जनवरी 06, 2026

writingDetail.created_by
By: जसविंदर सिंघ रुपाल, कैलगरी

सूरबीर जरनैल अकाली फूला सिंघ

ज़े ज़ोर दे शोर दा ज़िकर सुण लओ, हैसी नाल सरकार दे संग यारो ।

इक नामी गरामी सरदार भारा ,हुशिआर मानिंद पलंग यारो ।

मसत जंग दे विच अनंद रहिंदा, पींदा रंग हरिआवली भंग यारो ।

कादरयार मशहूर जहान अंदर, फ़ूला सिंघ अकाली निहंग यारो ।13। .......(कादरयार)

अकाली फूला सिंघ जी निहंग जिनहां नूं अकसर संत सिपाही दे उच्च आदरश दा जिऊंदा रूप किहा जांदा है , सिख्ख राज दे उभार अते अकाल-तखत दी रूहानी-राजसी ताकत नूं मजबूर करन वाले जरनैल सन। उहनां दा जीवन सिख्खी दे अनूठे जंगी इतिहास, निहंग रीत, तिआगी सुभाउ अते गुरू ग्रंथ पंथ दी सरदारी नूं समरपित रिहा ।

डा रतन सिंघ जग्गी दे सिख्ख विशव कोश अनुसार अकाली फूला सिंघ दा जनम पंजाब दे बांगर दे इलाके वजों जाणे जांदे संगरूर ज़िल्हे दे पिंड देहला सिहां विच्च 14 जनवरी 1760 ईसवी नूं सरदार ईशर सिंघ जी दे घर बीबी हरि कौर दी कुख्खों होइआ। पिता ईशर सिंघ जी दे वड्डे घल्लूघारे विच्च जखमी हो गए अते थोहड़ी देर बाअद ही उनां दी मौत हो गई। डा बलकार सिंघ जी अनुसार ,"अकाली फूला सिंघ वी उस डेरे नाल जुड़े होए सन जिस नाल उनहां दे पिता जी जुड़े होए सन। पिता दी वड्डे घल्लूघारे विच मौत तों बाअद छोटी उमरे उह उस डेरे विच बाबा नैणा सिंघ कोल चले गए। उनहां नें धरम दी अते जंग दी सिख्खिआ इस डेरे तों लई। असल विच्च इह डेरे सिखिआ दिंदे सन कि इक्क सिख्ख नें समाज विच किस तरां विचरना है। इक्क समें बाअद उह इस डेरे दे मुखी बणे।"

अजे 14 साल दे सन, जदों माता जी वी साथ छड्ड गए। बचपन तों ही निहंग दल नाल जुड़न अते बुढ्ढा दल दी संगत विच खालसा संत सिपाही मरयादा विच परपक्क हो गए। रोज़ाना दे नेम विच अंम्रित वेला, आसा दी वार, जप तप, संगीतमई कीरतन, गुरबाणी अभिआस दे नाल घोड़ सवारी, अखाड़ा, शशतर विद्दिआ अते जंगी रणनीती दी विधीबध्ध सिखलाई मिलदी सी। उह गुरू ग्रंथ साहिब जी दी हाजरी विच होण वाले गुरमते नूं गुरू दी संगत-प्रमाणित आगिआ मंनदे सन अते उसदे निभाउ नूं आपणे जीवन दा सभ तों वड्डा फरज समझदे सन। उनां दी निहंग रीत विच्च चहड़दी कला, निरभउ निरवैर मनोभाव, लंगर,सेवा,अते मरन लई हमेशा तिआर रहिण दा मिशरत रूप मिलदा है जिहड़ा संत सिपाही दे संकलप नूं जीवत करदा है। हौली हौली उह निहंग रंग दे नील बसतर बाणिआं अते खालसा पंथ दी मिथी प्रथा दे प्रतीक वजों मशहूर होए अते अंत विच बुढ्ढा दल दे आगू अते अकाल बुंगा दे मुख्ख सेवादार दे रूप विच प्रमुख्ख सथिती विच आ गए। उह निहंग जथेबंदी बुढ्ढा दल दे छेवें जत्थेदार वी रहे सन।

