जून 24, 2025

writingDetail.created_by
By: डा. गुरदिआल सिंघ राए

‘वैलनटाईन दिवस’ मनाउण दी प्रथा

‘वैलनटाईन दिवस’ पछ्छम वल्लों पूरब नूं मिलिआ तिउहार है। समें नाल इह ‘दिवस’ अज्ज इक्क विशेश तिउहार वांग बण गिआ है। अज्ज इह विशेश तिउहार ‘वैलनटाईनज़ डेअ’ (दिवस) दे रूप विच संसार दे लगपग सारे ही उनत्त अते ग़ैर-उनत्त देशां विच पछ्छमी देशां दी देखा देखी, पिआर दे प्रगटावे लई, मंनाउण दा रिवाज़ चल्ल पिआ है। अजिहे तिउहारां नूं मंनाउण जां नां-मंनाउण दे िरवाज़ सबंधी कोई किंतू-परंतू उठा के कोई उपदेश देणा लेखक दी मनशा नहीं है पर हां दिल-दिमाग नूं ठकोरन लई इस सबंधी मिलदे हवालिआं सहारे थोड़ा जिहा जानणा-विचारना बणदा है। वैलनटाईन दिवस नूं मनाउण जा नां मनाउणा हर इक दा आपणा निज्जी फैसला हो सकदा है।

आउ कुझ होर जाणीए: अज्ज कईआं लई ‘वैलनटाईन तिउहार’ विच होर वी वाधा हो गिआ है अते अज्ज कल ‘वैलनटाईन डेअ’ केवल इक दिन दा ही तिउहार नां रहि के पूरे इक हफते भाव 7 फरवरी तों 14 फरवरी तक्क दा हो गिआ है अते इस तिउहार दा सिख्खर हफ़ते दे अंत भाव हर14 फरवरी वाले दिन हुंदा है। हुण हर साल, हर प्रेमी जोड़ा, पती पतनी, जिगरी दोसत मित्तर अते परवार इस ‘वैलनटाईन दिवस अते हफ़ते दे अंत’ दी उडीक विच रहिंदा है।

इहनां सत्तां दिनां दे विशेश कारज हन जिवें कि-

7 फरवरी वाले दिन ‘रोज़’ Rose Day। (चार रंगां दे गुलाब दे फुलां दा वख्ख वख्ख अरथ हुंदा है। किस रंग दा गुलाब तुसीं इस दिन दिंदे हो, तुहाडी चाह दरसांदा है।)

चिट्टा गुलाब = मैं मुआफ़ी चाहुंदा हां।

पीला गुलाब= तुसीं मेरे मित्तर हो।

गुलाबी गुलाब= तुसीं मैंनूं पसंद हो।

लाल गुलाब= मैनूं तुहाडे नाल पिआर है।

इस तरां 8 फरवरी नूं ‘इरादा ज़ाहिर’ करन दा दिन (तां जो दूजे दी मनशा दा वी पता लग्ग सके), 9 फरवरी नूं आपणे पिआरे नूं ‘चाकलैट’ देण दा दिन, 10 फरवरी नूं आपणे पिआरे नूं ’टैडी बिअर’ देण दा दिन, 11 फरवरी नूं आपणे पिआरे नाल ‘वाअदा’ करन दा दिन, 12 फरवरी नूं आपणे पिआरे दे ’गले लग्गण’ दा दिवस, 13 फरवरी नूं ’चुंमण दिवस’(पछ्छमी रिवाज़ अनुसार) अते 14 फरवरी नूं ‘वै਼लिनटाईन दिवस’ भाव पिआर दे प्रगटावे दा दिवस।

उंझ वेखिआ जावे तां पिआर तां बहुत ही पवित्तर अते पल्ल-पल्ल जीवन लई ज़रूरी जज़बा है। इस जज़बे नूं प्रगटाउण लई किसे इक्क दिन (जां सत्त दिनां) दे किसे रसमी तिउहार दी चार दिवारी विच नहीं बंनहिआ जा सकदा। पर फिर वी इस तरहां हर साल फरवरी दा पूरा हफ़ता अते अंत विच 14 फरवरी वाले दिन लोकीं आपणे जीवन साथी, आपणे विशेस मित्तर, आपणे परवार अते जिगरी दोसतां-मित्तरां दे नाल परसंनता वाला सारथक समां गुज़ारदे हन।

हुण संखेप विच वेखदे हां कि ‘वैलनटाईन डेअ’ दी इतिहासक/प्रचलित कहाणी की है:

’वैलिंटाईन’-Valentine किसे दिन दा नाम नहीं है। इह नाम इक ‘रोम’ रहिंदे पादरी/सेंट दा सी। अज्ज कैथोलिक चरच घट्टो घट्ट तिंन(कई थां बारां तक्क वी) वखो वख्ख ‘वैलनटाईन’ जां ‘वैलनटाईनज़’ संतां नूं मानता दिंदा है। इह तिंने ही संत मार दित्ते (शहीद कर दित्ते) गए सन। इहनां विचों इक ‘वैलनटाईन’ बारे परसिध्ध है कि उह रोमन बादशाह कलौडिउस(Claidius) दे समें, इक रोमन पादरी अते डाकटर (दवा दारू करन वाला) सी। बादशाह कलौडिउस दा मंनणा सी कि इक इकल्ला अणविआहिआ सिपाही/बंदा (छड़ा), विआहे होए भाव पतनी अते परवार वाले दे मुकाबले लड़ाई दे लई इक चंगा अते प्रभावशाली सिपाही/फौजी है। किउ जु विआहे फौजी नूं तां हर समें इह चिंता ही सतांदी रहेगी कि उस दे मरन उपरंत उसदी बीवी-बच्चिआं अते परवार दा की बणेगा। इस लई उसने, फौजी बनण वाले नौजवानां दे पिआर अते विआहां उते कानूंनी रोक लगा दित्ती। इस फैसले नाल आम जनता भावें दुख्खी सी पर राजे दे इस हुकम दा विरोध नां कर सकी। अजिहे समें ही रोम दे संत ’वैलनटाईन’ नें इस रोक नूं नाजाइज़ अते बे-इनसाफी वाला करार दिता। उसने ‘कलौडिउस’ दे हुकमां दी उलंघणां करदिआं, बहुत सारे चाहवान नौजवान परेमी जोोड़िआं दे गुपत ढंग नाल विआह करने आरंभ दित्ते। जिहड़ा वी सिपाही आपणी प्रेमिका नाल विआह कराउणा चाहुंदा सी, उह वैलिनटाईन तों सहाइता मंगदा, वैलिनटाईन उहनां दा विआह करवा दिंदा।

बहुत समां इह कारज चलदा रिहा पर अंत राजे नूं इस गल्ल दी सूह लग्ग गई। बादशाह कलौडिउस नें ‘वैलनटाईन’ दी इस हरकत लई उस नूं मौत दे घाट उतारन दा हुकम दे दित्ता। संत वैलिनटाईन इक नेक दिल इनसान सन अते सभ दी सहािइता लई सदा ही ततपर रहिंदे सन। उस नें जेलर दी वी सहाइता कीती। जेलर दी अंंनही धी ‘ऐसटीरीअस’ (Asterius) दीआं अख्खां नूं वी ठीक कर दित्ता। उस दिन तों ही ‘सेंट वैलिनटाइन’ अते जेलर दी धी ‘ऐसटीरीअस’ विच पहिलां मितरता अते फिर पिआर हो गिआ। पर जदों ‘ऐसटीरीअस’ नूं पता लगा कि सेंट वैलिनटाईन दी राजे दे हुकम नाल ‘मौत’ होण वाली है तां उसनूं अंतां दा दुख्ख होइआ। मौत दी सज़ा दा दिन नीअत सी14 फरवरी। संत वैलिनटाईन नें जेलर तों कलम अते कागज़ मंगिआ अते उस कागज़ दे उत्ते जेलर दी धी ‘ऐसटीरीअस’ नूं अलविदा संदेश लिखिआ अते सुनेहे दे अंत विच लिखिआ: तेरा वैलिनटाईन।

अज्ज वी वैलिनटाईन दे दिवस ते आपणे पिआरिआ नूं भेजे जांदे सुनेहिआं हेठ कोई वी आपणा नां नहीं लिखदा सगों ‘तेरा वैलिनटाईन’ लिखदा है। सुनेहा किस भेजिआ इसदा अंदाज़ा तुहानूं खुद्द ही लगाउणा पैंदा है।

इक होर कहाणी इंझ वी परचलित है कि रोम दीआं जेल्हां विच कैद कीते गए ‘इसाईआं’ नूं बड़े तसीहे दित्ते जांदे सन। हो सकदा है कि ‘वैलनटाईन’ नें उहनां दी सहाइता कीती होवे अते इस कारन ही उसनूं मारन दा हुकम दित्ता गिआ होवे। इस वैलनटाईन दी लाश नूं ‘रोमन रोड वाइआ फलैमीना’ विखे दफनाइआ गिआ। पोप जोलीअस-1 नें इस कबर उते इक गिरजा बणवाइआ। इक होर वैलनटाईन, इटली दे इक सूबे टैनी दा वासी सी। इसनूं वी रोम विखे फांसी चाहड़ दित्ता गिआ सी। इक होर दंद-कथा अनुसार ‘वैलनटाईन’ नें पहिली ‘वैलनटाईन शुभ इछा’ जेल्ह विच रहिंदिआं आपूं ही भेजी।

