अगली सवेर चाह अते पराउठिआं तों विहले होण बाअद, सानूं तिंनां भरावां नूं बापू दे ‘दरबार’ ‘च हाज़र होण दा हुकम होइआ। उह रेडीओ वाले कमरे ‘च फ़रश ‘ते विछी इक्क पुराणी दरी उत्ते चौंकड़ा मारी, इक्क अख़बार दे कालमां ‘च गुआचिआ होइआ सी। उस दे चिहरे ‘च नां कसेवां सी, नां ही ढिळ्ळक, ते नां ही खेड़ा! बालड़े जेहे मेरे कंबदे हत्थ इक्क दूजे नूं पळोसण लग्गे। भावें पहिली शाम, साडे तिंनां भरावां वल्लों गाई कवीशरी नें बापू दे बुल्ल्हां ‘च मुसकानां उगाअ दित्तीआं सन, पर मेरे ज़िहन ‘च इह ख़दशा हाले वी हंगाळे लै रिहा सी कि बापू सानूं अग्गे तों कवीशरी गाउण तों वरजेगा।
-अख़बार इकठ्ठे करो ते औस कोने ‘च टिकाअ दिओ, ऐनक दे फ़रेम उप्पर दी आपणीआं नज़रां साडे वल्ल सेधदिआं, बापू धीमी सुर ‘च बोलिआ। उस दे बोलां ‘च नां तलख़ी सी, नां नरमी ते नां ही हुकम।
अगले पल हिंदी, पंजाबी, अते उरदू दे, एधर ओधर खिल्लरे पए अख़बार, साडे हत्थां ‘च चहड़-चहड़ के, इक्क दूजे नाळ बग़लगीर होण लग्गे।
-बैठो मेरे साहमणे, अख़बार नूं “प्रीत लड़ी” रिसाले कोळ रख्ख के थापड़दिआं बापू बुड़बुड़ाइआ।
-कवीशरी…
लफ़ज़ दे आख़री हिस्से नूं लमकाउंदिआं बापू नें आपणीआं भवां उतांह वल्ल खिच्च लईआं। फिर उस नें सिर खब्बे-सज्जे हिलाइआ, ते उस दे दोवें बुल्ल्ह हौली हौली पासिआं वल्ल नूं वधण लग्गे। उस दा हलका जिहा टीर संघणां होण लग्गिआ।
-कवीशरी, मुंडिओ, बहुत औखा कित्ता ऐ… मेरा थोनूं एस कंम ‘च पाउण दा कोई इरादा नइहीं! मैं चहुंनैं… तुसीं पहड़ाईआं करों ते नौकरीआं ‘ते लग्गों!
बापू दे मूंहों ‘कवीशरी’ शबद सुणदिआं ही, साडे पिंड वाळे साडे दोसत गुरदेव दी भैण दे विआह वाळे बरातीआं दीआं ढाणीआं मेरे दिमाग़ ‘च उदे हो उठ्ठीआं सन। साडे पलेठे ‘कवीशरी शोअ’ नूं सुणन आए, धरमशाला दीआं कंधां ‘ते बैठे अणगिणत स्रोतिआं दीआं, साडे उत्ते गड्डीआं बेझमक अख्खां साकार हो गईआं सन। मेज़ दी लत्त नाळ कस्स के नूड़ी सोटी दे उप्परले सिरे ‘ते रुमाल नाळ बंनहिआं, बलूंगड़े दे सिर वरगा माईक्रोफ़ोन हस्सण लग्गा सी। पर ‘औखा कित्ता’ सुणदिआं ही धरमशाला वाले स्रोते आपणीआं पिठ्ठां झाड़दे, आपो-आपणे घरां नूं तुरन लग्गे। बरातीआं दे मंजे खाली होण लग्गे अते मंजिआं हेठ पईआं शराब दीआं बोतलां बाहर वल्ल नूं रुहड़न लग्गीआं। माईक्रोफ़ोन पिचकण लग्गा अते लाऊडसपीकर दी अवाज़ ‘च रोड़ खड़कण लग्गे!
