त्रिलोक सिंघ ढिलों बहु-पख्खी साहितकार है। उस नें लगपग साहित दे सारे रूपां ‘ते हत्थ अज़माइआ है, प्रंतू उसदी सभ तों वध्ध पकड़ कावि रूप ग़ज़ल ‘ते है। उस दीआं अठ्ठ मौलिक पुसतकां प्रकाशित हो चुक्कीआं हन। छे पुसतकां विच्च उस दीआं रचनावां शामल कीतीआं गईआं हन। इह ग़ज़ल संग्रहि उसदी दसवीं पुसतक है। इस ग़ज़ल संग्रहि दे विशे वी बहु-रंगी हन। त्रिलोक सिंघ ढिलों दीआं ग़ज़लां ‘ग़ज़ल-मुसल्लसल अते ‘ग़ज़ल-ग़ैर मुसल्लसल’ दोवें रूपां विच्च हन। भाव कुझ ग़ज़लां विच्च सारे शिअर इक्को ही भाव दी पेशकारी करदे हन अते कुझ वख्खो-वख्खरे भावां दी अभीविअकती करदे हन। ग़ज़ल संग्रहि दीआं सारीआं ग़ज़लां सत्त-सत्त शिअरां वालीआं हन। मुख्ख तौर ‘ते त्रिलोक सिंघ ढिलों नें लोकाई दी आवाज़ नूं शबदां दा रूप दित्ता है। भाव उस दीआं ग़ज़लां समाजिक सरोकारां दी प्रतीनिधता करदीआं हन। त्रिलोक सिंघ ढिलों नें ग़ज़ल दी दिशा ते दशा ही बदलके रख्ख दित्ती है। इस तों इलावा समाजिक बुराईआं नूं वी प्रमुख्खता दित्ती है, जिनहां विच्च नशे, भरूण हत्तिआ, इसतरीआं दी दुरदशा, दाज-दहेज, प्रदूशण, आरथिक असावांपण, अनैतिकता, डेरावाद, धारमिक कट्टड़ता, राजनीतक गिरावट आदि शामल हन। ग़ज़ल संग्रहि विच्च 72 ग़ज़लां हन, जिहड़ीआं आपो आपणे विशिआं दे रंग विखेरदीआं होईआं लोकाई नूं सोचण लई मजबूर करदीआं हन। आम तौर ‘ते ग़ज़ल दा संबंध इशक मज़ाज़ी नाल जोड़िआ जांदा है। भाव ग़ज़ल औरत दे आले दुआले ही घुंमदी रहिंदी है, प्रंतू शाइर नें ग़ज़ल नूं समाजिक /धारमिक/अधिआतमिक रंग विच्च रंगिआ है। दो शिअर धारमिक/अधिआतमिक रंग दे इस प्रकार हन:
तन दा पिआसा है कुई ते मैं हकीकी इशक दा,
फ़ासला ‘ढिलों’ लई है काम ईमान विच्च।
गुरूआं भगतां दी बाणी ही राहनुमा मेरी ‘ढिलों’
काश! मैं बाणी दे अरथां दा शाह बणा सुलतान।
साहितकार दा मुख्ख मंतव आपणीआं रचनावां राहीं लोकाई दी बिहतरी लई प्रेरना दे के समाज नूं सेध देणी हुंदा है। किसे समें साहित मनोरंजन दा ही साधन समझिआ जांदा सी जां कला, कला लई किहा जांदा सी। प्रंतू समें दी तबदीली अते आधुनिकता दे ज़माने विच्च मनोरंजन लई साहित दी रचना बहुती नहीं कीती जांदी। प्रगतशील साहित बहुती मातरा विच्च रचिआ जांदा है, जिस दा समाज नूं लाभ हो सके। इस संधरव विच्च ग़ज़लकार बहुतीआं ग़ज़लां विच्च समाजिक सरोकारां दी गल्ल करदा है। धारमिक कट्टड़वाद ते पखंडवाद दा ग़ज़लकार परदा फाश करदा होइआ कुझ ग़ज़लां दे शिअरां विच्च लिखदा है:
आपे मंदर, आप पुजारी, ‘ढिलों’ आप भगत जन वी,
साधू संत कहाईए पहिलां फिर बणदे भगवान असीं।
चाहड़ मखौटे चिहरे उत्ते साधां संतां भगतां दे,
करदे नें मक्कारी ऐपर बणदे हां नादान असीं।
समाजिक ताणे बाणे विच्च लोक कहिणी ते करनी दे पक्के नहीं, उह इसतरीआं दी भलाई अते बिहतरी बारे दमगज़े मारदे रहिंदे हन प्रंतू असलीअत कुझ होर हुंदी है। साहितकार अजिहीआं हरकतां बारे चेतंन हुंदा है। त्रिलोक सिंघ ढिलों वी इसतरीआं नाल हो रहे दुरविवहार बारे आपणीआं ग़ज़लां दे शिअरां विच्च लिखके समाज नूं लाहणतां पाउंदा है। उस दीआं ग़ज़लां दे इसतरीआं दी त्रासदी बारे कुझ शिअर इस प्रकार हन:
मिली सी कल्ल्ह किसे औरत दी नोची लाश जो रुळदी,
ख़बर इह है कि इनसान ‘च उह हैवान निकले।
न मैनूं दाज लोड़ींदा ते नां ही राज लोड़ींदा,
न मैनूं मार तूं कुख्ख विच्च ते जिउंदा रहिण दे मैनूं।
ख़बर सुण के, कि इसमत धी दी लीरो-लीर होई है,
अभागा बाप अख्खीआं विच्च किवें संभालदा पाणी?