अंम्रितसर अते गुरदुआरे :- 1800 दे आस पास अकाली फूला सिंघ नें अंम्रितसर आ के उत्थों दे महंतां अते गुरदुआरिआं दी बदइंतजामी नूं ठीक कीता। गुरदुआरा प्रबंध विच धारमिक अनुसाशन लंगर अते संगत दे हक्क दी पख्ख दारी कीती। महाराजा रणजीत सिंघ नें भंगीआं दी तोप देण तों इनकार करन करके भंगी मिसल दे गुलाब सिंघ भंगी दे पुत्तर नूं मार दित्ता, अंम्रितसर नूं जित्तिआ ते अकाली फूला सिंघ नें शहिर दे वसनीकां नाल लुट्ट खसुट्ट नां करन दी सिफारश करके खालसा राज दे नैतिक माडल दी रख्खिआ होई । महाराजा नें अकाली जीं दे अधीन अकाल नां दी इक रैजमैंट बणाई ते फूला सिंघ नूं उसदा मुखी थाप दित्ता।

जंगां अते फौजी सेवा :- कसूर दी लड़ाई :- 1807 विच नवाब कसूर दे खिलाफ पहिली वड्डी लड़ाई विच अकाली फूला सिंघ जी अते उहनां दे निहंग दल नें दरबार-ए-खालसा महाराजा रणजीत सिंघ दी फौज विच मोहरी भूमिका निभाई । कसूर दा किल्हा बहुत मजबूत सी सिख्ख तोपां नें इक्क महीने तक्क कंधां ते गोलाबारी कीती, फिर गुपत तरीके नाल किवाड़ां दे हेठां बारूद लगा के कंगूरा तोड़िआ गिआ अते सभ तों पहिलां निहंग सिंघ अकाली जीं दी अगवाई विच उस सुत्त दे राहीं अंदर दाखल होए अते हत्थों हत्थी जंग विच किल्हा जित्तिआ। नवाब कसूर दी ग्रिफतारी तों बाअद वी अकाली फूला सिंघ नें गुरू सिख्खी दे निआं सिधांत दे अनुसार उस नाल बेइनसाफ़ी तों बचदे होए उसनूं सतलुज नेड़े इक्क जमीन दे देण दी सिफारिश कीती जो उहनां दी इनसाफ पसंद प्रविरती नूं दरसाउंदा है।

इतिहासकार डा हरजिंदर सिंघ दिलगीर सिख्ख तवारीख विच लिखदे हन कि महाराजा रणजीत सिंघ दे डोगरिआं नूं वड्डे ते अहिम अहुदे दित्ते जाण , मिसर गंगा राम ब्राहमण दीआं ऐंटी सिख्ख कारवाईआं, गंगा राम वलों लाहौर दरबार विच रिशतेदारां दी भरती, हिंदू अहिलकारां वलों रणजीत सिंघ ते कुंवर खड़क सिंघ, रणजीत सिंघ ते कुंवर शेर सिंघ विचकार पैदा कीती नफरत अते रणजीत सिंघ दीआं ब्राहमणवाद वालीआं कारवाईआं विच वाधे तों अकाली फूला सिंघ बहुत निराश हो गए सन । रणजीत सिंघ शराब ते शबाब विच मसत फूला सिंघ जी दी बहुती परवाह नहीं सी करदा, सतंबर 1814 विच फूला सिंघ नें अंम्रितसर छड्ड दित्ता अते अनंदपुर चलिआ गिआ। इक्क विचार अनुसार फूला सिंघ दा निराश हो कुऐ भज्जणा बहादरी नहीं, बलकि कमज़ोरी सी। शाइद उह रणजीत सिंघ दी वड्डी फौज नाल मत्था नहीं सी लाउणा चाहुंदा।

