सितम्बर 04, 2025

writingDetail.created_by
By: इंज. ईशर सिंघ

‘सूचना-जाळां दा संखेप इतिहास’

अज्ज दे प्रसिध्ध इतिहासकार-फिलासफर युवाल नोआ हरारी वलों लिखी अते 2024 विच्च छपी किताब ‘नैकसज’( Nexus), संसार दीआं ‘बैसट सैल्लरज’ विच्चों वी चोटी दी किताब है। इह पत्थर युग तों लै के, अज्ज दी ए.आई तक्क दे सूचना-जाळां (इनफारमेशन नैट्ट-वरकस) दा संखेप इतिहास है। सूचना-जाळ तों भाव है सूचना (जाणकारी) दे संचार जां परसार दा सिसटम, ताणा-बाणा। पत्थर-युग तों शुरू हो के समें-समें सिर, सथानक लोड़ां अते हालातां अनुसार, सूचना-परसार दे अनेकां सिसटम विकसित होए हन – उदाहरन वजों, अवाजां राहीं,पैदल अते घोड़-सवारां राहीं, कबूतरां राहीं। ढाई हज़ार साल पहिलां दौड़ाक फाईडिपीडीज़ नें, मैराथन दे युध्ध दी जित्त दी सूचना, यूनान दी राजधानी ऐथनज तक्क दौड़ के ही पहुंचाई सी। डाक-तार विभाग, टैलीफ़ोन, रेडीओ , इंटरनैट्ट आदि माडरन युग दे सूचना-जाळां दीआं उदाहरणां हन।

सूचना दे अणगिणत परसार-साधन हन अते इह इकल्ला लिखतां जां बोलीआं राहीं ही नहीं हुंदा। किसे चौंक ’च लग्गीआं लाल-हरीआं लाईटां वी किसे सूचना-जाळ दा हिस्सा हन। छोटे बच्चे दा रोणा मां लई सूचना है अते मां दी तक्कणी विच्च बच्चे लई सूचना है। सूचना-जाळां नें तकनौलोजी, समाजिक ढांचिआं, राजनीतक प्रणाळीआं, अरथ-विवसथावां अते सभिआचारां दे विकास अते बदलाओ विच्च अहिम भूमिका निभाई है। अरथात इनहां नें संसार दे होर ‘नैट्ट-वरकस’ ’ते बहुत डूंघा असर पाइआ है। इतिहास गवाह है कि सूचना-परसार दी हर वड्डी काढ तों बाअद, संसार विच्च अभूत-पूरब तबदीलीआं हुंदीआं रहीआं हन – इत्थों तक्क कि क्रांतीआं वी हुंदीआं रहीआं हन। हुण तक्क असीं आपणे इतिहास नूं राजनीतक, आरथिक समाजिक अते धारमिक परिपेखां अनुसार लिखिआ-पहड़िआ है पर हुण इस नूं, इस तरहां दे अहिम पर अणगौळे पख्खां तों वी विचारिआ जाण लग्गा है।

