اجّ دے پْرسِدھّ اِتِہاسکار-پھِلاسپھر یُوال نۄیا ہراری ولۄں لِکھی اتے 2024 وِچّ چھپی کِتاب ’نَیکسج‘( Nexus), سںسّار دِییاں ’بَیسٹ سَیلّرج‘ وِچّۄں وی چۄٹی دی کِتاب ہَے۔ اِہ پتھّر یُگ تۄں لَے کے٬ اجّ دی اے.آئی تکّ دے سُۄچنا-جالھاں (اِنپھارمیشن نَیٹّ-ورکس) دا سںکھّیپ اِتِہاس ہَے۔ سُۄچنا-جالھ تۄں بھاو ہَے سُۄچنا (جاݨکاری) دے سںچّار جاں پرسار دا سِسٹم٬ تاݨا-باݨا۔ پتھّر-یُگ تۄں شُرُۄ ہۄ کے سمیں-سمیں سِر٬ ستھانک لۄڑاں اتے ہالاتاں انُسار٬ سُۄچنا-پرسار دے انیکاں سِسٹم وِکسِت ہۄئے ہن – اُداہرن وجۄں٬ اواجاں راہِیں٬پَیدل اتے گھۄڑ-سواراں راہِیں٬ کبُۄتراں راہِیں۔ ڈھائی ہذار سال پہِلاں دَۄڑاک پھائیِڈِپِیڈِیذ نیں٬ مَیراتھن دے یُدھّ دی جِتّ دی سُۄچنا٬ یُۄنان دی راجدھانی اَیتھنج تکّ دَۄڑ کے ہی پہُںچّائی سی۔ ڈاک-تار وِبھاگ٬ ٹَیلِیفۄن٬ ریڈِیئۄ , اِںٹرنَیٹّ آدِ ماڈرن یُگ دے سُۄچنا-جالھاں دِییاں اُداہرݨاں ہن۔

سُۄچنا دے اݨگِݨت پرسار-سادھن ہن اتے اِہ اِکلّا لِکھتاں جاں بۄلِییاں راہِیں ہی نہِیں ہُںدّا۔ کِسے چَۄںک ’چ لگِّییاں لال-ہرِییاں لائیِٹاں وی کِسے سُۄچنا-جالھ دا ہِسّا ہن۔ چھۄٹے بچّے دا رۄݨا ماں لئی سُۄچنا ہَے اتے ماں دی تکّݨی وِچّ بچّے لئی سُۄچنا ہَے۔ سُۄچنا-جالھاں نیں تکنَۄلۄجی٬ سماجِک ڈھاںچِیاں٬ راجنِیتک پْرݨالھِییاں٬ ارتھ-وِوستھاواں اتے سبھِیاچاراں دے وِکاس اتے بدلائۄ وِچّ اہِم بھُۄمِکا نِبھائی ہَے۔ ارتھات اِنہاں نیں سںسّار دے ہۄر ’نَیٹّ-ورکس‘ ’تے بہُت ڈُۄںگھا اسر پائِیا ہَے۔ اِتِہاس گواہ ہَے کِہ سُۄچنا-پرسار دی ہر وڈّی کاڈھ تۄں بائد٬ سںسّار وِچّ ابھُۄت-پُۄرب تبدِیلِییاں ہُںدِّییاں رہِییاں ہن – اِتھّۄں تکّ کِہ کْراںتِییاں وی ہُںدِّییاں رہِییاں ہن۔ ہُݨ تکّ اسِیں آپݨے اِتِہاس نُۄں راجنِیتک٬ آرتھِک سماجِک اتے دھارمِک پرِپیکھاں انُسار لِکھِیا-پڑھِیا ہَے پر ہُݨ اِس نُۄں٬ اِس ترہاں دے اہِم پر اݨگَۄلھے پکھّاں تۄں وی وِچارِیا جاݨ لگّا ہَے۔