महाराजा जींद अंगरेजां नाल किसे गळों नाराज़ सी ते उह अकाली फूला सिंघ दी शरन विच अनंदपुर आ गिआ। अंगरेजां नें रणजीत सिंघ अते महाराजा नाभा पासों फूला सिंघ ते जोर पाइआ कि उह जींद दे राजे नूं कढ्ढ देण, पर सिरड़ दे पक्के अकाली फूला सिंघ नें शरन आए नूं धक्का देणा ठीक नां समझिआ अते साफ इनकार कर दित्ता। डोगरिआं दी साजिश नाल अनंदपुर चहड़ाई करके फूला सिंघ नूं मोड़ लिआउण लई वी हुकम कीता गिआ पर सिख्ख फ़ौज नें अकाली जी विरुध्ध लड़न तों नांह कर दित्ती। अंगरेजां दे कहिण ते इसे मंतव लई नवाब मलेरकोटला ते राजा जसवंत सिंघ नाभा दीआं फौजां नें वी अकाली फूला सिंघ विरुध्ध लड़न तों इनकार कर दित्ता। रणजीत सिंघ नूं पता लग्गण ते उह आप अकाली फूला सिंघ कोल पुज्जे अते पिआर नाल वापस अंम्रितसर मोड़ लिआए

मुलतान दी मुहिंम :- मुलतान दी लड़ाई विच अकाली फूला सिंघ दे निहंग दल नें इक्क बड़ी तिआगमई कारवाई कीती। किले दी कंध तोड़न लई जदों तोप नूं झुकाउण दी लोड़ पई तां निहंग जत्थेदारां नें इक्क पासे तोप दे हेठां आपणे सरीर रख्ख के उसनूं ठीक कोण ते लिआ अते वार वार गोले दागण नाल कई सिंघ शहीद हो गए। इह घटना सिख्ख जंगी इतिहास विच "आपणे सरीरां नूं तोप दी टेक बणाउण " वजों दरज है। इस मुलतान नूं जित्तण विच 5 वारी रणजीत सिंघ असफल हो चुक्किआ सी, जिस ते हुण अकाली फूला सिंघ दे जत्थे नें जित्त हासल कीती अते रणजीत सिंघ दी झोली विच पाई।

पठान बगावत अटक अते कशमीर :- 1818 दे करीब जदों अटक दे नेड़े कई पठान कबीलिआं नें बगावत कीती, पहिलां छोटा जत्था भेजिआ गिआ जो घात ला के बरबाद कर दित्ता गिआ। इस ते महाराजा रणजीत सिंघ प्रेशान होए अते अकाली फूला सिंघ नूं हरी सिंघ नलूआ दे नाल भेजिआ गिआ। निहंग दल नें अग्गे वध के पठान बगावत नूं कुचलिआ जिस नाल उत्तर पछ्छमी सरहद्द ते सिख्ख राज दा दबदबा बरकरार रिहा। 1819 विच्च कशमीर दे साशक नें कीते गए इक समझौते नूं तोड़िआ, सिध्धे दररे वलुए रसता सुरखिअत होण करके बंद सी इस लई फौज नूं हदाइत मिली कि पहाड़ी पगडंडीआं राहीं पिछले रख्खिआं ते हमला करना है। इस रणनीतक कदम दी अगवाई अकाली फूला सिंघ नें कीती, सिखां नें पहिलां बाहरी रख्खे मोहरे कबजे च कीते फिर भारी जंग तों बाअद मुख्ख किल्हा फतहि कीता अते कशमीर सिख्ख राज विच शामल हो गिआ।

