डा: प्रीतम सिंघ कैंबो इक जाणिआ-पहिचाणिआ अते सथापत नां है। उसने कहाणी दी विधा तों जिवें ही आपणा ‘लिखण-सफ़र’ आरंभ कीता फिर पिछांह मुड़ के नहीं वेखिआ। सगों कहाणी दे नाल ही नाल साहित दीआं होर वख्ख वख्ख विधावां जिवें कि खोज, आलोचना, संपादना, साहितक पुसतकां दे मुखबंधां अते पंजाबी दे नामी साहितकारां दे नाल मुलाकातां दे कारजां नूं वी बड़ी सफ़लता नाल नेपरे चाहड़िआ। उसने आपणी पूरी लगन अते निशठा दा सबूत देंदिआं ईमानदारी ते निरपख्खता नाल कलम नूं सेध दित्ती। तिख्खी ते पैनी नज़र रख्खण वाले सूझवान आलचोक दीआं हुण तक्क लगपग तेरां पुसतकां प्रकाशत हो चुक्कीआं हन। उसदीआं दो पंजाबी पुसतकां दे अंगरेज़ी अनुवाद वी छप्प चुक्के हन।
साडी ॲ्ॅज दी बहुत ही संखेप ते सरसरी विचार दा धुरा उसदी आलोचना दी सज्जरी पुसतक ‘बरतानवी पंजाबी कविता (अधिऐन ते मुलांकण) दुआले है। इत्थे इह दस्सणा वी ज़रूरी अते अहिम है कि डा: कैंबो दीआं आलोचना सबंधी दो पुसतकां: (1) बरतानवी पंजाबी साहित (1991), अते (2) बरतानवी पंजाबी कविता-इक द्रिशटी (1999) प्रकाशत होईआं जिहनां दे गहिन पठन उपरंत पंजाबी साहितक जगत विच्च इक आलोचक वजों उसदे पैर बहुत पुखता ढंग नाल जंम गए। आलोचना दी पहिली पुसतक ‘बरतानवी पंजाबी साहित’ विच्च वी बरतानवी पंजाबी कविता सबंधी लेखां विच्च बरतानवी पंजाबी कवीआं दीआं रचनावां दी खोज भरपूर चरचा कीती गई सी। इंझ ही आलोचना दी दूजी पुसतक बरतानवी पंजाबी कविता-इक द्रिशटी दे दो लेखां विच्च वी पंजाबी कविता बारे अधिऐन करदिआं मुलांकण प्रसतुत कीता गिआ। इसदे नाल ही 17 कवीआं दीआं रचनावां बारे विसथार विच्च विचारिआ गिआ। हुण सज्जरी पुसतक ‘बरतानवी पंजाबी कविता-(अधिऐन ते मुलांकण) पहिलां छपी पुसतक दी ही अगलेरी कड़ी वजों है जिस विच्च डा: कैंबो नें 25 आलोचनातमिक लेख शामल कीते हन। दो कवीआं: निरंजन सिंघ नूर अते गुरशरन सिंघ अजीब सबंधी दो दो लेखां राहीं विचार पेश कीते गए हन। नाल ही 23 होर कवीआं जिवें कि ग़ज़लकार ते छंद-बध्ध कविता लिखण वाले गुरदास सिंघ परमार, साथी लुधिआणवी, गुरनाम गिल्ल, मुशताक सिंघ, भुपिंदर सग्गू, प्रकाश सिंघ आज़ाद, अजीम शेखर, प्रो: सुरजीत सिंघ खालसा, प्रकाश सोहल, संतोख भुल्लर, सुरिंदर सीहरा, हकीम गुलाम नबी ते रणजीत सिंघ राणा अते खुल्ही कविता लिखण वाले: दरशन बुलंदवी, संतोख सिंघ संतोख, अवतार जंडिआलवी, गुरनाम ढिल्लों, खुल्ही ते छंद-बध्ध कवी-बलविंदर मथारू, गुरचरन सग्गू, वीना वरमा अते वरिंदर परहार दीआं रचनावां नूं इस नवीं पुसतक विच्च शामल करके पंजाबी साहित विच्च बड़ा निग्गर अते इतिहासक वाधा कीता है। हुण तक्क डा: कैंबो इस पुसतक समेत चाली सिरकढ्ढ कवीआं दीआं रचनावां नूं आपणे अधिऐन दा माधिअम बणा चुक्किआ है। इह बहुत ही संतोख अते चंगी प्रापती दी गल्ल है। लेखक इस लई वधाई दा पातर है।