سُۄچنا دا اسلِیئت اتے سچّ نالھ بہُتا سمبّںدھّ نہِیں۔ منُکھّ ولۄں اِس دی ورتۄں کہاݨِییاں٬ مِتھّ٬ سںکّلپ٬ وِشواس اتے بْرِتاںت سِرجݨ اتے جھُۄٹھ بۄلݨ وِچّ وی بہُت ہُںدّی سی اتے ہَے۔ اِنہاں کہاݨِییاں٬ مِتھّاں٬ بْرِتاںتاں اتے سںکّلپاں آدِ نیں ہی منُکھّ نُۄں وِشال سمُۄہ بݨا کے اِکٹھّے رہِݨ اتے رلھ کے کمّ کرنا سِکھائِیا۔ اِس سمرتھّا نیں ہی اُس نُۄں باکی سارے جِیواں نالۄں شکتی-شالی بݨائِیا۔ ہۄر جِیو اِس ترہاں نہِیں کر سکدے بھاویں کِہ بۄلِییاں اُنہاں دِییاں وی ہن۔ اِنہاں گُݨاں (اَۄگُݨاں) نیں سانُۄں چھۄٹے-چھۄٹے سمُۄہاں نُۄں اِکٹھّے کر کے٬ وڈّے سماج بݨائُݨ دی سمرتھّا دِتّی۔ اِنہاں ادِکھّ تاݨِیاں-باݨِیاں نیں منُکھّ نُۄں اِکّ دُۄجے نال اِس ترہاں جۄڑ دِتّا کِہ اۄہ اِکلّے کھُۄن دے رِشتے نال ہی نہِیں٬ بلکِہ ساںجھِییاں کہاݨِییاں٬ ساںجھے مِتھّاں اتے بْرِتاںتا دے رِشتِیاں راہِیں وی جُڑے ہۄئے سن۔ بھاو اِہ کِہ سُۄچنا (جاݨکاری) دے شُرُۄیاتی نَیٹّ-ورک کہاݨِییاں اتے وِشواساں 'تے آدھارِت سن۔ ڈا. ہراری اِہ گلّ ذۄر دے کے کہِںدّے ہن کِہ سانُۄں جۄڑن لئی اسلِیئت اتے سچّ دی اۄنی بھُۄمِکا نہِیں٬ جِنّی کِہ کتھا-کہاݨِییاں٬ بْرِتاںتاں٬ سںکّلپاں اتے وِشواساں دی ہَے۔ بھاو سُۄچنا دا اسلِیئت اتے سچّ نالھ بہُتا سمبّںدھّ نہِیں – جے ہُںدّا تاں اجّ دی سُۄچنا-بھرپُۄر دُنِییا ’چ٬ سچّ دا ہی بۄل-بالا ہۄݨا سی۔ اِہ تتھّ اِکّ گُںجھّلھدار بُجھارت ہَے کِہ سچّ سانُۄں آپس ’چ جۄڑن دی اۄنی سمرتھّا نہِیں رکھدا٬ جِنّا کِہ اسِیں سمجھِیں بَیٹھے ہاں۔

Information isn’t truth. ----and information networks throughout history have often privileged order over truth (p-400). ‘Nexus’ By Harari

