اِہ وِلکھّݨ وِدھا وِچّ لِکھی پُستک ہَے۔ اِسدا ناں ’اساں مرنا ناہِیں‘ بُلّے شاہ دِییاں کاپھِییاں وِچّۄں لِیا گِیا ہَے۔ ’بُلّے شاہ اساں مرنا ناہِیں٬ گَۄر پِیا کۄئی ہۄر’۔ متلب لیکھک نہِیں مردا٬ اُہدی کبر وِچّ کۄئی ہۄر جمّ پَیںدا ہَے۔ لیکھک امر رہِںدّا ہَے۔ پُستک لِکھݨ والا ہَے٬ سِر مَیدان دَۄڑ رِہا سمدھّر کدّ دا ساڈا کدّاور لیکھک گُربچن سِںگھّ بھُلّر۔ اُہدی کِتاباں لِکھݨ تے چھپائُݨ دی رفتار وِشو رِکارڈ رکھّݨ والے دَۄڑاک اُسَین بۄلٹ نُۄں مات پا رہی ہَے۔ سِرپھ سوا سال وِچّ 8 پْرکاشکاں ولّۄں پْرکاشت کِیتِییاں اُہدِییاں کِتاباں دی گِݨتی 15 ہۄ گئی ہَے جِنہاں وِچّ ہتھلی پُستک دا نمبّر 8واں ہَے جۄ چیتنا پْرکاشن لُدھِیاݨا نیں چھاپی ہَے۔

'اساں مرنا ناہِیں‘ ناں دے گُلدستے وِچّ پْرۄئے لیکھک ہن: بہُرںگّے پھُلّاں نال لدِّیا گُلمۄہر دیوِںدّر ستِیارتھی٬ کھلّ اُتروا کے لُۄݨ وِچّۄں لںگھِّیا کہاݨِیکار راجِںدّر سِںگھّ بیدی٬ ڈاکٹر پلٹا دا اُمر-بھر دا شاگِرد بلوںتّ گارگی اتے منچاہِیا جِیون جِئۄُݨ تے اݨچاہِییاں مُشکلاں سہیڑݨ والی امّْرِتا پْرِیتم۔ سرِیرک تَۄر ’تے بھاویں اِہ چارے مر چُکّے ہن پر پاٹھک دے مناں وِچّ امر ہن۔ اُنہاں نُۄں ہۄر چِرجِیوی بݨائی رکھّݨ دی رہِںدّی کسر بھُلّر نیں اِہ کِتاب لِکھ کے کڈھّ دِتّی ہَے۔

بھُلّر ویکھݨ نُۄں بھلاماݨس لگدا ہَے٬ ہَے وی بھلاماݨس٬ پر جِویں اِس بھلیماݨس نیں چار چںگّے بھلے لیکھکاں دِییاں دھُر اںدّرلِییاں اتے گُجھِّییاں گلّاں نشر کِیتِییاں ہن٬ اُہنے کہِںدّے کہائُںدے بھانِیمار اتے مُخبر وی مات پا دِتّے ہن۔ اُہدی کتھا وارتا چُگلِییاں کردی لگدی ہَے۔ چُگلِییاں کِس نُۄں چںگِّییاں نہِیں لگّدِییاں؟ جِویں جِویں پُستک پڑھدے جائیِدا٬ کھُش ہُںدّے جائیِدا بئی ’مہان‘ لیکھک ہَین تاں آپݨے ورگے ای۔ آم لۄکاں ورگا ای اےَ اُہناں دا سچّ-جھُۄٹھ تے اِشک-مُشک!

ٹاکِییاں والے چۄلے‘ والا ڈا. ہرِبھجن سِںگھّ سِیگا تاں بھُلّر ورگا ہی بھلاماݨس - بھجنباݨی لِکھݨ تے سُݨائُݨ والا٬ اُہدی بھجنبںدّگی دی ’چۄلے والے پھکّر‘ دیوِںدّر ستِیارتھی بارے کِیتی بھجنباݨی وی سُݨ لئۄ: بڑا چتُر چلاک ہَے اِہ بںدّا! آپݨے من اُتّے داڑھی دی چادر تاݨی رکھّدا ہَے۔ اِہ سبھ دے من وِچّ جھاک جاںدا اے پر آپ کِسے نُۄں آپݨے من وِچّ جھاکݨ ہی نہِیں دِںدّا!