डा: कैंबो दी इस पुसतक दी भुमिका: ‘कुझ शबद मेरे वलों’ बहुत ही अहिम है। महत्तव पूरन इस कारन कि सूझवान आलोचक नें बरतानीआ विच्च लिखी गई ते लिखी जा रही सारी कविता दी निशानदेही करदिआं इस पुसतक विच्च नां केवल प्रगतीवादी/मारकसवादी सिधात दे अनुकूल कवीआं जिवें कि मानवी छोहां दा चितेरा- निरंजन सिंघ नूर, संतोख सिंघ संतोख, गुरनाम ढिल्लों, मुशताक सिंघ, भुपिंदर सग्गू दीआं रचनावां दी घोख-पड़ताल कीती सगों इसदे नाल ही दूजी भांत दे उहनां कवीआं सबंधी वी चरचा कीती जो किसे सिधांत नाल बझ्झह के कविता नहीं कहिंदे पर इहनां दे लिखण दा मकसद वी मानवता विच्च ही भुगतदा है। विउहारक तौर ते कुझ कवी छंद-बध्ध अनकूल रचना करदे हन जद कि कुझ छंद-बध्ध सीमां विच्च नां बझ्झहदिआं खुल्ही कविता लिखण वल्ल रुचित हन। कविता, कोई वी होवे लैअ बध्ध तां होणी ही चाहीदी है। लैअ दे नाल नाल दरअसल गल्ल तां विचारां दी वी है। विचार रहित कविता सारथक नहीं कही जा सकदी। इसदे नाल ही निरी तुक्क-बंदी वी कविता नहीं कहा सकदी।
दूजी गल्ल: डा: कैंबो नें कावि-सिरजणा सबंधी दो महत्तव पूरन सूतर: कला कला लई अते कला जीवन लई उते विचार पेश करदिआं सपशट कीता है कि ‘कावि अते कला की है। कवी दे करम तों जो रचना सिरजी जांदी है, उह कावि कहिलाउंदी है। ते कला की है? कला है उस सिरजणा दा प्रगटाऊ ढंग। सारी विचार विच्च भाव वी आ जांदे हन, कलपना अते बुध्धी दा दख़ल वी। शबदां दी जड़त जदों बिंबां अते प्रतीकां राहीं आपणा जलौ पेश करदी है तां कविता विच्च सुंदरता आ जांदी है। तरक अते संगीतक रस दी वी आपणी थां है। ‘कला कला लई’ दा सिधांत केवल आनंद ही परदान करन वाला होण कारन सीमा-बध्ध है। ‘कला जीवन लई’ ही साहित विच्च वधेरे विआपक अते कारगर है। जीवन तों मूंह मोड़न वाली रचना कदे वी सिहतमंद नहीं कहिलाउंदी।
डा: कैंबो नें इस पुसतक विच्च जो वी कवी शामल कीते हन उहनां दी समुच्ची रचना दा करम खेतर इक तरहां नाल ‘मानवता’ दे हित्त विच्च ही है। डा: कैंबो नें हर कवी दी रचना नूं, रचनहारे दीआं वख्ख वख्ख सिरजण-संचार विधीआं अनुसार ही, आपणी निरधारित सीमां अंदर रहिंदिआं, बड़ा खुभ्भह के पहड़िआ, माणिआ, जाणिआ अते हर कवी दी रचना दा बणदा मुलांकण करदिआं जित्थे ज़रूरत महिसूस होई कवी दी दुबिध्धा जां माड़ी-मोटी कमज़ोरी वल्ल वी संकेत जां गुझहा इशारा कीता। निरंजन सिंघ नूर बारे डा: कैंबो लिखदा है: ‘उह मारकसवादी फ़लसफ़े दे अनुसार आपणी द्रिशटी नूं उसारदा ते विसतारदा रिहा।’ पर इसदे नाल ही उस पास कला प्रती इक सुंदर, सुपनई ते आदरशवादी विशाल द्रिशटीकोण सी। जिस सदका उह हर वरग दे हिरदिआं अंदर झाती मारदा होइआ उहनां दे दरदां, दुखड़िआं नूं घोखदिआं अनुभव करदिआं, लिखदा सी। परवास दीआं बहुभांती समस्सिआवां सबंधी वी उह बहुत सुचेत रिहा। डा: कैंबो सार वजों साबत करदा है कि निरसंदेह नूर भावें प्रगतीवादी कवी सी पर उह ‘परंपरा नूं पुरातन, अपसारवादी, ते गलीआं-सड़ीआं कीमतां दी निआई नहीं सी समझदा। सगों उह विकासवादी परंपरा नूं वगदे दरिआ नाल तोलदा सी। ‘ज़फ़रनामा’ दा अनुवाद आपणी परंपरा दी महत्तता दरसाउणा ही सी। ग़ज़लगोअ गुरदास सिंघ परमार बारे लिखदिआं केवल उसदे अधिआतमक रंग नूं ही नहीं पकड़िआ सगों उसदी कविता विच्च प्रगट नैतिक, सदाचारक, मानवी अते आदरशवादी गुणां दी विआखिआ वी सुंदर शबदां विच्च करदिआं लिखिआ: उसदी रचना दा निभाअ समाजकता वाला है। इह निसचै रूप विच्च विचारां दी डूंघी फ़सल है।
इंझ ही, डा: कैंबो बाकी होर नवें ते पुराणे ग़ज़लकारां ते छंद-बध्ध कवीआं: साथी लुधिआणवी, गुरशरन सिंघ अजीब, भुपिंदर सग्गू, अज़ीम शेखर, सुरिंदर सीहरा, संतोख भुल्लर, प्रकाश सोहल सबंधी वी बड़ी सारथक विचार पेश करदा है। साथी लुधिआणवी नें वारतक लिखण दे नाल नाल कावि-रचना वी कीती। साथी दी कावि-पुसतक ‘पत्थर’ दे अधिऐन उपरंत डा: कैंबो लिखदा है कि भावें साथी मानवता दा पुजारी है अते उस विच्च सदाचारक ते नैतिक कदरां-कीमतां प्रती डूंघा मोह है पर ज़िआदा शेअर इशक बारे हन। उसदे शेअरां विच्च डूंघाई ते सूखमता दे अंश हन। गुरनाम गिल्ल दे ‘कावि सुहज’ दे चित्रण दा ज़िकर करदिआं लिखदा है कि उसदी ग़ज़ल विच्च जीवन दी तपस्सिआ दी झलक पैंदी है। गुरशरन सिंघ अजीब तां संपूरन रूप विच्च ग़ज़ल नूं ही समरपित चितेरा है जिसदे दो ग़ज़ल संग्रहि बहुत चरचा दा विशा बणे हन। आलोचक नें दरसाइआ है कि ग़ज़लकार अजीब नें जीवन साहमणे आईआं सारीआं ही असंगतीआं नूं घोखिआ, निहारिआ अते सुंदर भाशा वरतदिआं बिंबां-अलंकारां दी वरतों कीती। भुपिंदर सग्गू दे कावि-चेतना दे सफ़र दा ज़िकर करदिआं डा: कैंबो दा मंनणा है कि उह निरंतरता नाल लिखदिआं कवी निरंजन सिंघ नूर दे पैर-चिंनहां दी पैरवी करदिआं सभिअक्क ते सुचारू समाज रचण दा इछुक्क, प्रगतीवादी अते मानव-वादी भावना रख्खदा है। ‘नकारातमकता विच्चों सकारातमकता’ पैदा कर लैण वाले कवी अजीम शेखर नूं आलोचक नें कविता दा कलाकार कवी दस्सिआ है जिसने ज़िंदगी दे अनेकां पहिलूआं बारे लिखदिआं नैतिकता दी पैरवी कीती। सुरिंदर सीहरा भावें लिखदा घट्ट है पर पहड़दा बुहत है। इस लई जो वी लिखदा है गंभीरता नाल लिखदा है। आलोचक कैंबो लिखदा है कि सीहरे दी ग़ज़ल विच्च तकनीक नालों विचारां नूं