सितम्बर 14, 2026

writingDetail.created_by
By: अंम्रित कौर बडरुख्खां

हर दिन कुझ्झ नवां सिखाउंदा है

ज़िंदगी औखां- सौखां, दुख्खां -सुख्खां, हासिआं -उदासीआं दा मिशरण है। ऊं तां हर बंदे नूं हर रोज़ कुझ्झ नां कुझ्झ नवां सिख्खण नूं मिलदा है बशरते कि बंदे नूं सिख्खण दी भुख्ख पिआस होवे। कई वार जदों आपणी तोर तुरदी ज़िंदगी विच्च कोई वाध घाट आ जांदी है तां बड़ा कुझ्झ सोचण 'ते मजबूर हो जांदे हां।

पिछले दिनीं आए मींह हनेरी विच्च काफ़ी नुकसान होइआ। कुदरती गल्ल है तेज़ झख्खड़ आउण नाल बिजली वी प्रभावित हुंदी है।जदों बिजली दे खंभे टुट्टे होण, तारां उत्ते वड्डे वड्डे दरख्खत टुट्ट के डिग्गे होण तां इहनां चीज़ां दी मुरंमत नूं वी समां लग्ग जांदा है। जिस दिन मींह हनेरी झख्खड़ आइआ तां साडे सवेर तों बिजली दा कट्ट चल्ल रिहा सी। शाम नूं जदों बिजली आउणी सी तां हनेरी झख्खड़ ‌शुरू हो गिआ। रुख्ख पूरे दे पूरे, अध्ध विचालिउं अते वड्डे वड्डे टाहणे, बिजली दे खंभे टुट्ट गए फ़सलां दा नुकसान वी होइआ।

सवेर दी गई बिजली शाम नूं वी नां आई। नां ही कोई उमीद सी। पता सी कि इह कुदरत दी करोपी दा खिलारिआ समेटण नूं समां तां लग्गेगा। संभल के चल्लणा शुरू कर दित्ता। पाणी हिसाब नाल वरतण लग्गे। बलब लोड़ समें ही जगदे। सारे परिवार नें इक्क कमरे विच्च इक्क पख्खे हेठ सौण दीआं योजनावां बणाईआं अते अमल वी कीता। अध्धी कु रात नूं खिड़कीआं खोल्ह पख्खा वी बंद कर दित्ता। बच्चिआं दी ज़रूरत नूं मुख्ख रख्ख के ही इनवरटर वाली बिजली दी वरतों कीती गई। संभल के वरतण नाल वी दूसरे दिन दुपहिर तों पहिलां ही इनवरटर आपणी टीं सुणा के हत्थ खहड़े कर गिआ। आंढ गुआंढ विच्च वी इही हाल सी।

गरमी तां कोई बहुती नहीं सी हवा वधीआ चल्ल रही सी। सभ तों वड्डा डर पाणी ख़तम होण दा सी। कईआं नहाउणा कैंसल कर दित्ता। नहाउण समें दो दो बालटीआं ख़राब करन वाले निआणिआं नूं अध्धी बालटी नाळ दो दो निआणिआं नूं बड़े सुचज्जे तरीके अपणाउंदिआं नमहा दित्ता गिआ। घर विच्च पोचे लाउण दा कंम जां तां कैंसल कर दित्ता गिआ जां फिर अध्धी कु बालटी नाल ही सार लिआ गिआ। भांडे मांजण वेले सिध्धी टूटी नां छड्ड के इक्क वड्डे भांडे विच्च पाणी पा के कंम चला लिआ गिआ। मुकदी गल्ल जित्थे संभव हो सकदा सी संजम वरतिआ।

ऐना संभल संभल चल्लणा सभ नूं औखा तां लग्ग रिहा सी। दूसरे दिन वी जदों दुपहिर तक्क बिजली नां आई तां थोहड़ी बेचैनी होण लग्गी। बिजली दफ़तर वालिआं नूं फ़ोन करने शुरू कर दित्ते। अगलिआं फ़ोन चुक्के ही नहीं। पहिलां विअसथ आ रहे सी फिर सविच्च आफ़। टक्करां टुक्करां मार के हट गए। मैं आपणे पती नूं किहा,

" देख लो...आह बिजली वाले घट्टो घट्ट फ़ोन तां चुक्क ई सकदे नें। बंदे नूं पता लग्ग जे बई ऐने टाईम बाअद बिजली आ जाऊ।"

"इहनां कोल बथेरे तेरे वरगिआं दे फ़ोन आउंदे होणगे। इह थोडे फ़ोन सुणन लग्गण तां फिर आवदा कंम किहड़े वेले करनगे।" गल्ल तां मेरे मन नूं वी लग्गी मैं उस तों बाअद फ़ोन नहीं लाइआ।