-हां, मैं तुहानूं कालजां-यूनीवरसिटीआं ‘च पहड़ाउणा चहुंना आं, उच्च विद्दिआ, बापू थोड़े अटकाओ बाअद बोलिआ। -पर पहड़ाई लई काफ़ी सारे पैसिआं दी ज़रूरत है… ते जिंनी कु आपणे कोळ गुंजाइश ऐ, उस मुताबिक मैं थोनूं कालजां दा ख़रचा नइहीं दे सकणा।
हुण बापू ‘प्रीत लड़ी’ दे वरके अग्गे-पिछ्छे पलटण लग्गा जिवें उह आपणे ज़िहन विच्च गुआच गई, कवीशरी दी कोई सतर, लभ्भण दी कोशिश कर रिहा होवे।
-थोनूं कदे मैं दस्सिआ नइहीं बई आपणी अध्धीओं वध्ध ज़मीन हाले वी गहिणे ऐ, बापू, ‘प्रीत लड़ी’ नूं अग्गे-पिछ्छे टिकाउंदिआं, बोलिआ। -मेरा पिओ अफ़ीम दा तकड़ा अमली सी; आख़री साह लैण तों पहिलां उस नें आख़री सिआड़ वी गहिणे कर मारिआ सी… पर एना शुकर आ बई उस नें ज़मीन हाले वेचणी शुरू नहीं सी कीती… मैं ओदों 12 कु साल दा सां… अगले वरहे मेरी मां वी तुर गी… चार भैणां दा बोझ मैं ‘कल्ले नें उठाइआ…हुण दो थोडीआं भैणां ते चार तुसीं भरा … कबीलदारी खासी वड्डी आ… गाइकी ‘च भज्ज-दौड़ बहुत हुंदी आ… इस लई मैं तुहानूं पहड़ाउणा ई चहुंदा आं…
कमरे ‘च छाअ गई चुप्प लंमेरी होण लग्गी।
बापू कदी साडे वल्ल देखदा, कदे रेडीओ वाली अलमारी वल्ल, ते कदे ‘प्रीत लड़ी’ वल्ल।
-असीं किहड़ा पहड़ाई छड्डदे आं, साथों दोहां तों वड्डा, बलवंत, आख़िर हिंमत कर के बोलिआ। –असीं तां बस्स ऐवें शौक नाल ई गाइआ सी।
हुण ‘प्रीत लड़ी’ वार वार बापू दे हत्थां ‘च चहड़न-लत्थण लग्गी। उहदा दा सिर वार वार सज्जे-खब्बे घुंमदा। लगातार उस दी दाहड़ी ‘च कंघी कर रहीआं उस दीआं उंगळां जिवें मेरे दिल ‘ते घसर रहीआं होवण। फेर उस नें आपणीआं नज़रां वारो-वारी साडे चिहरिआं ‘ते घसाउणीआं शुरू कर दित्तीआं। हुण उस दीआं ऐनकां उस दे नक्क तों उत्तर के दरी ‘ते बैठ गईआं। उहदे सज्जे हत्थ दीआं उंगळां उस दीआं मुछ्छां नाळ गुफ़तगू करन लग्गीआं: उह कदे सज्जी मुछ्छ ‘ते जा बैठदीआं ते कदे खब्बी उत्ते। फेर उस दे हत्थ, कलंघड़ी बण के उस दे सिर ‘ते जा बिराजे। मिकाफ़ी देर बआद उस दा मूंह रता कु खुल्हिआ, ते उस दे हेठले बुल्ह समेत, उस दे मूंह दीआं कंनीआं हेठां वल्ल नूं खिच्चीआं गईआं।
-चंगा, इओं करो, बापू अचानक बोलिआ जिवें कवीशरी दी गवाची सतर उस दे दिमाग़ परत आई होवे। -कल्ल्ह वाळी कवीशरी इक्क वारी फेर सुणाओ!