इंगलैंड विच सभ तों पुराणा ‘वैलनटाईन’ इक्क कविता दे रूप विच, चारलस (डिऊक आफ ओटलीअनज़) नें आपणी पतनी नूं , टावर आफ़ लंडन विच कैद समें लिखिआ। इह शुभ-इछा 1415 नूं लिखी गई। इस पिछ्छों कुझ सालां बाअद बादशाह हैनरी-5 नें, जौहन लिडगेट नां दे बंदे नूं कैथराईन नूं वैलनटाईन लिखण लई आखिआ। बरतानीआं विच वैलनटाईन दिवस मंनाउण दी प्रथा सतहारवीं सदी विच आम हो गई। अठाहरवीं सदी तक्क आपणे मित्तरां अते परेमीआं नूं तोहफ़े देण अते हत्थ लिखत रुक्के/चिठ्ठीआं भेजणीआं आरंभ होईआं। फिर छपाई दे साधनां दे विकास नें छप्पे होए कारड प्रचलत कर दित्ते। आपणीआं भावनावां दे सिध्धे प्रगटाअ विच दिक्कत नें वी छप्पे कारडां दी वरतों नूं विकसित कीता। ‘गरीटिंग कारड ऐसोसीएशन’ अनुसार हर साल लगपग इक ‘बिलीअन’ कारडां दा आदान प्रदान हुंदा है जद कि किरसमिस दे मौके 26 बिलीअन कारड भेजे जांदे हन। 85 प्रतीशत दे करीब इसतरीआं कारड खरीदीआं हन। लख्खां हi पौंड, कारड खरीदण अते फिर डाक राहीं भेजण लई खरचे जांदे हन। विचारना लोड़ींदा है कि की इंना पैसा बचा के किसे होर चंगे पासे लगाइआ जा सकदा है जां नहीं।

भारती परंपरा विच आम करके अते सिख्ख/पंजाबी जगत विच विशेश करके, ‘वैलनटाईन दिवस’ मंनाउण दी कोई पिरत जां प्रथा नहीं मिलदी। गुरबाणी अते सिख्ख मरिआदा ‘इसतरी मरद’ सबंधां प्रती बहुत ही सजग, सावधान अते सुखदाई प्रेरना देण वाली है। सिख्ख जगत अते भारती संसक्रिती विआह जां आनंद-कारज लई ‘डेटिंग’ जां ‘विआह तों पहिलां’ दे सबंधां नूं अ-धारमक, अ-समाजक, दुख्ख देण दी समरथा रख्खण वाले अते बे-लोड़े समझदा है। इस कारन ‘वैलनटाईन दिवस’ नां केवल सिख्ख जगत विच ही सगों इक तरहां नाल सारे भारती मूल दे एशिआईआं लई कोई बहुती सुखावीं खिचह दा कारन नहीं है। पर अज्ज दे समें, पछ्छम दे परभाव सदका, भारत अते पछ्छमी देशां दे बेअंत नौजवान बच्चे वी वैलनटाईन दिवस नूं कारडां दे आदान-प्रदान करदे हन। ‘वैलनटाईन दिवस’ दे नां थल्ले बहुत कुझ ग़ैर-आचरणक वी वापरदा है।

असां आरंभ विच ही लिखिआ सी कि अजिहे तिउहारां नूं मंनाउण जां नां-मंनाउण दा उपदेश देणा लेखक दी मनशा नहीं है। इह दिवस मंनाउण जां नां-मंनाउण दा फैसला हर इक्क दा आपणा है फिर वी अज्ज दे पदारथवादी जग्ग विच लोड़ है: सजगता दी, चंगे आचरण अते विवहार दी, ईमानदारी अते सद-भावना दी। पिआर केवल पल्ल भर दा सरीरक सुख्ख नहीं कि इस नूं लाटरी वांग वरतिआ जावे। जेकर पिआर होवे तां फिर आपणे पिआरे दा निरादर किउं? सोचणा बणदा है कि वैलनटाईन डेअ पिछ्छे छुप्पी खुल्ह दी भावना दे प्रगटाअ नूं असीं किस हद्द तक्क खुल्ह देणी है। मन-मरज़ीआं कर कर के की पहिलां ही घट्ट नुकसान होइआ है? ठीक है, वैलनटाईन दिवस रुमांस दा दिन करके मंनिआ जांदा है पर रुमांस केवल कोई साधारन जी परचावा जां सरीरक खेड दा ही नां नहीं। रुमांस केवल विभचारी कदम नहीं हुंदा। रुमांस गंभीरता नाल जीवन प्रती आदर दी मंग करदिआं इक बंधन दी आस वी रख्खदा है।

लोड़ है कि पिआर नूं पिआर दी सही थां दिंदिआं पिआर अते पिआरे दा आदर कीता जावे। इह आदर सरबंगी होवे। इसतरीआं दा सनमान कीता जावे। उहनां नूं केवल भोग दी वसतू ही नां समझिआ जावे। इसदे नाल नाल ही ‘सरबत दा भला मंगदिआं शांती, सद-भावना जां सनेह’ दी सूचना अते शुभ-इछावां देणा ‘वैलनटाईन दिवस’ दा कारज खेतर बण सके तां इह वेले दी इक बहुत वड्डी लोड़ नूं पूरिआं करन वल सारथक कदम साबत हो सकदा है।