وِچار دی گلّ ہَے کِہ جے اِتِہاس وِچّ اِہ سبھ کُجھ ہُںدّا رِہا ہَے تاں اجّ دے یُگ وِچّ ڈِذِٹل ڈَیٹا٬ اِںٹرنَیٹّ٬ سۄشل مِیڈِییا اتے اے.آئی دے سُۄچنا-جالھاں دا منُکھّ دے ورتمان اتے بھوِکھّ تے کی اسر پویگا؟ ڈا. ہراری ولۄں اِس وِشے تے کِتاب لِکھݨا اتے اُس کِتاب دا فَۄری تَۄر تے بَیسٹ-سَیلّر بݨ جاݨا٬ اِس وِشے دی مہتّتا درسائُںدے ہن۔ اُنہاں دی کِتاب دا مںتّو ہی سںسّار نُۄں اِس سمبّںدھّی جاگرُۄک کرنا ہَے۔ اُنہاں ولۄں اِس وِچّ چِتاونِییاں دِتِّییاں گئیِیاں ہن کِہ اے.آئی دی اںدھّا-دھُںدّ ورتۄں دے کی-کی مںدّے پربھاو پَیݨ دے آسار ہن اتے اِنہاں تۄں بچݨ لئی کی-کی ساودھانِییاں ذرُۄری ہن۔ ڈا. ہراری دِییاں نسِیہتاں دی اہِمِیئت سمجھݨ لئی اِتِہاس دے مُکھّ سُۄچنا-جالھاں (اِنپھارمیشن نَیٹّ-ورکس) ’تے وِچار کردے ہاں۔ اِنہاں نُۄں پںجّ اِتِہاسک یُگاں انُسار وںڈِّیا گِیا ہَے:

1. پتھّر یُگّ – سُۄچنا دا مُۄںہۄ-مُۄںہی پرسار

بھاویں منُکھّ سْرِشٹی دا سبھ تۄں تاکتور پْراݨی نہِیں٬ پر بھاشا اتے بۄلی نیں اُس نُۄں اِس دا مالک بݨا دِتّا ہَے٬ اتے اِہی ساڈی سُۄچنا (جاݨکاری) دے پرسار دا مُکھّ آدھار بݨی ہَے۔ سپشٹ ہَے کِہ سُۄچنا٬ گِیان اتے شکتی دا مُکھّ سادھن سی اتے ہَے۔ سادھن اِہ سِیاݨپ دا وی ہَے٬ پر منُکھّ اِس کمّ لئی اِس دی بہُتی ورتۄں نہِیں کردا۔ اِس لئی سںسّار ’چ سِیاݨپ دی آدِ-کال تۄں ہی گھاٹ رہی ہَے۔ شُرُۄ وِچّ سُۄچنا-پرسار دا کمّ مُۄںہۄ-مُۄںہی سی جۄ منُکھّ دی بۄلݨ دی سمرتھّا اتے یاد-شکتی تے نِربھر سی۔ پر اِس نَیٹّ-ورک دی اِکّ ہدّ سی کِئُںکِہ اِہ منُکھّی یاد-شکتی 'تے نِربھر سی۔ جدۄں ہذاراں تۄں ودھّ کے لکھّاں لۄکاں دا سماج بݨائُݨ دی گلّ آئی٬ تاں سِرپھ یاد-شکتی 'تے بھرۄسا کرنا سپھل نہِیں ہۄ سکِیا۔ اِنسانی دِماگ٬ اِنا ’ڈَیٹا‘ اتے اِنی جاݨکاری/سُۄچنا یاد نہِیں سی رکھّ سکدا۔ منُکھّتا اِکّ اَیسے مۄڑ 'تے پہُںچّ گئی سی جِتھّے اُسنُۄں وِشال سامراج اتے وڈّے-وڈّے شہِر بݨائُݨ لئی سُۄچنا-پرسار دے نویں اتے ودھّ بھرۄسے-مںدّ تاݨے-باݨے دی ذرُۄرت سی۔

2. لِکھت دی کھۄج

اِنہاں ہالاتاں نیں ساڈھے کُ پںجّ کُ ہذار پہِلاں لِکھائی دی کْراںتی نُۄں جنم دِتّا۔ اِس نیں جاݨکاری نُۄں بھَۄتِک رُۄپ دِتّا٬ جِس کر کے اِس نُۄں دیکھِیا جا سکدا سی٬ چھپوائِیا جا سکدا سی اتے سالاں-سال سمبھّالھِیا جا سکدا سی۔ دُنِییا ہُݨ سِرف وِئکتِییاں اتے وستُۄیاں دا سمُۄہ ہی نہِیں رہِ گئی سی بلکِہ اِہ سِلا-لیکھاں٬ کاگجاں٬ فائیِلاں٬ رجِسٹراں اتے نکشِیاں دا اِکّ پْرݨالھی-بدھ سِسٹم وی بݨ گئی سی۔ اِہ سُۄچنا/جاݨکاری دا اِکّ نواں اتے ذِیادا تاکتور نَیٹّ-ورک سی جۄ کاگذ٬ سِیاہی اتے ادھِکاری-ورگ ’تے نِربھر سی۔ سپشٹ ہَے کِہ لِکھائی کر کے ہی رۄمن جاں مَۄرِییا ورگے وِشال سامراج سمبھّو ہۄ سکے۔