अगले ही पल, शाहणी कौलां दे च्रितर ‘ते शक्क होण बाअद, बीजे बाणीएं वल्लों उस नूं घरों कढ्ढण वाळा द्रिश चितरदी, बापू पारस दी लिखी कवीशरी मेरी ज़ुबान ‘ते खुरक करन लग्गी। मैं गळा साफ़ कीता ते मेरी बाल-उमरी, तिख्खी अवाज़ कमरे ‘च गूंजण लग्गी: कढ्ढ’ती पती नें घरों धक्के मार के/तुर चल्ली वाळ सिर दे खिलार के!
रछपाल ते बलवंत दे सिर इक्क-दूजे वल्ल उल्लरे, ते उह इक्क-सुर हो के बोले: शिवां नें विछोड़ दित्ता पारबती नूं/कौलां रोंदी जांदी करमां दी गती नूं!
बलवंत ते रछपाल चौसतरी पंगती दीआं पिछलीआं दो सतरां मुकाउंदे तां मैं अगली पंगती दीआं पहिलीआं दो सतरां चुक्क लैंदा; मेरीआं सतरां मुकदिआं ही रछपाल बलवंत दी जोड़ी अगलीआं सतरां उठाअ लैंदी। जिओं जिओं छंद आपणी बुलंदी वल्ल वध रिहा सी, बापू दा सिर ते धड़ कदे पासिआं वल्ल नूं हिलदे ते कदे अग्गे-पिछ्छे। छंद दीआं आख़री सतरां जदों असीं तिंनां नें रळ के संपूरन कीतीआं, बापू दीआं अख्खां ‘च फुल्ल-झड़ीआं खिड़ उठ्ठीआं। भुकाने वांग फुल्ल गईआं उस दीआं गल्ल्हां ‘च लाली थरकण लग्गी। ठोडी नूं छाती वल्ल नूं खिचदिआं, उस नें आपणे बुल्ल्हां नूं छतरी वांग खोल्ह दित्ता। गुलाबी-फुल्लां दा गुलदसता बणे आपणे चिहरे नूं उस नें चार-पंज वार सज्जे खब्बे फेरिआ।
-वाह उए मुंडिओ! उह मूंह फुलाअ के बोलिआ। -एनी वधीआ गाइकी आपणे-आप ई किवें सिख्खगे?
# # #
शाम दा घुस-मुसा संघणा होण लग्गा तां बेबे दा हुकम होइआ: चिमनीआं साफ़ करो!
इक्क खाली बोरी, रेडीओ वाळे कमरे दे साहमणे, विहड़े ‘च विछ गई, ते किल्लीआं ‘ते लटकदीआं लालटैणां ते रेडीओ वाळे कमरे दी अंगीठी ‘ते बैठा लैंप बोरी ‘ते उत्तर आए। चिमनीआं, लालटैणां दीआं पस्सळीआं ‘चों मलकड़े-मलकड़े निक्कळ के, साडे निक्के निक्के हत्थां ‘च फड़े गिल्ले पोणिआं नाळ साफ़ होण लग्गीआं। मिट्टी दे तेल वाली पीपी हरकत ‘च आई, ते लैंप-लालटैणां दे हेठले पासे बणे पेटां ‘च छल्लां वज्जण लग्गीआं। मिट्टी दे तेल दी गंध विहड़े ‘चों फैलदी फैलदी कमरिआं तीक अप्पड़ गई।
रसोई ‘च, मिट्टी दी अंगीठी उत्ते उब्बळदे आंडिआं दी गुड़-गुड़ जदों रेडीओ वाळे कमरे तीक खड़कण लग्गी, तां बापू नें अलमारी ‘चों कढ्ढ के बोतल नूं छलकाइआ। कच्च दा गलास, पाणी वाळी गड़वी, ते कट्टे होए गंढिआं दी पलेट, बापू दी कुरसी साहमणे पए मेज़ उप्पर उत्तरन लग्गे। बापू दीआं अख्खां ‘च तारे खिड़न लग्गे।
-गल्ल सुणो, मुंडिओ! दूसरा पैग्ग गलास ‘च पाउंदिआं बापू बोलिआ। -आओ थोडी कवीशरी दी गल्ल मुकाईए।
आंडे छिलदे साडे हत्थ थांएं सुंन हो गए। किते बापू साडे कवीशरी गाउण ‘ते पबंदी ही नां ला देवे!
