اگلی سویر چاہ اتے پرائُٹھِیاں تۄں وِہلے ہۄݨ بائد٬ سانُۄں تِنّاں بھراواں نُۄں باپُۄ دے ’دربار‘ ’چ ہاذر ہۄݨ دا ہُکم ہۄئِیا۔ اُہ ریڈِیئۄ والے کمرے ’چ فرش ’تے وِچھی اِکّ پُراݨی دری اُتّے چَۄںکڑا ماری٬ اِکّ اخبار دے کالماں ’چ گُیاچِیا ہۄئِیا سی۔ اُس دے چِہرے ’چ ناں کسیواں سی٬ ناں ہی ڈھِلھّک٬ تے ناں ہی کھیڑا! بالڑے جیہے میرے کمبّدے ہتھّ اِکّ دُۄجے نُۄں پلھۄسݨ لگّے۔ بھاویں پہِلی شام٬ ساڈے تِنّاں بھراواں ولّۄں گائی کوِیشری نیں باپُۄ دے بُلّہاں ’چ مُسکاناں اُگاء دِتِّییاں سن٬ پر میرے ذِہن ’چ اِہ خدشا ہالے وی ہںگّالھے لَے رِہا سی کِہ باپُۄ سانُۄں اگّے تۄں کوِیشری گائُݨ تۄں ورجیگا۔
-اخبار اِکٹھّے کرۄ تے اَۄس کۄنے ’چ ٹِکاء دِئۄ٬ اَینک دے فریم اُپّر دی آپݨِییاں نذراں ساڈے ولّ سیدھدِیاں٬ باپُۄ دھِیمی سُر ’چ بۄلِیا۔ اُس دے بۄلاں ’چ ناں تلخی سی٬ ناں نرمی تے ناں ہی ہُکم۔
اگلے پل ہِںدّی٬ پںجّابی٬ اتے اُردُۄ دے٬ ایدھر اۄدھر کھِلّرے پئے اخبار٬ ساڈے ہتھّاں ’چ چڑھ-چڑھ کے٬ اِکّ دُۄجے نالھ بغلگِیر ہۄݨ لگّے۔
-بَیٹھۄ میرے ساہمݨے٬ اخبار نُۄں “پْرِیت لڑی” رِسالے کۄلھ رکھّ کے تھاپڑدِیاں باپُۄ بُڑبُڑائِیا۔
-کوِیشری…
لفذ دے آخری ہِسّے نُۄں لمکائُںدِیاں باپُۄ نیں آپݨِییاں بھواں اُتاںہ ولّ کھِچّ لئیِیاں۔ پھِر اُس نیں سِر کھبّے-سجّے ہِلائِیا٬ تے اُس دے دۄویں بُلّہ ہَۄلی ہَۄلی پاسِیاں ولّ نُۄں ودھݨ لگّے۔ اُس دا ہلکا جِہا ٹِیر سںگھّݨاں ہۄݨ لگِّیا۔
-کوِیشری٬ مُںڈِّئۄ٬ بہُت اَۄکھا کِتّا اےَ… میرا تھۄنُۄں ایس کمّ ’چ پائُݨ دا کۄئی اِرادا نٔہِیں! مَیں چہُنَّیں… تُسِیں پڑھائیِیاں کرۄں تے نَۄکرِییاں ’تے لگّۄں!
باپُۄ دے مُۄںہۄں ’کوِیشری‘ شبد سُݨدِیاں ہی٬ ساڈے پِںڈّ والھے ساڈے دۄست گُردیو دی بھَیݨ دے وِیاہ والھے براتِییاں دِییاں ڈھاݨِییاں میرے دِماغ ’چ اُدے ہۄ اُٹھِّییاں سن۔ ساڈے پلیٹھے ’کوِیشری شۄء‘ نُۄں سُݨن آئے٬ دھرمشالا دِییاں کںدھّاں ’تے بَیٹھے اݨگِݨت سْرۄتِیاں دِییاں٬ ساڈے اُتّے گڈِّییاں بیجھمک اکھّاں ساکار ہۄ گئیِیاں سن۔ میذ دی لتّ نالھ کسّ کے نُۄڑی سۄٹی دے اُپّرلے سِرے ’تے رُمال نالھ بنّہِیاں٬ بلُۄںگڑے دے سِر ورگا مائیِکْرۄفۄن ہسّݨ لگّا سی۔ پر ’اَۄکھا کِتّا‘ سُݨدِیاں ہی دھرمشالا والے سْرۄتے آپݨِییاں پِٹھّاں جھاڑدے٬ آپۄ-آپݨے گھراں نُۄں تُرن لگّے۔ براتِییاں دے مںجّے کھالی ہۄݨ لگّے اتے مںجِّیاں ہیٹھ پئیِیاں شراب دِییاں بۄتلاں باہر ولّ نُۄں رُڑھن لگِّییاں۔ مائیِکْرۄفۄن پِچکݨ لگّا اتے لائۄُڈسپِیکر دی اواذ ’چ رۄڑ کھڑکݨ لگّے!