सूचना दा असलीअत अते सच्च नाळ बहुता संबंध नहीं। मनुख्ख वलों इस दी वरतों कहाणीआं, मित्थ, संकलप, विशवास अते ब्रितांत सिरजण अते झूठ बोलण विच्च वी बहुत हुंदी सी अते है। इनहां कहाणीआं, मित्थां, ब्रितांतां अते संकलपां आदि नें ही मनुख्ख नूं विशाल समूह बणा के इकठ्ठे रहिण अते रळ के कंम करना सिखाइआ। इस समरत्था नें ही उस नूं बाकी सारे जीवां नालों शकती-शाली बणाइआ। होर जीव इस तरहां नहीं कर सकदे भावें कि बोलीआं उनहां दीआं वी हन। इनहां गुणां (औगुणां) नें सानूं छोटे-छोटे समूहां नूं इकठ्ठे कर के, वड्डे समाज बणाउण दी समरत्था दित्ती। इनहां अदिख्ख ताणिआं-बाणिआं नें मनुख्ख नूं इक्क दूजे नाल इस तरहां जोड़ दित्ता कि ओह इकल्ले खून दे रिशते नाल ही नहीं, बलकि सांझीआं कहाणीआं, सांझे मित्थां अते ब्रितांता दे रिशतिआं राहीं वी जुड़े होए सन। भाव इह कि सूचना (जाणकारी) दे शुरूआती नैट्ट-वरक कहाणीआं अते विशवासां 'ते आधारित सन। डा. हरारी इह गल्ल ज़ोर दे के कहिंदे हन कि सानूं जोड़न लई असलीअत अते सच्च दी ओनी भूमिका नहीं, जिंनी कि कथा-कहाणीआं, ब्रितांतां, संकलपां अते विशवासां दी है। भाव सूचना दा असलीअत अते सच्च नाळ बहुता संबंध नहीं – जे हुंदा तां अज्ज दी सूचना-भरपूर दुनीआ ’च, सच्च दा ही बोल-बाला होणा सी। इह तत्थ इक्क गुंझळदार बुझारत है कि सच्च सानूं आपस ’च जोड़न दी ओनी समरत्था नहीं रखदा, जिंना कि असीं समझीं बैठे हां।

Information isn’t truth. ----and information networks throughout history have often privileged order over truth (p-400). ‘Nexus’ By Harari

विचार दी गल्ल है कि जे इतिहास विच्च इह सभ कुझ हुंदा रिहा है तां अज्ज दे युग विच्च डिज़िटल डैटा, इंटरनैट्ट, सोशल मीडीआ अते ए.आई दे सूचना-जाळां दा मनुख्ख दे वरतमान अते भविख्ख ते की असर पवेगा? डा. हरारी वलों इस विशे ते किताब लिखणा अते उस किताब दा फ़ौरी तौर ते बैसट-सैल्लर बण जाणा, इस विशे दी महत्तता दरसाउंदे हन। उनहां दी किताब दा मंतव ही संसार नूं इस संबंधी जागरूक करना है। उनहां वलों इस विच्च चितावनीआं दित्तीआं गईआं हन कि ए.आई दी अंधा-धुंद वरतों दे की-की मंदे परभाव पैण दे आसार हन अते इनहां तों बचण लई की-की सावधानीआं ज़रूरी हन। डा. हरारी दीआं नसीहतां दी अहिमीअत समझण लई इतिहास दे मुख्ख सूचना-जाळां (इनफारमेशन नैट्ट-वरकस) ’ते विचार करदे हां। इनहां नूं पंज इतिहासक युगां अनुसार वंडिआ गिआ है:

1. पत्थर युग्ग – सूचना दा मूंहो-मूंही परसार

भावें मनुख्ख स्रिशटी दा सभ तों ताकतवर प्राणी नहीं, पर भाशा अते बोली नें उस नूं इस दा मालक बणा दित्ता है, अते इही साडी सूचना (जाणकारी) दे परसार दा मुख्ख आधार बणी है। सपशट है कि सूचना, गिआन अते शकती दा मुख्ख साधन सी अते है। साधन इह सिआणप दा वी है, पर मनुख्ख इस कंम लई इस दी बहुती वरतों नहीं करदा। इस लई संसार ’च सिआणप दी आदि-काल तों ही घाट रही है। शुरू विच्च सूचना-परसार दा कंम मूंहो-मूंही सी जो मनुख्ख दी बोलण दी समरत्था अते याद-शकती ते निरभर सी। पर इस नैट्ट-वरक दी इक्क हद्द सी किउंकि इह मनुख्खी याद-शकती 'ते निरभर सी। जदों हज़ारां तों वध्ध के लख्खां लोकां दा समाज बणाउण दी गल्ल आई, तां सिरफ याद-शकती 'ते भरोसा करना सफल नहीं हो सकिआ। इनसानी दिमाग, इंना ‘डैटा’ अते इंनी जाणकारी/सूचना याद नहीं सी रख्ख सकदा। मनुख्खता इक्क ऐसे मोड़ 'ते पहुंच गई सी जित्थे उसनूं विशाल सामराज अते वड्डे-वड्डे शहिर बणाउण लई सूचना-परसार दे नवें अते वध्ध भरोसे-मंद ताणे-बाणे दी ज़रूरत सी।