नुशहिरे दी जंग अते शहादत :-पिशावर दे हाकम मुहंमद अज़ीज़ खां नें बगावत कर दित्ती। लख्खां दी गिणती विच सैना इकठ्ठी करके उसने कई थां सिख्ख राज विरुध्ध जंग छेड़ दित्ती। नुशहिरे लूंभे दरिआ कोल उसने भारी तोपखाने दी सहाइता नाल सिख्ख फौजां दा पिशावर नूं जाण वाला राह रोक लिआ। रणजीत सिंघ नें आपणीआं फौजां लै के अटक नूं पार कीता फिर उहनां नूं नुशहिरे वल्ल दुशमण फौजां दी तिआरी बारे सूचना मिली । सिंघां नें अरदास कीती ते चहड़ाई शुरू कर दित्ती पर उस वेले तक्क पिछ्छों तोपां नहीं सन पहुंचीआं। इसलई तोपां दी उडीक विच्च मुहिंम नूं कुझ चिर पिछ्छे पाउणा मुनासिब समझदिआं महाराजा नें फौजां नूं रुकण दा हुकम दे दित्ता। अकाली फूला सिंघ नें अरदास दा हवाला दे के कड़क के किहा चहड़ाई हुणे ही होवेगी।

प्रो.सरबजिंदर सिंघ अनुसार नुशहिरा दी लड़ाई अफगानिसतान दे बादशाह नाल होई तां उह 50,000 सैनिकां दी फौज लै के आए सन पर अकाली फूला सिंघ कोल 1500 सैनिकां दी फौज सी। प्रो.साहिब लिखदे हन, "इस लड़ाई विच महाराजा रणजीत सिंघ छापामार गुरीला युध्ध दी तकनीक अपनाउणा चाहुंदे सन, पर बाबा फूला सिंघ नें अग्गे वधण दा फैसला कीता अते किहा कि उह " अरदासा सोध चुक्के हन" अते "चहड़ाई करनगे। " फूला सिंघ आपणी 1500 घोड़ सवारां दी फौज नाल दरिआ टप्प के हमला कर दित्ता।जदो महाराजा रणजीत सिंघ नें इस दलेरी नूं देखिआ तां उह वी पिछ्छे नां रहि सके अते शहिज़ादा खड़क सिंघ, स. हरी सिंघ नलूआ स. शाम सिंघ अटारी आदि जरनैलां दी कमान हेठ सिख्ख फौजां नूं अग्गे वधण लई किहा। अकाली जी आपणे अरदासे अनुसार दुशमण दलां नूं चीरदे हजारां पठाणां नूं रब्ब दे घर पहुंचा दित्ता। 1823 दी इह जंग बहुत घमसान दी जंग सी। जंग दौरान निहंग फौज घोड़िआं ते सवार हो के पहिलां दुशमण दे मत्थे ते जा टकराई। नेड़े पुज्ज के घोड़े छड्ड के पैदल हत्थों हत्थी तलवारबाज़ी कीती, ते दुशमण दे कई मोरचे तोड़े। पर निहंग फौजां वी वड्डी गिणती विच शहीद होईआं।

कादरयार आपणीआं सी-हरफ़ीआं विच जिकर करदा है --

वाओ वरहाई फिर सिंघ तलवार ऐसी, दूरों आउंदा पिआ सी खड़क मीआं ।।

जिंनू धार तलवार इक्क वार चुभ्भी, गिआ वांग करीर दे कड़क मीआं ।।

ला जरूर अफगान बे-खौफ हुंदे, लेकिन सिंघ सी बहुत बेधड़क मीआं ।।

कादरयार अफगान बेशक लड़दे, ऐपर झल्ल नां सकदें फड़क मीआं ।। 29॥.................(कादरयार)