ज़िआदा महत्तता दित्ती गई है। संतोख सिंघ भुल्लर दी ग़ज़ल विच्च पिआर भावना दीआं कई परतां हन अते उसदे शेअरां विच्च वी मनुख्खता दी भलाई लई निग्गर लगन पाई जांदी है। मानव-वादी भावना दे पारखू प्रकाश सिंघ आज़ाद दी रचना बारे डा: कैंबो लिखदा है कि उह अंतर-राशटरी समस्सिआवां नूं आपणी कावि चेतना विच्च पेश करदिआं, भारत-राशटर ते उसदी धारमक निरपख्खता नूं ललकारदिआं तिख्खीआं चोभा लाउंदा है। आलोचक रचना दे गुण-औगण बड़ी सिआणप नाल भांपण विच्च वी सफ़ल रहिंदा है।
डा: कैंबो नें बिरतांतिक विधा वाले कवी रणजीत सिंघ राणा दी पुसतक ‘साडे समिआं दा पंजाब’ सबंधी अधिऐन उपरंत लिखिआ है कि कवी राणा पंजाब दे सत्त हज़ार सालां दे इतिहास विच्चों गुज़रदा, इतिहासक अंशां वाली रचना नूं वारतक दी थां कावि-रूप विच्च ढालण विच्च सफ़ल रिहा है। सुरजीत सिंघ खालसा दी कविता विच्च बहुपख्खी विचारां दा समावेश होइआ है पर केंदरी धुरा पिआर है अते बाइज़त ज़िंदगी प्रती पहिरा दिंदा है। प्रकाश सोहल दी कविता बारे डा: कैंबो दसदा है कि उस विच्च पिआर दा जज़बा है अते उह सवै-संवाद रचा के पाठकां नूं हलूणन दा यतन करदा है। पिआर दे विशे नूं आपणी कविता दा माधिअम बणाउण वाला गुरचरन सग्गू पंजाबी साहित दा प्रमाणिक हसताख़र है। उसदी कावि-पुसतक दा नाम ही ‘मुहब्बत’ है। उसने आपणी कविता ‘मुहब्बत’ विच्च पिआर दे विशाल दिस्स-हद्दे दी नकाशी करदिआं इस विच्च मां दीआं लोरीआं, भैण दी रख्खड़ी, बापू दे सिर दा पिआर आदि भाव बहु-दिशावां वाले पिआर दा ज़िकर कीता है। गुरचरन सग्गू अमीर कलपना दा मालक है ते उस पास भावां दी शिदत है।
डा: कैंबो नें हर कवी दी रचना दी रूह नूं फड़दिआं, जित्थे हर रचना दी समुची सुर दी निशानदेही कीती है उसदे नाल ही मनुख्खता दे वसीह अते सथानक खेतर विच्च आ रहीआं लोड़ां-थोड़ां सबंधी, किवें भुग्गतदा है उसदा वी चंगा विवरन दित्ता है। समकाली परिसथितिआं ते घटनावां नूं पिठ्ठभूमी वजों चितरदिआं, नसलवाद, परवारक भंन तोड़, पीहड़ी पाड़े, धारमक सौड़ेपन, देस-प्रदेस दी समाजक लुट्ट-खसुट्ट, फिरका-प्रसती अते होर अ-मनुख्खी कारजां दी निखेधी वी कीती है। की नवें ते की पुराणे, हर कवी दी देण नूं आलोचक नें उसे ही संदरभ विच्च विचारिआ जिस पिठ्ठभूमी विच्च रचना दी उसारी होई अते आपणी कलम विच्च रवानी रख्खदिआं उह सिरजणातमक ते सुआदले ढंग नाल आपणे विचार सांझे करन विच्च सफल होइआ है।