لِکھائی کرکے ہی دھارمِک فلسفِیاں نُۄں لِکھتی رُۄپ دِتّا گِیا٬ جِنہاں نیں اݨگِݨت لۄکاں نُۄں آپس وِچّ جۄڑِیا ہۄئِیا سی۔ پر جِنہاں پوِتّر کِتاباں وِچّ اِہ درج سن اتے ہۄر راجسی فرمان کُجھ بںدِّیاں کۄلھ ہی سن اتے آم آدمی دی پہُںچّ تۄں بہُت دُۄر سن۔ آم اِنساناں نُۄں اُہی منّݨا پَیںدا سی جۄ اُس دے دھرم دے لِیڈر جاں راجے دے ادھِکاری اُنہاں نُۄں دسدے سن۔ گِیان کُجھ کھاس گِرجِیاں٬ مٹھاں٬ مںدّراں اتے پُستکاں وِچّ بںدّ ہۄ گِیا۔ لِکھائی دی کلا نیں جاݨکاری نُۄں امر ذرُۄر بݨا دِتّا٬ پر نال ہی اِس نُۄں کُجھ چۄݨویں لۄکاں دی اِجارے-داری بݨا دِتّا۔ کِسے کِتاب دی نکل کرنا بہُت مہِںگّا اتے مِہنت دا کمّ سی۔ اِس لئی کِتاباں بہُت تھۄڑِییاں اتے بہُت مہِںگِّییاں سن۔ ناں-برابری اتے سماجِک ورگی-کرن پَیدا وی ہۄئے اتے پکّے وی ہُںدّے گئے۔ ہذاراں سال جن-سدھارن اِہ سبھ سہِںدّے رہے اتے دُنِییا بہُت ہی مٹھّی چال نالھ چلدی رہی۔ پر پھِر اِکّ مشِین نیں سبھ کُجھ بدل دِتّا۔

3. چھپائی دا کھۄج

15وِیں سدی وِچّ جرمنی وِچّ بݨائی گُٹِنبرگ دی پْرِںٹِّںگّ پْرَیس نیں سُۄچنا/ جاݨکاری دے نَیٹّ-ورک نُۄں ہمیشا لئی بدل دِتّا۔ اِہ مشِین اِکّ اَیسی کْراںتی سی جِس نیں جۄ گِیان پہِلاں گِرجِیاں٬ مٹھاں اتے راج-مہِلاں وِچّ کَید سی٬ اُس نُۄں آم آدمی تکّ پہُںچّا دِتّا۔ اِسدا سبھ تۄں پہِلاں اتے سبھ تۄں ودھّ اسر دھرم 'تے پِیا پر اِہ پْربھاو دھرم تکّ سِیمِت نہِیں رِہا۔ وِگِیان دی دُنِییا وِچّ وی کَۄپرنِکس٬ گَیلِلِئۄ٬ نِئۄُٹن ورگے وِگِیانِییاں دے وِچار ہُݨ کِتاباں دے رُۄپ وِچّ چھپ کے پُۄرے یُۄرپ دے وِگِیانِییاں تکّ پہُںچّݨ لگّے۔ اِسے کارن وِگِیانِک کْراںتی سمبھّو ہۄ سکی٬ جِس نیں سانُۄں بْرہِمںڈّ دے نِئماں نُۄں سمجھݨ دی تاکت دِتّی۔