2. लिखत दी खोज

इनहां हालातां नें साढे कु पंज कु हज़ार पहिलां लिखाई दी क्रांती नूं जनम दित्ता। इस नें जाणकारी नूं भौतिक रूप दित्ता, जिस कर के इस नूं देखिआ जा सकदा सी, छपवाइआ जा सकदा सी अते सालां-साल संभाळिआ जा सकदा सी। दुनीआ हुण सिरफ़ विअकतीआं अते वसतूआं दा समूह ही नहीं रहि गई सी बलकि इह सिला-लेखां, कागजां, फ़ाईलां, रजिसटरां अते नकशिआं दा इक्क प्रणाळी-बध सिसटम वी बण गई सी। इह सूचना/जाणकारी दा इक्क नवां अते ज़िआदा ताकतवर नैट्ट-वरक सी जो कागज़, सिआही अते अधिकारी-वरग ’ते निरभर सी। सपशट है कि लिखाई कर के ही रोमन जां मौरीआ वरगे विशाल सामराज संभव हो सके।

लिखाई करके ही धारमिक फ़लसफ़िआं नूं लिखती रूप दित्ता गिआ, जिनहां नें अणगिणत लोकां नूं आपस विच्च जोड़िआ होइआ सी। पर जिनहां पवित्तर किताबां विच्च इह दरज सन अते होर राजसी फ़रमान कुझ बंदिआं कोळ ही सन अते आम आदमी दी पहुंच तों बहुत दूर सन। आम इनसानां नूं उही मंनणा पैंदा सी जो उस दे धरम दे लीडर जां राजे दे अधिकारी उनहां नूं दसदे सन। गिआन कुझ खास गिरजिआं, मठां, मंदरां अते पुसतकां विच्च बंद हो गिआ। लिखाई दी कला नें जाणकारी नूं अमर ज़रूर बणा दित्ता, पर नाल ही इस नूं कुझ चोणवें लोकां दी इजारे-दारी बणा दित्ता। किसे किताब दी नकल करना बहुत महिंगा अते मिहनत दा कंम सी। इस लई किताबां बहुत थोड़ीआं अते बहुत महिंगीआं सन। नां-बराबरी अते समाजिक वरगी-करन पैदा वी होए अते पक्के वी हुंदे गए। हज़ारां साल जन-सधारन इह सभ सहिंदे रहे अते दुनीआ बहुत ही मठ्ठी चाल नाळ चलदी रही। पर फिर इक्क मशीन नें सभ कुझ बदल दित्ता।

3. छपाई दा खोज

15वीं सदी विच्च जरमनी विच्च बणाई गुटिनबरग दी प्रिंटिंग प्रैस नें सूचना/ जाणकारी दे नैट्ट-वरक नूं हमेशा लई बदल दित्ता। इह मशीन इक्क ऐसी क्रांती सी जिस नें जो गिआन पहिलां गिरजिआं, मठां अते राज-महिलां विच्च कैद सी, उस नूं आम आदमी तक्क पहुंचा दित्ता। इसदा सभ तों पहिलां अते सभ तों वध्ध असर धरम 'ते पिआ पर इह प्रभाव धरम तक्क सीमित नहीं रिहा। विगिआन दी दुनीआ विच्च वी कौपरनिकस, गैलिलिओ, निऊटन वरगे विगिआनीआं दे विचार हुण किताबां दे रूप विच्च छप के पूरे यूरप दे विगिआनीआं तक्क पहुंचण लग्गे। इसे कारन विगिआनिक क्रांती संभव हो सकी, जिस नें सानूं ब्रहिमंड दे नियमां नूं समझण दी ताकत दित्ती।