اِکیراں بھُلّر نُۄں ستِیارتھی جی پُراݨا کِسّا نویں واںگ سُݨائُݨ لگّے٬ “کُدرت دی کھیڈ دیکھۄ٬ چِتّ وِچّ کی آئی٬ سبذی کھرِیدݨ گِیا مَیں مِتّراں نُۄں مِلݨ پاکِستان پہُںچّ گِیا۔ لۄکماتا نیں نہِرُۄ نُۄں چِٹھّی لِکھ دِتّی٬ تُسِیں ’ڈِسکوری آپھ اِںڈِییا‘ لِکھ کے اِںڈِییا تاں لبھّ لِیا٬ ہُݨ میرا پتی لبھّۄ تاں جاݨا۔ اُہناں نیں پاکِستان وِچّ بھارتی دُۄتاواس نُۄں ہُکم چاڑھِیا۔ بھارتی ہائی کمِشنر دی پتنی نیں مَینُۄں لبھّ-لبھا کے سمُچّی اِستری جاتی دا واستا پائُںدِیاں ہتھّ جۄڑے کِہ مَیں گھر پرت جاواں ...۔”

ستِیارتھی دے کِسّے اُہدی داڑھی واںگ ہی لمّے ہن۔ اُہ مالوے دے مشہُۄر پِںڈّ بھدَۄڑ وِچّ جمِّیا۔ جگراوِیں وِیاہِیا گِیا٬ جِتھّے رَۄشنی دا بڑا بھاری میلا لگّدا٬ جِس وِچّ وَیلِییاں دا اِکٹھّ ہُںدّا۔ آری آری آری٬ وِچّ جگراواں دے ...۔ لۄک گِیت اِکٹھّے کرن دے گیڑ وِچّ اُس نیں چالی سال دی اُمر تک چالی بُۄٹ گھسا مارے۔ گۄت اُہدا ستِیارتھی نہِیں بتّا سی۔ گھردِیاں نیں اُہدا پلیٹھا ناں یُدھِشٹھر رکھِّیا سی٬ پھِر دیوِںدّر کر دِتّا۔ 1929 وِچّ اجمیر دے چھاپیکھانے وِچّ ’ستِیارتھ پْرکاش‘ دی چھپائی کرن ویلے دیوِںدّر نیں آپݨے ناں نال ستِیارتھی جۄڑ لِیا۔

بھارت دی بُلبُل سرۄجنی نائِڈۄ نیں بھیت کھۄلہِیا٬ “ستِیارتھی اُنّا بُڈھّا نہِیں٬ جِنّا داڑھی کرکے لگدا ہَے۔” بھُلّر لِکھدا ہَے٬ “اُہ گاںدھی جی تۄں لَے کے ہِیرا سِںگھّ درد تک کِیتی ہۄئی پْرشںسّا نُۄں خُشبُۄدار پھُلّاں واںگ جھۄلی وِچّ سامبھدے سن پر آنںدّ-پْرسنّ سرۄجنی دی ٹِپّݨی نال ہُںدّے سن٬ ’دیکھۄ ناں جی٬ آخر کوِتّری ہۄئی٬ اُہ وی وڈّی کوِتّری! اُہدے ہر لفذ وِچّۄں تاں کوِتا دی کِݨمِݨ ہۄݨی ہی ہۄئی۔‘ پھیر اُہ آواذ کُچھ نِیوِیں تے بھیت بھری بݨا کے آکھدے سن: گلّ اِہ ہَے٬ بھُلّر جی٬ مَیں اِس اُمر نُۄں پہُںچّ کے وی جے بُڈھّا نہِیں ہۄئِیا٬ کی جاݨِیئیں٬ اِہ سرۄجنی دے پوِتّر بۄل ہی میرے واستے امر-پھل سِدھّ ہۄئے ہۄݨ!”