اِس مشِین نیں دھرم نُۄں چُݨَۄتی دِتّی٬ وِگِیان نُۄں جنم دِتّا اتے راشٹراں دا نِرماݨ کِیتا۔ جاݨکاری دے نَیٹّ-ورک نیں ہۄر کْراںتِییاں نُۄں جنم دِتّا٬ جِویں کِہ: امرِیکی اتے فراںسِیسی کْراںتِییا۔ آذادی٬ برابری٬ بھائیِچارے ورگے وِچار پُستکاں راہِیں ہی پھَیلے اتے اِنہاں نیں ہی لۄکاں نُۄں راجا-شاہی وِرُدھّ لام-وںدّ کِیتا۔ اِسدے نال ہی راشٹرواد دی بھاونا دا جنم ہۄئِیا۔ پر کِتاباں آدِ دا لابھ وی سماج دے اُچّ ورگاں اتے شہِراں تکّ ہی سِیمت رِہا۔ نالھ ہی اِس نویں نَیٹّ-ورک دِییاں ہۄر وی چُݨَۄتِییاں سن۔ ہُݨ کۄئی کُجھ وی چھاپ سکدا سی۔ سچّ دے نالھ نالھ جھُۄٹھ دا پرچار وی اُتنی ہی تیذی نال پھَیلائِیا جا سکدا سی۔ بھاویں جاݨکاری ہُݨ تیذی نال پھَیل سکدی سی پر ہُݨ وی اُسنُۄں اِک جگہا تۄں دُۄجی جگہا جاݨ وِچّ سماں لگدا سی۔ (اُداہرݨ وجۄں راشٹرپتی لِںکّن دی ہتِّیا دی خبر یُۄرپ وِچّ 12 دِناں بائد پہُںچّی سی)۔ اِس سِیما نُۄں کھتم کرن لئی اِکّ ہۄر مہتّوپُۄرݨ تکنالۄجی دی ذرُۄرت سی جۄ جاݨکاری نُۄں تیج رفتار دے سکے۔

4. ٹَیلِیگْراپھ٬ ٹَیلِیفۄن٬ ریڈِیئۄ تۄں اِںٹرنَیٹّ

پھِر 19وِیں سدی وِچّ اِنسان نیں بِجلی نُۄں کابُۄ کرنا سِکھّ لِیا اتے اِس دی ورتۄں کرکے ٹَیلِیگْراپھ دی کاڈھ کڈھّی۔ سُۄچنا تاراں راہِیں٬ چانݨ دی گتی نال ہذاراں کِلۄ مِیٹر دا سپھر کر سکدی سی۔ جلدی بائد ہی ٹَیلِیفۄن دا آوِشکار ہۄ گِیا٬ جِس نیں منُکھّی آواذ نُۄں تاراں راہِیں بھیجݨا سمبھّو بݨائِیا۔ ٹَیلِیوِذن نیں آواذ ہی نہِیں سگۄں تسوِیراں نُۄں وی لۄکاں تکّ پہُںچّائِیا۔ ہُݨ دُنِییاں دے کِسے اِکّ کۄنے وِچّ ہۄ رہی گھٹنا دی خبر اتے تسوِیراں تُرںتّ پُۄری دُنِییا وِچّ پہُںچّ جاںدِییاں ہن۔ اِس نالھ ساڈے آواجائی اتے ڈھۄء-ڈھُیائی دے سِسٹم ہۄر مجبُۄت ہۄئے۔ وپار ’چ وادھا ہۄئِیا۔