मारकसवादी सिधांत दा आसरा लैण वाले गुरनाम ढिल्लों दी संघरश-शीलता दा ज़िकर करदिआं डा: कैंबो नें दरसाइआ है कि कवी दी रचना विच्च बहुपखी प्रगतीशील अंशां दी भरमार वेखी जा सकदी है। कवी किरती प्रती जागरूक है अते किरती नूं आशवादी वेखण दा इछुक्क है। अहिसासां दी डूंघाई नाल लबरेज़ कवी ढिल्लों चिंतनशील है। किरती श्रेणी दे घोल विच्च उसने आपणा आपा लाउण विच्च कोई कसर नहीं छड्डी। उसदी कविता विच्च कुझ बौधिक अंश ‘भारू’ हन इस लई उसनूं आपणी कविता नूं रसदाइक बणाउण लई चेतंन होण दी लोड़ है।
इंझ ही अगहांवधू, प्रतीबध्ध शाइर ते शाइसतगी दे मुजस्समे मुशताक सिंघ दा ज़िकर करदिआं लिखिआ है कि शाइर मुशताक सिंघ इह मंनके चलदा है कि साहित विच्च विचारधारा गौण रहिणी चाहीदी है। उसने आपणी सुर धीमी रख्खी अते उस दे लहिजे विच्च सहिजता दा वासा है। कवी दीआं पेश कीतीआं काविक तसवीरां पाठकां दे हिरदिआं विच्च मिठ्ठी चाशणी भर दिंदीआं हन। दरशन बुलंदवी दी रचना दा पठन करन उपरंत आलोचक नें सपशट कीता कि उसदीआं प्रमुख्ख कवितावां परवासी परिसथितीआं नाल जूझदीआं हन पर उसने आपणी कविता विच्च प्रगतीवादी, आशावादी ते भरम निवारक सोच नूं वी टुंबिआ है। मारकसवादी विचारधारा नाल जुड़े कवी संतोख सिंघ संतोख बारे आपणे प्रभाव दिंदिआं लिखदा है कि उह समें दे हाण दीआं कवितावां रचदा है अते मूल रुझान उसदा समकाली हालतां नूं ही आपणी पकड़ विच्च लैणा है। जीवन दे विकास दा इछुक्क होण कारन उह अविगिआनिक गल्लां विच्च विशवाश नहीं रख्खदा। अवतार जंडिआलवी दी कविता भावुकता प्रधान है। उस नें खुभ्भह के लिखिआ। उह आपणी बौधिकता ते अनुभव्व दे आसरे जदों पूरी तरहां संतुशट हुंदा है तां ही भावां दे संसार विच्च प्रवेश करदा है। इहो ही कारण है कि उसदी कविता पाठकां नूं कीलण, झंजोड़न ते हिरदिआं नूं हिलूणन दी शकती रख्खदी है।
नवीन कविता लिखण वालिआं विच्च बलविंदर मथारू, सुरिंदर सीहरा, वरिंदर परिहार अते वीना वरमा निवेकली द्रिशटी वाले कावि रचनहारे हन। सुरिंदर सहिरा दा ज़िकर उपर हो चुक्किआ है। बलविंदर मथारू दी समुच्ची कविता सबंधी विचार करदिआं डा: कैंबो सही लिखदा है कि मथारू सूखम ते कोमल अहिसासां वाला कवी है। उह किसे वी विचार ते कटड़्ड़ता नाल पहिरा नहीं दिंदा सगों जदों उसदा मन किसे विचार प्रती प्रशन खड़े करदा है तां उह आपणे विशवाश विच्च सोध करदा है। वरिंदर परिहार दे कावि-अधिऐन उपरंत आलोचक नें उसनूं बौधिक चेतना दा शाइर दरसाइआ है। उसने पंजाबी साहित विच्च सथापती सथान रख्खदीआं परिविरतीआं तों वख्खरे ढंग नाल आधुनिक कविता लिखी जो रूप पख्खों छंद-बध्ध जां प्रगीतक नां होण दे बावज़ूद बौधिक हुंदिआं वी दिल्ल-दिमाग नूं टुंबदी है, झंजोड़दी है। उसदी कावि-रचना ‘कुदरत’ नूं पहड़दिआं कुदरत दे बेअंत पासारिआं दा गिआन हुंदा है। दरअसल, परिहार नें कुदरत दा ऐसा विशा लिआ है जो बहुत ही विआपकता वाला है। उसदी समुच्ची रचना गंभीरता नाल पहड़न दी मंग रख्खदी