بڑا کُچھ ہَے ’اساں نہِیں مرنا‘ وِچّ ستِیارتھی تے ہۄرناں لیکھکاں بارے پڑھن والا۔

مہاںکوی ٹَیگۄر نیں کِہا سی٬ دُنِییا وِچّ ہر رۄذ اِنے منُکھّاں دے جمّݨ تۄں پتا لگّدا ہَے کِہ پرماتما منُکھّ بݨائُںدا تھکِّیا نہِیں۔ راجِںدّر سِںگھّ بیدی دا کہِݨا سی کِہ مَیں سِرف ٹَیگۄر دے اِس کتھن دا سبُۄت بݨن واستے 1 ستمبّر 1915 نُۄں لاہَۄر وِچّ امّْرِت ویلے تِنّ وجّ کے سںتّالی مِںٹّ ’تے پدھارِیا۔

ہاس-وِئںگّ دے چھٹّے دیݨ وِچّ بیدی بھُلّر تۄں وی اگاںہ سی۔ بمبّئی وِکھے سںتّ سِںگھّ سیکھۄں دے ماݨ وِچّ دِتّی پارٹی مگرۄں کُچھ لیکھک بیدی دی کار وِچّ جا رہے سن۔ نوِیں کار دیکھ کے سُکھبِیر نیں کِہا٬ “بیدی ساہِب٬ اِہ گڈّی تُہاڈے پْرۄڈِئۄُسر بݨن دی گواہی بھردی ہَے۔” ہرنام سِںگھّ ناذ بۄلِیا٬ “گڈّی کاہدی٬ پُۄرا گڈّا ہَے اِہ تاں!” گڈّے واہُݨ والِیاں وِچّۄں آئے سیکھۄں نیں سںتّباݨی اُچاری٬ “اِس وِچّ تاں بھاویں آلُۄیاں دِییاں بۄرِییاں لدّ لوۄ۔” بیدی نیں سُکھن الائِیا٬ “آلُۄ ہی تاں لدّی جا رِہاں!”

جِتھّۄں تک اِشک دا سمبّںدھّ ہَے٬ بیدی ساہِب کہِںدّے سن٬ “میرے ساہمݨے کۄئی مشُۄک نہِیں سی۔ جے سی تاں مَینُۄں بچّا سمجھ کے ٹال جاںدی سی۔ جے کدی بھُلّ-بھُلیکھے میرے کۄل اٹک جاںدی تاں میری گھروالی جُتّی پھڑ لَیںدی سی۔” اُہ اِہ وی کہِںدّے سن٬ “مَیں سِیاݨا ہۄݨ کرکے کِسے اَۄرت نُۄں پِیار نہِیں سی کردا اتے اَۄرت بیوکُۄف ہۄݨ کرکے مَینُۄں پِیار نہِیں سی کردی۔”

بیدی ساہِب آپݨے آپ نُۄں ساہِتکار منّدے سن٬ پھِلمی بںدّا نہِیں۔ ساہِت اُنہاں دا اِشک سی تے پھِلماں دی تھاں رکھیل والی سی۔ ربّ بارے اُنہاں دا نذرِییا سی: جے بھگوان منُکھّ بݨائُݨ دی اُجڈّتا کردا ہَے تاں مَیں منُکھّ ہۄ کے بھگوان بݨائُںدے رہِݨ دی بیوکُۄفی کِئۄں کراں؟