5. ڈِذِٹل یُگّ٬ اِںٹرنَیٹّ اتے اے.آئی

20وِیں سدی دے اکھِیر وِچّ اِکّ اَیسی تکنَۄلۄجی دا وِکاس ہۄئِیا جۄ ہر سُۄچنا دا پرسار کرن تۄں اِلاوا اِس نُۄں بݨائُݨ دی شکتی وی رکھدی سی۔ پِچھلِییاں کْراںتِییاں نیں٬ بھاویں اُہ لِکھائی ہۄوے٬ پْرِںٹِّںگّ ہۄوے جاں بِجلی دا جالھ ہۄوے٬ جاݨکاری دے پْرواہ نُۄں تیذ اتے وِشو-وِیاپی بݨائِیا۔ پر اُنہاں نُۄں بݨائُݨ اتے وِیاپک پدھّر 'تے پرسار کرن دا کمّ کُجھ کُ لۄکاں دے ہتھّاں وِچّ سی۔ چاہے اُہ پُجاری-ورگ ہۄوے٬ پْرکاشک ہۄݨ جاں مِیڈِییا ہائۄُس ہۄݨ – آم آدمی اِکّ اُپ-بھۄگتا سی۔ پھِر اِںٹرنَیٹ آئِیا جِس راہِیں کۄئی وی٬ کدے وی آپݨی گلّ ساری دُنِییا تکّ پہُںچّا سکدا سی۔ وِکِیپِیڈِییا نیں دُنِییاں دے سبھ تۄں وڈّے وِشو-کۄش نُۄں سبھ لئی مُپھت کر دِتّا۔ گُۄگل نیں دُنِییاں دی کِسے وی جاݨکاری دی اِکّ سکِںٹّ وِچّ کھۄج کرنی سمبھّو بݨا دِتّی۔ یُۄ-ٹِئۄُب نیں سِکھّݨ اتے سِکھائُݨ دے ترِیکے نُۄں بدل دِتّا۔ پر جِویں کِہ ڈا. ہراری سانُۄں چیتاونی دِںدّے ہن کِہ ہر نویں سُۄچنا-جالھ دا وِکاس آپݨے نال نویں خترے لِیائُںدا ہَے۔ نوِیں سُۄچنا تکنَۄلۄجی سچّ تے جھُۄٹھ وِچلا پھرک مِٹا رہی ہَے۔ جھُۄٹھِییاں خبراں٬ گلت جاݨکاری اتے بھںڈّی-پْرچار تیجی نالھ پھَیل رہے ہن۔ پہِلاں جاݨکاری نُۄں درُست کرن لئی سمپّادک اتے پتّرکار ہُںدّے سن۔ پر ہُݨ اِکّ جھُۄٹھی خبر وی اُتنی ہی تیذی نال پھَیلدی ہَے جِنّی کِہ سچّی٬ بلکِہ اۄس تۄں وی ذِیادا تیذی نال٬ کِئُںکِہ اُہ ساڈِییاں بھاوناواں نُۄں ودھّ اُتیجِت کردی ہَے۔ اسِیں سِرپھ اُہی وِچار سُݨدے ہاں٬ جِنہاں نال اسِیں پہِلاں تۄں ہی سہِمت ہُںدّے ہاں۔