इस मशीन नें धरम नूं चुणौती दित्ती, विगिआन नूं जनम दित्ता अते राशटरां दा निरमाण कीता। जाणकारी दे नैट्ट-वरक नें होर क्रांतीआं नूं जनम दित्ता, जिवें कि: अमरीकी अते फ़रांसीसी क्रांतीआ। आज़ादी, बराबरी, भाईचारे वरगे विचार पुसतकां राहीं ही फैले अते इनहां नें ही लोकां नूं राजा-शाही विरुध्ध लाम-वंद कीता। इसदे नाल ही राशटरवाद दी भावना दा जनम होइआ। पर किताबां आदि दा लाभ वी समाज दे उच्च वरगां अते शहिरां तक्क ही सीमत रिहा। नाळ ही इस नवें नैट्ट-वरक दीआं होर वी चुणौतीआं सन। हुण कोई कुझ वी छाप सकदा सी। सच्च दे नाळ नाळ झूठ दा परचार वी उतनी ही तेज़ी नाल फैलाइआ जा सकदा सी। भावें जाणकारी हुण तेज़ी नाल फैल सकदी सी पर हुण वी उसनूं इक जगहा तों दूजी जगहा जाण विच्च समां लगदा सी। (उदाहरण वजों राशटरपती लिंकन दी हत्तिआ दी ख़बर यूरप विच्च 12 दिनां बाअद पहुंची सी)। इस सीमा नूं खतम करन लई इक्क होर महत्तवपूरण तकनालोजी दी ज़रूरत सी जो जाणकारी नूं तेज रफ़तार दे सके।

4. टैलीग्राफ, टैलीफ़ोन, रेडीओ तों इंटरनैट्ट

फिर 19वीं सदी विच्च इनसान नें बिजली नूं काबू करना सिख्ख लिआ अते इस दी वरतों करके टैलीग्राफ दी काढ कढ्ढी। सूचना तारां राहीं, चानण दी गती नाल हज़ारां किलो मीटर दा सफर कर सकदी सी। जलदी बाअद ही टैलीफ़ोन दा आविशकार हो गिआ, जिस नें मनुख्खी आवाज़ नूं तारां राहीं भेजणा संभव बणाइआ। टैलीविज़न नें आवाज़ ही नहीं सगों तसवीरां नूं वी लोकां तक्क पहुंचाइआ। हुण दुनीआं दे किसे इक्क कोने विच्च हो रही घटना दी ख़बर अते तसवीरां तुरंत पूरी दुनीआ विच्च पहुंच जांदीआं हन। इस नाळ साडे आवाजाई अते ढोअ-ढुआई दे सिसटम होर मजबूत होए। वपार ’च वाधा होइआ।