फ़ोनां दीआं बैटरीआं वी आपणा कंम छड्डण नूं तिआर सन। मोबाईल बच्चिआं दी पहुंच तों दूर कर दित्ते गए। निआणे वी घरां तों बाहर भज्ज भजाई खेडण लग्गे। उह वी इस तरहां खेड के बड़े खुश हो रहे सन। मैनूं जापिआ बच्चिआं दे मोबाईल छुडाउण लई जे घर दे वड्डे जीअ मिहनत करन तां इस आदत नूं काफ़ी घटाइआ जा सकदा है।

शाम नूं दाल-रोटी बणाउण दा कंम वी सूरज छिपण तों पहिलां ही कर लिआ गिआ। घरां दे अंदर हनेरा शुरू होण लग्गिआ। मोबाईलां तों टारचां दा कंम लैणा शुरू कर दित्ता। बिजली दा कोई थहु पता नहीं सी। बाकी तां औखे सौखे सार लैणा सी पर पाणी बिनां बहुत औखा सी। साहमणे घर वालिआं दा पूरा परिवार बच्चिआं समेत आपणे नानकिआं वल्ल चाले पा दित्ते। इक्क तीर नाल दो तिंन निशाने लग्ग जाणे। मां दा उलांभा वी उत्तर जाणा सी कि उहनूं कोई पेके नहीं लै के जांदा। नानकिआं नूं मिल वी आउणा सी, बिजली दा वी सर जाणा सी अते पक्कीआं पकाईआं वी मिल जाणीआं सी। कई कंम बण जाणे सन। इह चंगी सकीम सी। साडे घर बच्चे आए सन उहनां नूं उहनां दे नानके भेज दित्ता।

रिशतेदारी विच्च जाण वाले तां चिड़ी खंभ छुडा गए जिहड़े जीअ पिछ्छे रहि गए उहनां जरनेटर लिआउण दी सकीम बणाई घट्टो घट्ट पाणी वालीआं टैंकीआं तां भर लईए। शहिर विच्चों पता लग्गिआ कि शहिर विच्च कोई जनरेटर खाली नहीं। नाल दे पिंड पता कीता तां किसे दा ख़राब होइआ जनरेटर ठीक करा के लिआंदा गिआ। जदों तारां ला के चलाइआ तां इक्क बल्लब वी नां जगिआ मोटरां तां कित्थों चल्लणीआं सी। फिर सारे सोचीं पै गए... की करीए? मकैनिक नूं फ़ोन कर के बुलाउण लई सोचिआ। उस दा फ़ोन वी विअसथ आ रिहा सी। आंढ गुआंढ दे सारे जणे बाहर आ गए। बीबीआं गल्लां बातां विच्च मसत, बंदे कोई हीला करन बारे सोचण लग्गे। सारे जणे गळी विच्च... मछ्छर नें वी आपणे परिवारां समेत आ के पूरा लहू पीता। मछ्छरां दा एका देखण नूं मिलिआ पूरा परिवार इक्को समें हमला करदा। किसे वी इनसान नूं टिक के खहड़न नां दित्ता। अख़ीर सारे जणिआं बेवस हो के सवेर ते गल्ल सुट्टण दी सोची।

असीं अजे बाहर ई खहड़े सी। नहेरे विच्च इक्क मोटर साईकल ते दो जणे साडे घरां वल्ल आ रहे सारिआं सोचिआ...जनरेटर ठीक करन वाळा भाई होऊ। जदों उहनां दे कोळ जा के पुछ्छिआ तां उह बिजली वाळे सन। साडे घरां दे नेड़िओं सविच्च कट्टी होई सी।आम जिही सथिती विच्च वी नुकस जित्थे मरज़ी होवे पर साडे घरां दी बिजली नूं रूंगे वाले कट्ट लग्ग जांदे हन। अग्गे वालीआं लाईनां ठीक करन लई। उह कहिण लग्गे कि पंदरां कु मिंटां तक्क लाईट आ जाणी ऐ। पर सवेरे फिर सानूं कट्टणी पैणी ऐ। उस वेले तां मनोसथिती इस तरहां दी बणी होई सी। आखण नूं दिल करदा सी...इक्क वार पाणी भर लैण दिओ फिर भावें उदों ही कट्ट देणा।

"बाई पीण लई पाणी लिआ दिओ सानूं।" उहनां विच्चों इक्क जणे नें किहा। मैं पता नहीं सुते सिध्ध ही आखिआ जां नराज़गी दिखाई, " वीरे! पहिलां मोटरां तां चलदीआं करो।" मैं उहनां दा जवाब उडीके बिनां पाणी लैण अंदर आ गई। पाणी ठंढा तां नहीं सी पर पिआस बुझाउण जोगा है सी। थोहड़ी देर बाअद उहनां बिजली चालू कर दित्ती अते आखिआ, " चला लो बाई मोटर । पाणी भर लो।"