-कवीशरी ‘च मैं तकड़ा नाम कमाइऐ; जित्थे मेरे कवीशरी जत्थे दा प्रोगराम होवे, लोक दस दस कोह तों वहीरां घत्त के सुणन आउंदे आ। तुसीं निआणे ओं, ते गाउंदे वी चंगा ओं; अभिआस करा के मैं थोनूं गुणीएं ‘च लै आऊंगा। इस लई लोक तुहानूं वी हत्थां ‘ते चुक्कणगे। पर मैं तुहाडी पहड़ाई दा नुकसान होइआ नहीं देखणा चहुंदा।
दूजा पैग्ग बापू नूं बेसबरी नाळ उडीक रिहा सी।
-गाइकी दा कोई प्रोगराम जे सिरफ़ शनीचर जां ऐतवार नूं होवे तां तुसीं जा सकदे हो।
अगली सवेर, बापू वल्लों कवीशरी ‘च चितरिआ, दसवें गुरू दे नंनहे साहिबज़ादिआं दी शहीदी दा प्रसंग, साडे हत्थां ‘च फड़ाउंदिआं बापू नें ताकीद कीती कि दो हफ़ते ‘च उस प्रसंग दे तकरीबन पंदरां-सोलां छंद ज़ुबानी याद होणे चाहीदे नें।
नवंबर दे मुढले पख्ख दी सरदी नें, टीन दीआं पेटीआं अते लक्कड़ दे संदूक ‘च, निसळेवां हंढाउंदीआं रजाईआं नूं धूह के मंजिआं ‘ते लै आंदा। मंजे दिन वेळे धुप्प सेकदे, ते सूरज दे छिपाअ तों पहिलां ही दलान अते पेटी वाळे कमरे ‘च जा खहड़दे।
साडा तिंनां भरावां दा डेरा, हत्थां नाळ गेड़ के पठ्ठे कुतरन वाली मशीन कोल सी जिहड़ी आप ओस पड़छत्ते दे इक्क पासे सारी दिहाड़ी चुप्पचाप खलोती रहिंदी जिस ‘च मझ्झां, कट्टीआं ते गाईआं दा वसेबा सी। पड़छत्ते दे तिंन पासीं तां कंधां सन पर चौथा पासा छपाळ खुल्हा सी। कंधों सख्खणे इस चौथे पासे ‘ते, कानिआं नाळ बणाइआ इक्क पड़दा, सिआळो-सिआळ, दिन वेळे छत्त कोळ लिपटिआ रहिंदा अते शाम नूं पशूआं दी, विहड़े वाळे किल्लिआं तों पड़छत्ते अंदर आमद तों बाअद, खुल्ह के, सेहरे वांग तण जांदा।
मशीन दे नज़दीक ही दो मंजिआं विचकार, सिरहाणिआं दे नज़दीक, इक्क सटूल उत्ते मिट्टी दे तेल नाळ जगण वाला लैंप हुंदा सी, जीहदे पेतले जेहे चानण ‘च असीं तिंनें भरा हिसाब दे सुआल कढ्ढण दे नाळ नाळ साहिबज़ादीआं दी शहीदी दा कवीसरी ‘च लिपटिआ प्रसंग याद करन विच्च रुझ्झ गए।
सिआळी दिनां ‘च, शादीआं अते धारमिक दीवानां दा सीज़न होण कारन, बापू दा कवीशरी जत्था डाढा मसरूफ़ हुंदा सी, इस लई उह पंजवें-सत्तवें दिन ही पिंड परतदा। जिस दिन उह पिंड हुंदा, सानूं तिंनां नूं तड़कसार तिंन चार वजे अवाज़ मार दिंदा। निआण-उमरे असीं, रज़ाई दे निघ्घ ‘चों उठ्ठण वेले चीं-चीं करदे, पासे मारदे अते अख्खां मळदे। सोचदे बापू शाइद सानूं अज्ज छुट्टी ही बख़श देवे। पर उह असूलां दा पक्का सी। –उठ्ठो! उठ्ठो!, उह प्रेरना अते हुकम नूं शराब अते पाणी वांग संतुलन ‘च कर के बोलदा। -पहिलां नहाओ ते फुरती ‘च आओ!