-ہاں٬ مَیں تُہانُۄں کالجاں-یُۄنِیورسِٹِییاں ’چ پڑھائُݨا چہُنّا آں٬ اُچّ وِدِّیا٬ باپُۄ تھۄڑے اٹکائۄ بائد بۄلِیا۔ -پر پڑھائی لئی کافی سارے پَیسِیاں دی ذرُۄرت ہَے… تے جِنّی کُ آپݨے کۄلھ گُںجّائِش اےَ٬ اُس مُتابِک مَیں تھۄنُۄں کالجاں دا خرچا نٔہِیں دے سکݨا۔
ہُݨ باپُۄ ’پْرِیت لڑی‘ دے ورکے اگّے-پِچھّے پلٹݨ لگّا جِویں اُہ آپݨے ذِہن وِچّ گُیاچ گئی٬ کوِیشری دی کۄئی ستر٬ لبھّݨ دی کۄشِش کر رِہا ہۄوے۔
-تھۄنُۄں کدے مَیں دسِّیا نٔہِیں بئی آپݨی ادھِّیئۄں ودھّ ذمِین ہالے وی گہِݨے اےَ٬ باپُۄ٬ ’پْرِیت لڑی‘ نُۄں اگّے-پِچھّے ٹِکائُںدِیاں٬ بۄلِیا۔ -میرا پِئۄ افِیم دا تکڑا املی سی؛ آخری ساہ لَیݨ تۄں پہِلاں اُس نیں آخری سِیاڑ وی گہِݨے کر مارِیا سی… پر اینا شُکر آ بئی اُس نیں ذمِین ہالے ویچݨی شُرُۄ نہِیں سی کِیتی… مَیں اۄدۄں 12 کُ سال دا ساں… اگلے ورہے میری ماں وی تُر گی… چار بھَیݨاں دا بۄجھ مَیں ’کلّے نیں اُٹھائِیا…ہُݨ دۄ تھۄڈِییاں بھَیݨاں تے چار تُسِیں بھرا … کبِیلداری کھاسی وڈّی آ… گائِکی ’چ بھجّ-دَۄڑ بہُت ہُںدّی آ… اِس لئی مَیں تُہانُۄں پڑھائُݨا ای چہُںدّا آں…
کمرے ’چ چھاء گئی چُپّ لمّیری ہۄݨ لگّی۔
باپُۄ کدی ساڈے ولّ دیکھدا٬ کدے ریڈِیئۄ والی الماری ولّ٬ تے کدے ’پْرِیت لڑی‘ ولّ۔
-اسِیں کِہڑا پڑھائی چھڈّدے آں٬ ساتھۄں دۄہاں تۄں وڈّا٬ بلوںتّ٬ آخِر ہِمّت کر کے بۄلِیا۔ –اسِیں تاں بسّ اَیویں شَۄک نال ای گائِیا سی۔
ہُݨ ’پْرِیت لڑی‘ وار وار باپُۄ دے ہتھّاں ’چ چڑھن-لتھّݨ لگّی۔ اُہدا دا سِر وار وار سجّے-کھبّے گھُمّدا۔ لگاتار اُس دی داہڑی ’چ کںگھّی کر رہِییاں اُس دِییاں اُںگلھاں جِویں میرے دِل ’تے گھسر رہِییاں ہۄوݨ۔ پھیر اُس نیں آپݨِییاں نذراں وارۄ-واری ساڈے چِہرِیاں ’تے گھسائُݨِییاں شُرُۄ کر دِتِّییاں۔ ہُݨ اُس دِییاں اَینکاں اُس دے نکّ تۄں اُتّر کے دری ’تے بَیٹھ گئیِیاں۔ اُہدے سجّے ہتھّ دِییاں اُںگلھاں اُس دِییاں مُچھّاں نالھ گُفتگُۄ کرن لگِّییاں: اُہ کدے سجّی مُچھّ ’تے جا بَیٹھدِییاں تے کدے کھبّی اُتّے۔ پھیر اُس دے ہتھّ٬ کلںگھّڑی بݨ کے اُس دے سِر ’تے جا بِراجے۔ مِکافی دیر بیاد اُس دا مُۄںہ رتا کُ کھُلہِیا٬ تے اُس دے ہیٹھلے بُلہ سمیت٬ اُس دے مُۄںہ دِییاں کنِّییاں ہیٹھاں ولّ نُۄں کھِچِّییاں گئیِیاں۔
-چںگّا٬ اِئۄں کرۄ٬ باپُۄ اچانک بۄلِیا جِویں کوِیشری دی گواچی ستر اُس دے دِماغ پرت آئی ہۄوے۔ -کلّہ والھی کوِیشری اِکّ واری پھیر سُݨائۄ!