जिसम दी प्रदरशनी तहिज़ीब ही हुण बण गई,
भोग दी वसतू ही केवल इसतरी होई है किउं?
साडे समाज विच्च सभ कुझ ठीक नहीं हो रिहा। अमीर लोक आपणी अमीरी करके फोकी हओमै दे शिकार होए पए हन। उह समाज दे मध्ध वरगी अते दब्बे कुचले ग़रीब लोकां नूं टिच समझदे हन। उह आपणे आप नूं परमातमा दे वरोसाए होए उच वरग दे नुमाइंदे समझदे हन। हालां कि परमातमा नें सारी मनुख्खता नूं बराबर बणाइआ अते बराबर जीवन जिओण दे अधिकार दित्ते हन। हओमै वाले घुमंडी लोक साज़िशां रचके आपणी मनमानी करदे हन। बहुते लोक उनहां दीआं ज़िआदतीआं दे विरुध्ध आवाज़ बुलंद नहीं करदे सगों चुप्प चाप बरदाशत करदे रहिंदे हन। चुप्प रहिण विच्च आपणी बिहतरी समझदे हन। अजिहे लोकां बारे ग़ज़लकार आपणे शिअरां विच्च लिखदा है:
जद ताकत ते हओमै मिल के साज़िश रचदे नें,
बंदा फिर बंदा नही दिसदा, जाबर दिसदा है।
परजातंतर दा पहिरा है सख़त बड़ा,
कंन विच्च सिक्का, मूंह ‘ते ताले दिसदे नें।
डालरां दी चकाचौंद विच्च पंजाबी नौजवानी दा प्रवास विच्च जाणा, मापिआं लई ख़तरे दी घंटी बण चुक्किआ है। बच्चे विदेशां विच्च जा के आपणे मापिआं नूं विसार जांदे हन। डालर कमाउण दे चकर विच्च जदोजहिद करदे रहिंदे हन, पिछ्छे मापे उनहां दे विछोड़े नूं तरसदे रहिंदे हन। इस त्रासदी नें ख़ून दे रिशतिआं विच्च खटास पैदा कर दित्ती है। त्रिलोक सिंघ ढिलों वी बच्चिआं दीआं इनहां हरकतां नूं बरदाशत करन दे योग नहीं समझदा। इस करके उह आपणे शिअरां विच्च लिखदा है:
चमक विच्च डालरां दी मापिआं नूं भुल्ल जिनहां जाणै,
उनहां पुतरां नूं दाता! तूं कुई परवास नां देवीं।
असाडे समिआं दा इह कैसा घोर कलयुग है,
कि रिशता कोई वी बेटे ते बाप विच्च न रिहा।
नहीं हुण गरमजोशी रिशतिआं दे दरशना अंदर,
अगन हओमै दी धुखदी है तनां अंदर मनां अंदर।
हो गए मजबूर मापे जाण नूं बिरध आशरम,
होर की औलाद दा ख़ून होएगा चिट्टा भलां।
सिसटम ते ग़रीबी दे भंन, पुत्त रुळदे नें जा के प्रदेसीं,
फ़िकरां विच्च डुब्बीआं मावां दा, कद तीकर जेरा वेखांगे।
दुनीआं रंग बिरंगी है। ग़रीब ते अमीर विच्च बहुत वड्डा पाड़ा है। विखावा ही प्रधान है, अमली तौर ‘ते कंम नहीं कीते जा रहे। इनहां सारीआं गल्लां दा साहितकारां ‘ते प्रभाव पैणा कुदरती है। फिर उह लोकां दे कारनामिआं नूं आपणीआं रचनावां विच्च दरसाउंदे हन। त्रिलोक सिंघ ढिलों नें अजिहे लोकां दे मुखौटिआं नूं आपणीआं ग़ज़लां विच्च वरणन कीता है। उनहां लोकां बारे शाइर दे कुझ शिअर इस प्रकार हन:
आपणे चिहरे तों रता पहिलां मखौटा तां उतार,
किउं भला दरपण नूं ही धमकाउण बारे सोचदैं।
चिहरे ‘ते ख़ुशीआं खेड़े, सोहणे मुखौटे पहिने,
ऐपर है आतमा तां, दिलगीर आदमी दी।
पा के चिड़ीआं दे मुखौटे आ गए ‘ढिलो’
शिकरिआं तों बोट किंझ बचाउणगे आख़िर।
चाहड़ मुखौटे चिहरे उते साधां संतां भगतां दे,
करदे हां मक्कारी ऐपर बणदे हां नादान असीं।
भविख विच्च त्रिलोक सिंघ ढिलों तों होर वधीआ ग़ज़ल संग्रहि दी उमीद कीती जा सकदी है।
95 पंनिआं, 200 रुपए कीमत वाला इह ग़ज़ल संग्रहि शबदांजली पबलीकेशनज़ पटिआला नें प्रकाशत कीता है।
संपरक: त्रिलोक सिंघ ढिलों : 9855461644
***