سںتّۄکھ سِںگھّ دھِیر نُۄں ’سُرمے والی اکھّ', ہرنام سِںگھّ شان نُۄں ’دُدھّ وِچّ براںڈی', پْرۄ. پْرِیتم سِںگھّ نُۄں ’نانکشاہی اِٹّ', نۄرا رِچرڈ نُۄں ’ناٹک دی نکڑدادی', شِو کُمار نُۄں ’کَۄڈِییاں والا سپّ‘ تے اجِیت کَۄر نُۄں ’کاڑھنی‘ لِکھݨ والا بلوںتّ گارگی تاں سی ہی اُہدے ناٹک دے پاتر ڈاکٹر پلٹے ورگا پلٹا۔ ناٹککاری دا نِرا ڈراما۔ اُس نیں آپݨے گۄت گرگ نُۄں گارگی بݨا کے آپݨے ناں نال جۄڑ لِیا بئی مُںڈّا نہِیں کُڑی لگّے۔ پھِر کی سی٬ کُڑِییاں گارگی ’تے مرن لگِّییاں۔ سِیاٹل دی جِینی گارگی دا پلّا پھڑکے چںڈِّیگڑھ آ وسی۔ اِہ وکھّری گلّ ہَے کِہ دۄ نِیاݨے جمّ کے مُڑ امرِیکا اُڈاری مار گئی۔ گارگی دے پلّے رہِ گِیا اُہی ’کاشنی وِہڑا‘ تے اُہی ’نںگّی دھُپّ‘!

بھُلّر لِکھدا ہَے٬ “گارگی نُۄں گُرمُکھی چجّ نال نہِیں سی لِکھݨی آئُںدی تے ناں اُہنے اںتّ تک گُرمُکھی سِکھّݨ دا کۄئی یتن ہی کِیتا۔ پہِلے دۄ کُ ناٹک اُہنے شاہمُکھی لِپی وِچّ لِکھے تے کِسے ہۄر تۄں گُرمُکھی وِچّ لِکھوائے۔ پھیر اُہنے بۄل کے لِکھوائُݨ دا ابھِیاس کر لِیا۔ اِہ اُہدا کمال ہی کِہا جا سکدا ہَے کِہ اُہ اِس کلا وِچّ پُۄرا تاک ہۄ گِیا سی۔ پہِلاں کْرِشنجِیت تے پھِر امرِیک گِلّ اُہدا بۄلِیا لِکھدے رہے۔” امرِیک گِلّ لِکھدا ہَے٬ “اسِیں تڑکے اُٹھّ کے کمّ کردے۔ پہِلی چاہ دی ٹْریء مَیں تِیار کردا تے دُۄجی گارگی ساہِب۔ گارگی ساہِب تختپۄش ’تے چَۄکڑی مار کے میذ ساہمݨے بَیٹھ جاںدے تے دُۄجے پاسے مَیں۔ اُہ لِکھݨ لئی مہِںگّے سپھید کاگذ تے امرِیکن بال-پَینّ ہی ورتدے۔ اُہ منّدے سن کِہ سستی سٹیشنری نال سستا ساہِت ہی لِکھِیا جا سکدا ہَے۔ اُہ ساہِت دی دھُۄݨی دھُکھائُںدے تاں وِچاراں دا ہڑھ وگ تُردا٬ سِرجݨا دی ندی شُۄکدی۔”

منچاہِیا جِیون جِئۄُݨ تے اݨچاہِییاں مُشکلاں سہِݨ والی امّْرِتا پْرِیتم دا شبد چِتّر وی بھُلّر نیں کمال دا چِترِیا ہَے۔ اُہدے پْرسںگّ وِچّۄں ہی اُہدا ناول ’اِہُ جنمُ تُمہارے لیکھے‘ نِکلِیا۔ اُس بارے گُردِیال بلّ دی ٹِپّݨی سی پئی بھُلّر نیں گھُگّی رگڑ گھتّی! مَیں لِکھِیا سی٬ “بھُلّر نیں سُۄلی دی چھال لائی اےَ! "