اِس ترہاں دی سُۄچنا بݨائُݨ والھِییاں کمپّنِییاں سِرپھ سانُۄں ہی جاݨکاری نہِیں دِںدِّییاں بلکِہ ساڈے بارے وی لگاتار جاݨکاری اِکٹھّی کردِییاں ہن۔ اسِیں کی پسںدّ کردے ہاں؟ کی چاہُںدّے ہاں؟ کِس وِیڈِیئۄ 'تے کِنّی دیر رُکدے ہاں؟ ہر اِک کلِکّ نُۄں رِکارڈ کِیتا جا رِہا ہَے۔ اِس ’بِگّ ڈَیٹا‘ دا وِشلیشݨ کرکے اے.آئی ادھارِت ’الگۄرِدم‘ ساڈا پْرۄپھائیِل بݨائُںدے ہن۔ اُہ سانُۄں ساڈے تۄں بِہتر جاݨدے ہن کِہ سانُۄں کی پسںدّ ہَے۔ ساڈے راجنِیتک وِچار کی ہن اتے ساڈا اگلا کدم کی ہۄ سکدا ہَے۔ پھِر اُہ سانُۄں اۄہی گلّاں دِکھائُںدے ہن جۄ سانُۄں ہۄر ذِیادا اُکسائُݨ اتے سانُۄں ہۄر ذِیادا کلِکّ کرن لئی مجبُۄر کرن۔ جاݨکاری دا نَیٹّورک ہُݨ سِرپھ اِنساناں دُیارا ہی نہِیں بلکِہ اے.آئی-یُکت مشِیناں دُیارا چلائِیا جا رِہا ہَے۔ اسِیں اُس یُگ وِچّ پُجّ گئے ہاں جِتھّے اِنسانی دھِیان ہی سبھ تۄں مہتّوپُۄرن کرںسّی ہَے اتے وِشال کمپّنِییاں اتے سرکاراں اِس کرںسّی نُۄں کھۄہݨ لئی ساڈِییاں بھاوناواں اتے کمذۄرِییاں دا پھائِدا اُٹھا رہِییاں ہن۔ اے.آئی ہُݨ لیکھ لِکھ سکدا ہَے٬ تسوِیراں بݨا سکدا ہَے٬ سںگِّیت تِیار کر سکدا ہَے۔ جدۄں اے.آئی کِسے اِنسان دی آواذ اتے چِہرے دی ہُۄ-ب-ہُۄ نکل کر سکدا ہَے٬ تاں اسِیں آپݨے دۄستاں اتے نیتاواں اُتّے کِویں بھرۄسا کر سکاںگے؟ بھرۄسے ٹُٹّ رہے ہن۔ اسِیں اِکّ اَیسا جال بُݨ لِیا ہَے جۄ ہُݨ سانُۄں ہی کںٹّْرۄل کرن دی سمرتھّا رکھّدا ہَے۔ جاݨکاری دے جالھاں نیں منُکھّ نُۄں شکتی-شالی بݨائِیا ہَے۔ پر اِہی جالھ منُکھّی آذادی٬ لۄکتںتّر تے سچّ لئی خترا بݨ سکدے ہن۔ بھوِکھّ اِس گلّ ’تے نِربھر کردا ہَے کِہ اسِیں اے آئی اتے ڈِذِٹل جالھاں نُۄں کِویں کںٹّْرۄل کردے ہاں۔

6. کِتاب دا سار-تتّ: ساڈے بھوِکھّ دِییاں چُݨَۄتِییاں

یُۄوال نۄیا ہراری دی کِتاب (نَیکسج) دا سار اِہ ہَے کِہ منُکھّی اِتِہاس دی کُںجّی اِہ سمجھݨ وِچّ ہَے کِہ پہِلے سمِیاں وِچّ جاݨکاری دے نَیٹّ-ورک کِویں وِکسِت ہۄئے۔ آپݨے سمِیاں ’چ اُنہاں نیں سںسّار دے ہۄر نَیٹّ-ورکاں اتے سِسٹماں ’تے کی-کی پْربھاو پئے؟ اُنہاں تۄں سِکھِّیا لَے کے اسِیں سمجھِیئے کِہ ہُݨ وِکست ہۄئے سُۄچنا-جالھ سںسّار نُۄں کِوے پْربھاوِت کرنگے۔ اِہ سپشٹ ہَے کِہ سرکار سدا اُس کۄلھ رہی ہَے جِس نیں اِنہاں نَیٹّ-ورکاں نُۄں کںٹّْرۄل کِیتا ہَے۔ جۄ ساڈا دھِیان کںٹّْرۄل کریگا٬ اۄہی ساڈی سۄچ نُۄں کںٹّْرۄل کریگا اتے جۄ ساڈی سۄچ نُۄں کںٹّْرۄل کریگا٬ اۄہی سانُۄں کںٹّْرۄل کریگا۔ اجّ اسِیں اِکّ دُراہے 'تے کھڑے ہاں۔ اِک رستا سانُۄں اِکّ اَیسے بھوِکھّ ول لَے جا رِہا ہَے جِتھّے اے.آئی اتے جاݨکاری دی سہی ورتۄں کرکے اسِیں گرِیبی٬ بِماری٬ ناں-برابری اتے جںگّ ورگِییاں سمسِّیاواں دا ہلّ لبھّ سکدے ہاں۔ دُۄجا رستا اَیسے ہنیرے بھوِکھّ ولّ جاںدا ہَے جِتھّے ساڈے لئی سارے پھَیسلے اَیلگۄرِدم اتے اے.آئی ہی کرنگے۔ جِتھّے ساڈی آذادی اِکّ دھۄکھا بݨ کے رہِ جائیگی اتے اسِیں آپݨی ہی بݨائی ہۄئی تکنَۄلۄجی دے گُلام بݨ جاواںگے۔ اِکّ اَیسی دُنِییا جِتھّے اَیسی ڈِجِیٹل تانا-شاہی دا اُبھار ہۄ رِہا ہَے جۄ اِتِہاس دے کِسے وی تانا-شاہی نالۄں ودھّ کھترناک ہۄویگی٬ کِئُںکِہ اِہ ساڈے دِلاں اتے دِماگاں نُۄں کںٹّْرۄل کریگی۔