5. डिज़िटल युग्ग, इंटरनैट्ट अते ए.आई

20वीं सदी दे अखीर विच्च इक्क ऐसी तकनौलोजी दा विकास होइआ जो हर सूचना दा परसार करन तों इलावा इस नूं बणाउण दी शकती वी रखदी सी। पिछलीआं क्रांतीआं नें, भावें उह लिखाई होवे, प्रिंटिंग होवे जां बिजली दा जाळ होवे, जाणकारी दे प्रवाह नूं तेज़ अते विशव-विआपी बणाइआ। पर उनहां नूं बणाउण अते विआपक पध्धर 'ते परसार करन दा कंम कुझ कु लोकां दे हत्थां विच्च सी। चाहे उह पुजारी-वरग होवे, प्रकाशक होण जां मीडीआ हाऊस होण – आम आदमी इक्क उप-भोगता सी। फिर इंटरनैट आइआ जिस राहीं कोई वी, कदे वी आपणी गल्ल सारी दुनीआ तक्क पहुंचा सकदा सी। विकीपीडीआ नें दुनीआं दे सभ तों वड्डे विशव-कोश नूं सभ लई मुफत कर दित्ता। गूगल नें दुनीआं दी किसे वी जाणकारी दी इक्क सकिंट विच्च खोज करनी संभव बणा दित्ती। यू-टिऊब नें सिख्खण अते सिखाउण दे तरीके नूं बदल दित्ता। पर जिवें कि डा. हरारी सानूं चेतावनी दिंदे हन कि हर नवें सूचना-जाळ दा विकास आपणे नाल नवें ख़तरे लिआउंदा है। नवीं सूचना तकनौलोजी सच्च ते झूठ विचला फरक मिटा रही है। झूठीआं ख़बरां, गलत जाणकारी अते भंडी-प्रचार तेजी नाळ फैल रहे हन। पहिलां जाणकारी नूं दरुसत करन लई संपादक अते पत्तरकार हुंदे सन। पर हुण इक्क झूठी ख़बर वी उतनी ही तेज़ी नाल फैलदी है जिंनी कि सच्ची, बलकि ओस तों वी ज़िआदा तेज़ी नाल, किउंकि उह साडीआं भावनावां नूं वध्ध उतेजित करदी है। असीं सिरफ उही विचार सुणदे हां, जिनहां नाल असीं पहिलां तों ही सहिमत हुंदे हां।

इस तरहां दी सूचना बणाउण वाळीआं कंपनीआं सिरफ सानूं ही जाणकारी नहीं दिंदीआं बलकि साडे बारे वी लगातार जाणकारी इकठ्ठी करदीआं हन। असीं की पसंद करदे हां? की चाहुंदे हां? किस वीडीओ 'ते किंनी देर रुकदे हां? हर इक कलिक्क नूं रिकारड कीता जा रिहा है। इस ‘बिग्ग डैटा’ दा विशलेशण करके ए.आई अधारित ‘अलगोरिदम’ साडा प्रोफाईल बणाउंदे हन। उह सानूं साडे तों बिहतर जाणदे हन कि सानूं की पसंद है। साडे राजनीतक विचार की हन अते साडा अगला कदम की हो सकदा है। फिर उह सानूं ओही गल्लां दिखाउंदे हन जो सानूं होर ज़िआदा उकसाउण अते सानूं होर ज़िआदा कलिक्क करन लई मजबूर करन। जाणकारी दा नैट्टवरक हुण सिरफ इनसानां दुआरा ही नहीं बलकि ए.आई-युकत मशीनां दुआरा चलाइआ जा रिहा है। असीं उस युग विच्च पुज्ज गए हां जित्थे इनसानी धिआन ही सभ तों महत्तवपूरन करंसी है अते विशाल कंपनीआं अते सरकारां इस करंसी नूं खोहण लई साडीआं भावनावां अते कमज़ोरीआं दा फाइदा उठा रहीआं हन। ए.आई हुण लेख लिख सकदा है, तसवीरां बणा सकदा है, संगीत तिआर कर सकदा है। जदों ए.आई किसे इनसान दी आवाज़ अते चिहरे दी हू-ब-हू नकल कर सकदा है, तां असीं आपणे दोसतां अते नेतावां उत्ते किवें भरोसा कर सकांगे? भरोसे टुट्ट रहे हन। असीं इक्क ऐसा जाल बुण लिआ है जो हुण सानूं ही कंट्रोल करन दी समरत्था रख्खदा है। जाणकारी दे जाळां नें मनुख्ख नूं शकती-शाली बणाइआ है। पर इही जाळ मनुख्खी आज़ादी, लोकतंतर ते सच्च लई ख़तरा बण सकदे हन। भविख्ख इस गल्ल ‘ते निरभर करदा है कि असीं ए आई अते डिज़िटल जाळां नूं किवें कंट्रोल करदे हां।