اگلے ہی پل٬ شاہݨی کَۄلاں دے چْرِتر ’تے شکّ ہۄݨ بائد٬ بِیجے باݨِیئیں ولّۄں اُس نُۄں گھرۄں کڈھّݨ والھا دْرِش چِتردی٬ باپُۄ پارس دی لِکھی کوِیشری میری ذُبان ’تے کھُرک کرن لگّی۔ مَیں گلھا ساف کِیتا تے میری بال-اُمری٬ تِکھّی اواذ کمرے ’چ گُۄںجݨ لگّی: کڈھّ’تی پتی نیں گھرۄں دھکّے مار کے/تُر چلّی والھ سِر دے کھِلار کے!
رچھپال تے بلوںتّ دے سِر اِکّ-دُۄجے ولّ اُلّرے٬ تے اُہ اِکّ-سُر ہۄ کے بۄلے: شِواں نیں وِچھۄڑ دِتّا پاربتی نُۄں/کَۄلاں رۄںدی جاںدی کرماں دی گتی نُۄں!
بلوںتّ تے رچھپال چَۄستری پںگّتی دِییاں پِچھلِییاں دۄ ستراں مُکائُںدے تاں مَیں اگلی پںگّتی دِییاں پہِلِییاں دۄ ستراں چُکّ لَیںدا؛ میرِییاں ستراں مُکدِیاں ہی رچھپال بلوںتّ دی جۄڑی اگلِییاں ستراں اُٹھاء لَیںدی۔ جِئۄں جِئۄں چھںدّ آپݨی بُلںدّی ولّ ودھ رِہا سی٬ باپُۄ دا سِر تے دھڑ کدے پاسِیاں ولّ نُۄں ہِلدے تے کدے اگّے-پِچھّے۔ چھںدّ دِییاں آخری ستراں جدۄں اسِیں تِنّاں نیں رلھ کے سمپُّۄرن کِیتِییاں٬ باپُۄ دِییاں اکھّاں ’چ پھُلّ-جھڑِییاں کھِڑ اُٹھِّییاں۔ بھُکانے واںگ پھُلّ گئیِیاں اُس دِییاں گلّہاں ’چ لالی تھرکݨ لگّی۔ ٹھۄڈی نُۄں چھاتی ولّ نُۄں کھِچدِیاں٬ اُس نیں آپݨے بُلّہاں نُۄں چھتری واںگ کھۄلہ دِتّا۔ گُلابی-پھُلّاں دا گُلدستا بݨے آپݨے چِہرے نُۄں اُس نیں چار-پںجّ وار سجّے کھبّے پھیرِیا۔
-واہ اُئے مُںڈِّئۄ! اُہ مُۄںہ پھُلاء کے بۄلِیا۔ -اینی ودھِییا گائِکی آپݨے-آپ ای کِویں سِکھّگے؟
# # #
شام دا گھُس-مُسا سںگھّݨا ہۄݨ لگّا تاں بیبے دا ہُکم ہۄئِیا: چِمنِییاں ساف کرۄ!