है। डा: कैंबो नें आपणी विचार दा केंदर बरतानीआ दी इक्क सिरकढ्ढ कहाणीकार वीना वरमा नूं वी चुणिआ जो कविता वी लिखदी है। कवितरी नें निशंग हो के बड़ी सफलता नाल इसतरी दी होंद ते सथापती दे संघरश नूं, खुल्ही-डुल्ही भाशा दी वरतों करदिआं छंद-बध्ध रख्खदिआं कोमल शबदां दी वरतों कीती। नसली भेद-भाव, करम-कांडां, धारमक अंध-विशवाशां अते रूड़ीवादी कीमतां प्रती चेतंनता विखाई।
पुसतक विच्च दरज सारे ही कवीआं दीआं रचनावां सबंधी निशकरश देणे ते टूकां देके विचार नूं अगे वधाउण लई कुझ होर कहिणा दरुसत नहीं रहेगा। किउंकि इह सारे ही कवीआं सबंधी विचार पहड़न-मानण दी गल्ल है। पर इह गल्ल सपशट कर देणी बणदी है कि पुसतक विच्च दरज हर कवी आपणी आपणी विशेशता रख्खदा है। सारे ही कवी बहुत महत्तवपूरन हन अते उहनां नें पंजाबी साहित नूं आपणीआं रचनावां नाल मालो-माल कीता।
साहित विच्च सिरजणा दे नाल नाल आलोचना जां समालोचना दा वी बराबर दा ही महत्तव-पूरन योगदान है। इह दरुसत है कि आलोचना तरक दा विशा है अते इस विच्च भावां दी थां दलील ही परधान हुंदी है। पर इसदे नाल ही इक्क आलोचक, लेखक-कवी दी रचना अते रचना-जगत दे सरोतां समेत चुणे गए विशिआं दी पूरी जाणकारी परापत करन उपरंत डूंघी विचार नाल ‘रचना’ दी सही चीर-फाड़ करदिआं रचना सबंधी सिट्टिआं ते पुज्जदा है। इस नवीं आलोचना दी पुसतक अते इसतों पहिलीआं दोवें प्रकाशित आलोचना दीआं पुसतकां दे अधिऐन तों साबत हुंदा है कि डा: कैंबो पास उतम्म आलोचक होण वासते लोड़ींदे सारे ही गुण मौजूद हन। उह विदवान है, सुहिरद है, मिहनती है अते संजमी वी। समीखिआ करदिआं उह पख्खपाती नहीं हुंदा अते नां ही किसे इक्क सिधातक द्रिशटीकोण नाल बझ्झहदा है। सगों हर कवी दी रचना नूं ‘साहित अधिऐन’ दे रूप विच्च लैंदिआं बड़े ही ठरंमे नाल सिरजणातमिक ते सरल समझ आ सकण वाली शबदावली विच्च रचना दी चीर फाड़ करदिआं आपणे सिट्टे कढ्ढदा है। गल्ल सरसरी जिही नहीं करदा सगों बरतानवी पंजाबी साहित दी पिठ्ठ-भूमी ते कंम कर रहे सारे ही लोड़ींदे सरोकारां ते संदरभां जिवें कि इतिहासक, धारमक, समाजक, सभिआचारक, राजनीतक अते आरथिक सथिती नूं पड़तालदा है। उह उलार नहीं हुंदा सगों समीखिआ दे उपयुकत योगता अते आलोचनातमक विवेक दी शाहदी भरदिआं बहुत ही संतुलित अते विगिआनक किसम दी आलोचना दे रिहा है।
डा: प्रीतम सिंघ कैंबो दी नवीं पुसतक ‘बरतानवी पंजाबी कविता (अधिऐन ते मुलांकण)’ दा निघ्घा सुआगत है। इह पुसतक केवल बरतानवी पंजाबी साहित लई ही नहीं सगों समुच्चे पंजाबी साहित विच्च इक निग्गर इतिहासक वाधा है। पूरन आशा है कि साहित खोजारथीआं, लिखारीआं अते पंजाबी पाठकां लई इह पुसतक लाहेवंदी साबत होवेगी।