6. किताब दा सार-तत्त: साडे भविख्ख दीआं चुणौतीआं

यूवाल नोआ हरारी दी किताब (नैकसज) दा सार इह है कि मनुख्खी इतिहास दी कुंजी इह समझण विच्च है कि पहिले समिआं विच्च जाणकारी दे नैट्ट-वरक किवें विकसित होए। आपणे समिआं ’च उनहां नें संसार दे होर नैट्ट-वरकां अते सिसटमां ’ते की-की प्रभाव पए? उनहां तों सिख्खिआ लै के असीं समझीए कि हुण विकसत होए सूचना-जाळ संसार नूं किवे प्रभावित करनगे। इह सपशट है कि सरकार सदा उस कोळ रही है जिस नें इनहां नैट्ट-वरकां नूं कंट्रोल कीता है। जो साडा धिआन कंट्रोल करेगा, ओही साडी सोच नूं कंट्रोल करेगा अते जो साडी सोच नूं कंट्रोल करेगा, ओही सानूं कंट्रोल करेगा। अज्ज असीं इक्क दुराहे 'ते खड़े हां। इक रसता सानूं इक्क ऐसे भविख्ख वल लै जा रिहा है जित्थे ए.आई अते जाणकारी दी सही वरतों करके असीं गरीबी, बिमारी, नां-बराबरी अते जंग वरगीआं समस्सिआवां दा हल्ल लभ्भ सकदे हां। दूजा रसता ऐसे हनेरे भविख्ख वल्ल जांदा है जित्थे साडे लई सारे फैसले ऐलगोरिदम अते ए.आई ही करनगे। जित्थे साडी आज़ादी इक्क धोखा बण के रहि जाएगी अते असीं आपणी ही बणाई होई तकनौलोजी दे गुलाम बण जावांगे। इक्क ऐसी दुनीआ जित्थे ऐसी डिजीटल ताना-शाही दा उभार हो रिहा है जो इतिहास दे किसे वी ताना-शाही नालों वध्ध खतरनाक होवेगी, किउंकि इह साडे दिलां अते दिमागां नूं कंट्रोल करेगी।

फिर असीं की करीए? सभ तों पहिला कदम है जागरूकता – इह समझणा कि इह नैट्ट-वरक किस तरहां कंम करदे हन। जदों वी आपां आपणे मोबाईल दी वरतों करदे हां तां आपणे-आप नूं पुछ्छीए कि इह वीडीओ मैनूं किउं दिखाई जा रही है? इसदे पिछे किस दा अते की मंतव है? सानूं आपणे धिआन नूं लै के बहुत ज़िआदा सावधान अते जागरूक होण दी लोड़ है। सानूं जाणकारी दे वख्ख-वख्ख सरोतां नूं समझणा पवेगा। सानूं आपणे तों अड्ड विचार रख्खण वाले लोकां नूं वी सुणना चाहींदा है अते किसे गल्ल 'ते अख्खां बंद कर के विशवास करन दी बजाए सवाल पुछ्छण दी आदत पाउणी चाहींदी है। सानूं आपणे बच्चिआं नूं तकनौलोजी तों इलावा इतिहास, राजनीती, अरथ-सासतर, मनो-विगिआन वरगे विशे पड़ाउणे पैणगे तां जो उह समझ सकण कि इह दुनीआ किवें कंम करदी है। ओह डिज़ीटल दुनीआं दे ख़तरिआं नूं समझ सकण। खेडां अते अधिआतमवाद वल मुड़ना पवेगा अते आपणे समाजिक नैट्ट-वरकां दा घेरा वड्डा अते तकड़ा करना पवेगा।

(सूचना:- इस लेख विच्च दित्ते सारे विचार डा.यूवाल नोआ हरारी दी किताब ‘Nexus: A Brief History of Information Networks from the Stone Age to AI’ ‘ते आधारित हन। इह लेख सिरफ समीखिआ दे रूप विच्च उनहां प्रती सतिकार सहित लिखिआ गिआ है। मूल किताब अते इसदे कापी-राईट दे सभ हक्क लेखक अते प्रकाशक कोळ हन।)