अकाली फूला सिंघ अग्गे अग्गे रहे अते आखरी वार उह इक्क तिख्खे हमले दौरान उह खुद वी दुशमण दे हमलिआं 7 गोलीआं खा के मैदाने-जंग विच्च शहीद हो गए पर उनहां दे जज़बे नें पूरी सिख्ख फ़ौज दे मनोबल नूं इस कदर उभारिआ कि अंत विच नुशहिरा विच अफगान कबीलिआं नूं भारी नुकसान नाल पिछ्छे हटणा पिआ। उहनां दी शहादत तों बाअद वी निहंग दल लड़दा रिहा अते लगभग चार हज़ार अफगान मैदान विच मारे गए जिसनूं सिख्ख राज दी रख्खिआ विच इक निरणाइक जित्त मंनिआ जांदा है। उहनां दा संसकार फौजी शान नाल इत्थे ही कीता गिआ। उहनां दी समाध नुशहिरा पंनूंआं तों 6 किलो मीटर दूर लूंभे दरिआ दे कंढे ते है।इह इक्क मंनी होई सचाई सी कि सिख्ख राज विच इसतों वध्ध सूरबीर, धारमिक तौर ते प्रपक्क अते निडर कोई होर जरनैल नजर नहीं आउंदा । हर साल उहनां दे पिंड देहला सीहां जिला संगरूर विच 14 जनवरी नूं जनम दिहाड़ा अते 10 तों14 मारच तक्क शहीदी दिहाड़ा बड़ी शरधा अते उतशाह नाल मनाइआ जांदा है। उहनां नें सारी उमर विआह नहीं सी करवाइआ। उहनां दे भरा संत सिंघ दी औलाद अज्ज वी तरनतारन इलाके विच है। अकाली फूला सिंघ दा बुरज अते छाउणी अंम्रितसर विच देखी जा सकदी है।

महाराजा रणजीत सिंघ अते फूला सिंघ :- फूला सिंघ ,महाराजा रणजीत सिंघ दे चोणवें उत्तम जरनैलां विचों इक्क सन। उहनां नें राजे नूं कसूर, मुलतान, कशमीर, पिशावर ,बिहावलपुर ते अटक वरगीआं औखीआं जंगां जित्त के दित्तीआं। पर महाराजा रणजीत सिंघ नें अकाली फूला सिंघ दी उनी कदर नहीं कीती, जिंनी दा उह हक्कदार सी। अकाली फूला सिंघ नूं बहुती वार जथेदार अकाल तखत वी कहि दित्ता जांदा है जद कि आधुनिक विदवानां अनुसार उहनां दी पदवी मुख्ख सेवादार अकाल बुंगा जां मुखी निहंग बुढ्ढा दल सी जदों कि अकाल तखत दी संसथा आपणे नाम अते सरूप विच विकसित नहीं सी होई। तकनीकी पदवी जिहड़ी वी होवे, अमली तौर ते उह गुरू ग्रंथ साहिब जी दी हाजरी विच पंथक गुरमते करवाउण, विवादां ते फैसले करन अते दूरों आईआं संगतां लई अंतिम पंथक अधिकारता दा रूप सन। इक्क वाकिआ है कि जदों महाराजा रणजीत सिंघ नें इक्क मुसलमान नरतकी नाल विआह कीता जिसनूं खालसा राज विच गुरमति दी उलंघणा मंनिआ जांदा है ,तां अकाली फूला सिंघ नें उसनूं हाजर होण दा हुकम सुणा दित्ता। महाराजा हाजर होए, गलती वी सवीकार कीती, पंथक संगत नें उहनां लई कोड़िआं दी सजा दा फैसला कीता, जिस नूं राजे नें निमरता नाल सवीकार कीता। कहाणी अनुसार अकाली फूला सिंघ नें राजे दी निमरता अते तोबा देख के उसनूं मुआफी दी सिफारश कर दित्ती। इसतों इक्क तां इह सपशट होइआ कि उह राजे नूं वी ग्रंथ पंथ तों उप्पर नहीं सी मंनदे, दूसरा उसदी निमरता ते भावना देख के मुआफ करना वी खालसाई बिरद दे अनुसार सी।

सिख्ख कौम आपणे हीरे नूं हमेशा याद करदी रहेगी जिस नें निरभउ, निरवैर, ग्रंथ पंथ प्रती प्रेम अते समरपण विच रहि के, गुरमति अनुसारी जीवन जीउ के दिखाइआ । अते आपणे समें दे सिख्ख राज नूं सथापित करन विच मोहरी भूमिका निभाई। अजोके सिख्ख आगूआं नूं उहनां दे जीवन तों सेध लैणी चाहीदी है

**************************************************************************************************