उहनां नूं चाह दुध्ध लई पुछ्छिआ। उहनां नांह कर दित्ती अते पाणी पी के चले गए। असीं नहेरे विच्च उहनां दीआं शकलां वी नहीं देखीआं। जदों नूं बल्लब लाए उह आवदा कंम निपटा के चलदे बणे। जिहड़े बिजली वाळिआं 'ते फ़ोन नां चुक्कण कारन नराज़गी सी हुण उहनां दीआं मज़बूरीआं दिसण लग्ग पईआं। अंदरों दुआवां वी निकलीआं। सारे दिन दीआं सुणीआं ख़बरां दिमाग़ विच्च घुंमण लग्ग पईआं। किते उह खंभिआं 'ते चहड़े होए नें, किते टुट्टे खंभिआं नूं हटा रहे नें,किते उह तारां ठीक कर रहे नें जां कस रहे नें। किंने सारे कंम इहनां नूं करने पैंदे हन। असीं घरे बैठे ही इहनां नाळ गुस्से होए रहिंदे नें। मैं तां कई बज़ुरग बीबीआं नूं इह कहिंदे वी सुणिआ, " इह तां...जाण के सुच्च बंद कर दिंदे नें बई लोक आपे तड़फ़दे फिरनगे।" पहिलां पहिलां इही लग्गदा हुंदा सी कि इह बिजली वाले लोकां नूं जाण बुझ्झ के तंग करदे हन। बे-समझ शरेआम बुरा भला बोल दिंदे हन। जदों इस महिकमे विच्च भरती होए किसे आपणे तों इहनां दे खेतर दीआं गल्लां सुणीए तां पता लग्गदा है कि इहनां दी डिऊटी किंनी सख़त हुंदी है। कड़ाके दी सरदी विच्च अते गरमीआं विच्च जदों कां अख्ख निकलदी है इह दिन रात आपणीआं सख़त डिऊटीआं निभाउंदे हन। इहनां दे महिकमे विच्च वी बेईमान हुंदे हन जो भ्रिशट नेतावां दे कंम कर के खुश हुंदे हन। इमानदार अफ़सर वी इहो जिहे जिहड़े कंम बहुता होण करके भुख्खे भाणे रहि सकदे हन। पर इहनां दी इमानदारी तों डरदे इहनां नूं टिकण नहीं दित्ता जांदा। बदली करवाउण लई बेईमानां दा पूरा ज़ोर लग्गिआ रहिंदा है।

इक्क वार किसे बिजली मुलाज़म दी विदाइगी पारटी 'ते जाण दा सबब्ब बणिआ तां बहुत सारे भुलेखे मन विच्चों निकल गए। विदाइगी भाशण वेले जदों किसे नें आखिआ,"....... आपणे महिकमे विच्च जे कोई सुख्खी सांदी रिटाइरमैंट तक्क पहुंच जांदा है इह वी बहुत वड्डी गल्ल है।" इस गल्ल नें दिमाग़ घुमा दित्ता सी। बहुत सारीआं इहो जिहीआं गल्लां चेते आईआं जदों इहनां दे खंभिआं तों डिग्ग के सट्टां वज्जीआं जां फिर कई वार जान तों वी हत्थ धोणे पए। जिंना कु मैं देखिआ सुणिआ बिजली कामिआं नूं बचाअ किट्टां दी कमी कारन कई वार कीमती जानां वी गवाउणीआं पैंदीआं हन।

इहनां दो दिनां विच्च महिसूस होइआ कि असीं बिजली 'ते किंना निरभर हो गए हां। कई वार तां जापदा है कि मशीनां ही नहीं असीं वी बिजली ते ही चलदे होईए। असीं उस दिन घरों बाहर खहड़े पुराणे समिआं नूं याद करदे रहे। सोचिआ जे किते सारे घरां विच्च इक्क नलका लग्गिआ हुंदा फिर पाणी वाली चिंता नहीं सी होणी। पाणी वाले नलके तां हुण सुफ़ने ई बण गए। बड़ा कुझ्झ सोचण ते मजबूर हो गए जे बिजली नां होवे सानूं पीण लई पाणी वी बड़ा मुशकल मिलणा है। बिजली दी बच्चत बारे गल्ल होई तां याद आइआ कि सड़कां दे किनारे खंभिआं 'ते लग्गीआं लाईटां सारा सारा दिन चलदीआं रहिंदीआं हन। पता नहीं इहनां दा वाली वारस कौण है बिजली वाले कहिंदे इह साडे महिकमे अधीन नहीं आउंदीआं। थोहड़े इनसानीअत दा मादा रख्खण वालिआं नूं इह गल्लां बड़ीआं रड़कदीआं हन। हर बंदे नूं संभल के चल्लण दी लोड़ है। असल गल्ल तां इह है कि जो असीं दो दिन बिजली तों बिनां कट्टे, कईआं नें साडे तों वध्ध घट्ट दिन वी कट्टे होणगे। असीं पाणी दी वरतों किंना संभल के कीती । इनवरटर वाली बिजली दी वरतों वी बड़े संजम नाल कीती। की बिजली पाणी दी बच्चत नूं असीं आपणे सुभाअ विच्च शामल नहीं कर सकदे? हर बंदा इस बच्चत नाल आपणा बणदा योगदान पावे तां बूंद बूंद नाल ही तलाब भरदे हन।