इक्क सरदी दी रुत्त, दूसरा तड़कसार दी ठारी, ते उप्परों खुल्ल्ही हवा ‘च खलोते नळके हेठ नहाउण दा हुकम!
सीत तड़कसार दे काळे अकाश ‘च टिमटिमांदे तारिआं हेठ ख़ामोशी धार के सुत्ते विहड़े ‘च लड़खड़ांदे, असीं हत्थ नाळ गिड़न वाळे पंप वल्ल हो जांदे: साडे ‘चों इक्क जणा नळका गेड़दा जिस दी चीं चीं नाळ, खुल्हे अकाश हेठ कंध नाल लिपटी खुरली हेठ बणे खुड्डे ‘च, इक्क दूजी नाळ घसर के सुत्तीआं कुकड़ीआं कुड़-कुड़ाअ उठदीआं। दूसरा जणा, बाळटी ‘च गिर रहे पाणी दे मग्ग भर भर के पिंडे नूं तर कर लैंदा। बाहर भावें ठंड हुंदी पर नळके दा पाणी कोसा, कोसा महिसूस हुंदा। पहिलां पहिलां असीं कहिर दी सरदी ‘च ठंडे पाणी नाळ नहाउण तों त्रभकदे परंतू कुझ दिनां ‘च ही इह समझ लग्ग गई कि पिंडे ‘ते पैण वाळे पाणी दे पहिले दो कु मग्ग ही ठंडे लगदे सन, बाकी दा इशनान तां बिना तकलीफ़ ही हो जांदा।
शूं-शूं बळदे सटोव उत्ते बापू वल्लों बणाई चाह दे सुहड़ाके वजदे तां साडे नरम जिहे सरीरां ‘च गरमी तुणकण लगदी।
-चलो बई पेटी ‘ते, बापू इशारे नाळ आखदा।
असीं तिंनें पेटीआं वाळे कोठे ‘च पई मधरी जिही पेटी दे उप्पर इक्क कतार ‘च बैठ जांदे। मिट्टी दे तेल वाळा लैंप साडे साहमणे सजिआ हुंदा। बापू साडे साहमणे मंजे उत्ते चौंकड़ा मार के साडे वल्ल मूंह कर के बिराजमान हो जांदा।
-करो शुरू!
छोटे साहिबज़ादिआं दी शहीदी दे साके दे छंद इक्क तों बाअद दूसरा साडीआं उच्चीआं अवाज़ां ‘च उध्धड़ी जांदे।
विच विच बापू सानूं रोकदा; दसदा कि स्रोते तुहाडीआं अवाज़ां दे उतराअ-चहड़ाअ, सुरीलता अते बुलंदी दे नाळ नाळ, इह सुणनां चहुंदे हुंदे कि तुसीं गाइकी ‘च कहि की रहे हो; गाइकी दे नाळ नाळ, गाई जा रही शाइरी दा आपणा रस हुंदा है: इस लई हर लफ़ज़ निखार निखार के बोलणा है… नाळे सटेज उत्ते बुत्त बण के नहीं खलोणा सगों कवीशरी दे प्रसंग मुताबिक चिहरे उप्पर अते अवाज़ विच्च करुणा, उदासी, दरद, ग़मी अते ख़ुशी आदिक दे हाव-भाव वी लिआउणे हन अते हत्थां दे इशारे वी करने हन।
फिर उस नें बेबे नूं हुकम कर दित्ता: दिलजीत कुरे, मैं पिंड होवां जां नां; तूं एहनां नूं अलारम ला के तड़किओं तिंन वजे उठाउणा है। चाह नाळ खोए दी इक्क इक्क पिंनी दे के इनहां नूं ऐस पेटी ‘ते बिठाअ देणा है। जिंनी प्रैकटिस इह वध्ध करनगे, ओना ही इनहां दी गाइकी ‘च निखार आवेगा। घंटा कवीशरी दा रिआज़ ते उस तों बाअद सकूल दा कंम।

