दा संबंध है, बेदी साहिब कहिंदे सन, “मेरे साहमणे कोई मशूक नहीं सी। जे सी तां मैंनूं बच्चा समझ के टाल जांदी सी। जे कदी भुल्ल-भुलेखे मेरे कोल अटक जांदी तां मेरी घरवाली जुत्ती फड़ लैंदी सी।” उह इह वी कहिंदे सन, “मैं सिआणा होण करके किसे औरत नूं पिआर नहीं सी करदा अते औरत बेवकूफ़ होण करके मैंनूं पिआर नहीं सी करदी।”
बेदी साहिब आपणे आप नूं साहितकार मंनदे सन, फिलमी बंदा नहीं। साहित उनहां दा इशक सी ते फिलमां दी थां रखेल वाली सी। रब्ब बारे उनहां दा नज़रीआ सी: जे भगवान मनुख्ख बणाउण दी उजड्डता करदा है तां मैं मनुख्ख हो के भगवान बणाउंदे रहिण दी बेवकूफ़ी किउं करां?
संतोख सिंघ धीर नूं ‘सुरमे वाली अख्ख', हरनाम सिंघ शान नूं ‘दुध्ध विच्च बरांडी', प्रो. प्रीतम सिंघ नूं ‘नानकशाही इट्ट', नोरा रिचरड नूं ‘नाटक दी नकड़दादी', शिव कुमार नूं ‘कौडीआं वाला सप्प’ ते अजीत कौर नूं ‘काहड़नी’ लिखण वाला बलवंत गारगी तां सी ही उहदे नाटक दे पातर डाकटर पलटे वरगा पलटा। नाटककारी दा निरा डरामा। उस नें आपणे गोत गरग नूं गारगी बणा के आपणे नां नाल जोड़ लिआ बई मुंडा नहीं कुड़ी लग्गे। फिर की सी, कुड़ीआं गारगी ’ते मरन लग्गीआं। सिआटल दी जीनी गारगी दा पल्ला फड़के चंडीगहड़ आ वसी। इह वख्खरी गल्ल है कि दो निआणे जंम के मुड़ अमरीका उडारी मार गई। गारगी दे पल्ले रहि गिआ उही ‘काशनी विहड़ा’ ते उही ‘नंगी धुप्प’!
भुल्लर लिखदा है, “गारगी नूं गुरमुखी चज्ज नाल नहीं सी लिखणी आउंदी ते नां उहने अंत तक गुरमुखी सिख्खण दा कोई यतन ही कीता। पहिले दो कु नाटक उहने शाहमुखी लिपी विच्च लिखे ते किसे होर तों गुरमुखी विच्च लिखवाए। फेर उहने बोल के लिखवाउण दा अभिआस कर लिआ। इह उहदा कमाल ही किहा जा सकदा है कि उह इस कला विच्च पूरा ताक हो गिआ सी। पहिलां क्रिशनजीत ते फिर अमरीक गिल्ल उहदा बोलिआ लिखदे रहे।” अमरीक गिल्ल लिखदा है, “असीं तड़के उठ्ठ के कंम करदे। पहिली चाह दी ट्रेअ मैं तिआर करदा ते दूजी गारगी साहिब। गारगी साहिब तख़तपोश ’ते चौकड़ी मार के मेज़ साहमणे बैठ जांदे ते दूजे पासे मैं। उह लिखण लई महिंगे सफेद कागज़ ते अमरीकन बाल-पैन्न ही वरतदे। उह मंनदे सन कि ससती सटेशनरी नाल ससता साहित ही लिखिआ जा सकदा है। उह साहित दी धूणी धुखाउंदे तां विचारां दा हहड़ वग तुरदा, सिरजणा दी नदी शूकदी।”
मनचाहिआ जीवन जिऊण ते अणचाहीआं मुशकलां सहिण वाली अंम्रिता प्रीतम दा शबद चित्तर वी भुल्लर नें कमाल दा चितरिआ है। उहदे प्रसंग विच्चों ही उहदा नावल ‘इहु जनमु तुमहारे लेखे’ निकलिआ। उस बारे गुरदिआल बल्ल दी टिप्पणी सी पई भुल्लर नें घुग्गी रगड़ घत्ती! मैं लिखिआ सी, “भुल्लर नें सूली दी छाल लाई ऐ! "
अंम्रिता प्रीतम दी कविता ‘अज्ज आखां वारिस शाह नूं’ केवल पंजाब विच्च ही नहीं, बहुत थावां ’ते, बंबई, कलकत्ते ते दिल्ली विच्च गाई गई। जित्थे जित्थे वी इह कविता गाई, भरपूर हुंगारा मिलिआ। सरोतिआं दीआं अख्खां सेजल हुंदीआं रहिंदीआं। इह कविता अमर है! हो कणकां जंमीआं, सानूं मिली जाणा हो, किक्करा वे कंडिआलिआ उत्तों चहड़िआ पोह, हक्क जिनहां दे आपणे आपे लैणगे खोह, सदा बहार कवितावां हन।
अखीर विच्च घल्ल कलां वाले बीरबल दे किस्से ‘भानीमारां दी करतूत’ वरगी गल्ल वी सुण लओ। बकौल भुल्लर इक्क घटना वापरी जिसदे पातर परदेसों छुट्टी आइआ सती, अंम्रिता ते डा. हरिभजन सिंघ सन। उह बणी-बणाई कहाणी सी। कहाणी दा नां ‘कसवट्टी’ रख्ख के भुल्लर नें ‘प्रीतलड़ी’ नूं भेज दित्ती। छपी तां अंम्रिता नें वी पहड़ी। कहाणी दे पातरां दा होर तां किसे नूं पता नां लग्गा पर अंम्रिता नूं लग्ग गिआ। चंगी भली मिलदी गिलदी अंम्रिता भुल्लर नाल नाराज़ हो गई। भुल्लर नें ‘नागमणी शाम’ विच्च जाणा ते उस घर दीआं पौड़ीआं चहड़ना छड्ड दित्ता। इंज ही कुझ समां पहिलां देविंदर सतिआरथी तों किसे लिखत विच्च अंम्रिता दा पातर पेश हो गिआ सी। नतीजे वजों टैगोर रूपी सतिआरथी नूं अंम्रिता दे घर दीआं पौड़ीआं चहड़नों रोक दित्ता गिआ सी। सतिआरथी दा पिंड भदौड़ ते भुल्लर दा पिंड पित्थो इक्को इलाके विच्च होण करके सतिआरथी ते भुल्लर दा रिशता बणदा तां चाचे भतीजे दा सी पर सतिआरथी दे कहिण मूजब बण गिआ ‘पौड़ी-साढू’। सतिआरथी भुल्लर नूं जदों वी मिलदा, आ बई ‘पौड़ी-साढूआ’ कहि के बुलाउंदा!
इह कुझ कु गल्लां तां दाल दी तौड़ी विच्चों कुझ दाणिआं वांग हन। जिनहां नें दाल दी पूरी बाटी छकणी है उह पूरी किताब पहड़न दी खेचल करन। इह हरमन पिआरे चार चोटी दे लेखकां दीआं कैमरे नाल लाहीआं होईआं तसवीरां नहीं, उहनां दे अंदरले नूं दिखाउण वाले सजीव शबद-चित्तर हन। आम प्रचलित ‘रेखा-चित्तरां’ तों वख्खरे ते आम ‘जीवनीआं’ तों वी वख्खरे। तिंन कु सौ सफ़िआं दी इह पुसतक थोहड़ी-बहुती पुआड़े हत्थी वी है।