پھِر اسِیں کی کرِیئے؟ سبھ تۄں پہِلا کدم ہَے جاگرُۄکتا – اِہ سمجھݨا کِہ اِہ نَیٹّ-ورک کِس ترہاں کمّ کردے ہن۔ جدۄں وی آپاں آپݨے مۄبائیِل دی ورتۄں کردے ہاں تاں آپݨے-آپ نُۄں پُچھِّیئے کِہ اِہ وِیڈِیئۄ مَینُۄں کِئۄں دِکھائی جا رہی ہَے؟ اِسدے پِچھے کِس دا اتے کی مںتّو ہَے؟ سانُۄں آپݨے دھِیان نُۄں لَے کے بہُت ذِیادا ساودھان اتے جاگرُۄک ہۄݨ دی لۄڑ ہَے۔ سانُۄں جاݨکاری دے وکھّ-وکھّ سرۄتاں نُۄں سمجھݨا پویگا۔ سانُۄں آپݨے تۄں اڈّ وِچار رکھّݨ والے لۄکاں نُۄں وی سُݨنا چاہِیںدا ہَے اتے کِسے گلّ 'تے اکھّاں بںدّ کر کے وِشواس کرن دی بجائے سوال پُچھّݨ دی آدت پائُݨی چاہِیںدی ہَے۔ سانُۄں آپݨے بچِّیاں نُۄں تکنَۄلۄجی تۄں اِلاوا اِتِہاس٬ راجنِیتی٬ ارتھ-ساستر٬ منۄ-وِگِیان ورگے وِشے پڑائُݨے پَیݨگے تاں جۄ اُہ سمجھ سکݨ کِہ اِہ دُنِییا کِویں کمّ کردی ہَے۔ اۄہ ڈِذِیٹل دُنِییاں دے خترِیاں نُۄں سمجھ سکݨ۔ کھیڈاں اتے ادھِیاتمواد ول مُڑنا پویگا اتے آپݨے سماجِک نَیٹّ-ورکاں دا گھیرا وڈّا اتے تکڑا کرنا پویگا۔

(سُۄچنا:- اِس لیکھ وِچّ دِتّے سارے وِچار ڈا.یُۄوال نۄیا ہراری دی کِتاب ‘Nexus: A Brief History of Information Networks from the Stone Age to AI’ ’تے آدھارِت ہن۔ اِہ لیکھ سِرپھ سمِیکھِیا دے رُۄپ وِچّ اُنہاں پْرتی ستِکار سہِت لِکھِیا گِیا ہَے۔ مُۄل کِتاب اتے اِسدے کاپی-رائیِٹ دے سبھ ہکّ لیکھک اتے پْرکاشک کۄلھ ہن۔)