امّْرِتا پْرِیتم دی کوِتا ’اجّ آکھاں وارِس شاہ نُۄں‘ کیول پںجّاب وِچّ ہی نہِیں٬ بہُت تھاواں ’تے٬ بمبّئی٬ کلکتّے تے دِلّی وِچّ گائی گئی۔ جِتھّے جِتھّے وی اِہ کوِتا گائی٬ بھرپُۄر ہُںگّارا مِلِیا۔ سرۄتِیاں دِییاں اکھّاں سیجل ہُںدِّییاں رہِںدِّییاں۔ اِہ کوِتا امر ہَے! ہۄ کݨکاں جمِّییاں٬ سانُۄں مِلی جاݨا ہۄ٬ کِکّرا وے کںڈِّیالِیا اُتّۄں چڑھِیا پۄہ٬ ہکّ جِنہاں دے آپݨے آپے لَیݨگے کھۄہ٬ سدا بہار کوِتاواں ہن۔

اکھِیر وِچّ گھلّ کلاں والے بِیربل دے کِسّے ’بھانِیماراں دی کرتُۄت‘ ورگی گلّ وی سُݨ لئۄ۔ بکَۄل بھُلّر اِکّ گھٹنا واپری جِسدے پاتر پردیسۄں چھُٹّی آئِیا ستی٬ امّْرِتا تے ڈا. ہرِبھجن سِںگھّ سن۔ اُہ بݨی-بݨائی کہاݨی سی۔ کہاݨی دا ناں ’کسوٹّی‘ رکھّ کے بھُلّر نیں ’پْرِیتلڑی‘ نُۄں بھیج دِتّی۔ چھپی تاں امّْرِتا نیں وی پڑھی۔ کہاݨی دے پاتراں دا ہۄر تاں کِسے نُۄں پتا ناں لگّا پر امّْرِتا نُۄں لگّ گِیا۔ چںگّی بھلی مِلدی گِلدی امّْرِتا بھُلّر نال ناراذ ہۄ گئی۔ بھُلّر نیں ’ناگمݨی شام‘ وِچّ جاݨا تے اُس گھر دِییاں پَۄڑِییاں چڑھنا چھڈّ دِتّا۔ اِںج ہی کُجھ سماں پہِلاں دیوِںدّر ستِیارتھی تۄں کِسے لِکھت وِچّ امّْرِتا دا پاتر پیش ہۄ گِیا سی۔ نتِیجے وجۄں ٹَیگۄر رُۄپی ستِیارتھی نُۄں امّْرِتا دے گھر دِییاں پَۄڑِییاں چڑھنۄں رۄک دِتّا گِیا سی۔ ستِیارتھی دا پِںڈّ بھدَۄڑ تے بھُلّر دا پِںڈّ پِتھّۄ اِکّۄ اِلاکے وِچّ ہۄݨ کرکے ستِیارتھی تے بھُلّر دا رِشتا بݨدا تاں چاچے بھتِیجے دا سی پر ستِیارتھی دے کہِݨ مُۄجب بݨ گِیا ’پَۄڑی-ساڈھُۄ’۔ ستِیارتھی بھُلّر نُۄں جدۄں وی مِلدا٬ آ بئی ’پَۄڑی-ساڈھُۄیا‘ کہِ کے بُلائُںدا!

اِہ کُجھ کُ گلّاں تاں دال دی تَۄڑی وِچّۄں کُجھ داݨِیاں واںگ ہن۔ جِنہاں نیں دال دی پُۄری باٹی چھکݨی ہَے اُہ پُۄری کِتاب پڑھن دی کھیچل کرن۔ اِہ ہرمن پِیارے چار چۄٹی دے لیکھکاں دِییاں کَیمرے نال لاہِییاں ہۄئیِیاں تسوِیراں نہِیں٬ اُہناں دے اںدّرلے نُۄں دِکھائُݨ والے سجِیو شبد-چِتّر ہن۔ آم پْرچلِت ’ریکھا-چِتّراں‘ تۄں وکھّرے تے آم ’جِیونِییاں‘ تۄں وی وکھّرے۔ تِنّ کُ سَۄ سفِیاں دی اِہ پُستک تھۄڑھی-بہُتی پُیاڑے ہتھّی وی ہَے۔