اِکّ کھالی بۄری٬ ریڈِیئۄ والھے کمرے دے ساہمݨے٬ وِہڑے ’چ وِچھ گئی٬ تے کِلِّییاں ’تے لٹکدِییاں لالٹَیݨاں تے ریڈِیئۄ والھے کمرے دی اںگِّیٹھی ’تے بَیٹھا لَیمپ بۄری ’تے اُتّر آئے۔ چِمنِییاں٬ لالٹَیݨاں دِییاں پسّلھِییاں ’چۄں ملکڑے-ملکڑے نِکّلھ کے٬ ساڈے نِکّے نِکّے ہتھّاں ’چ پھڑے گِلّے پۄݨِیاں نالھ ساف ہۄݨ لگِّییاں۔ مِٹّی دے تیل والی پِیپی ہرکت ’چ آئی٬ تے لَیمپ-لالٹَیݨاں دے ہیٹھلے پاسے بݨے پیٹاں ’چ چھلّاں وجّݨ لگِّییاں۔ مِٹّی دے تیل دی گںدھّ وِہڑے ’چۄں پھَیلدی پھَیلدی کمرِیاں تِیک اپّڑ گئی۔
رسۄئی ’چ٬ مِٹّی دی اںگِّیٹھی اُتّے اُبّلھدے آںڈِیاں دی گُڑ-گُڑ جدۄں ریڈِیئۄ والھے کمرے تِیک کھڑکݨ لگّی٬ تاں باپُۄ نیں الماری ’چۄں کڈھّ کے بۄتل نُۄں چھلکائِیا۔ کچّ دا گلاس٬ پاݨی والھی گڑوی٬ تے کٹّے ہۄئے گںڈھِّیاں دی پلیٹ٬ باپُۄ دی کُرسی ساہمݨے پئے میذ اُپّر اُتّرن لگّے۔ باپُۄ دِییاں اکھّاں ’چ تارے کھِڑن لگّے۔
-گلّ سُݨۄ٬ مُںڈِّئۄ! دُۄسرا پَیگّ گلاس ’چ پائُںدِیاں باپُۄ بۄلِیا۔ -آئۄ تھۄڈی کوِیشری دی گلّ مُکائیِئے۔
آںڈے چھِلدے ساڈے ہتھّ تھاںئیں سُنّ ہۄ گئے۔ کِتے باپُۄ ساڈے کوِیشری گائُݨ ’تے پبںدّی ہی ناں لا دیوے!
-کوِیشری ’چ مَیں تکڑا نام کمائِئَے؛ جِتھّے میرے کوِیشری جتھّے دا پْرۄگرام ہۄوے٬ لۄک دس دس کۄہ تۄں وہِیراں گھتّ کے سُݨن آئُںدے آ۔ تُسِیں نِیاݨے اۄں٬ تے گائُںدے وی چںگّا اۄں؛ ابھِیاس کرا کے مَیں تھۄنُۄں گُݨِیئیں ’چ لَے آئۄُںگا۔ اِس لئی لۄک تُہانُۄں وی ہتھّاں ’تے چُکّݨگے۔ پر مَیں تُہاڈی پڑھائی دا نُکسان ہۄئِیا نہِیں دیکھݨا چہُںدّا۔
دُۄجا پَیگّ باپُۄ نُۄں بیسبری نالھ اُڈِیک رِہا سی۔
-گائِکی دا کۄئی پْرۄگرام جے سِرف شنِیچر جاں اَیتوار نُۄں ہۄوے تاں تُسِیں جا سکدے ہۄ۔
اگلی سویر٬ باپُۄ ولّۄں کوِیشری ’چ چِترِیا٬ دسویں گُرُۄ دے ننّہے ساہِبذادِیاں دی شہِیدی دا پْرسںگّ٬ ساڈے ہتھّاں ’چ پھڑائُںدِیاں باپُۄ نیں تاکِید کِیتی کِہ دۄ ہفتے ’چ اُس پْرسںگّ دے تکرِیبن پںدّراں-سۄلاں چھںدّ ذُبانی یاد ہۄݨے چاہِیدے نیں۔
نومبّر دے مُڈھلے پکھّ دی سردی نیں٬ ٹِین دِییاں پیٹِییاں اتے لکّڑ دے سںدُّۄک ’چ٬ نِسلھیواں ہںڈھّائُںدِییاں رجائیِیاں نُۄں دھُۄہ کے مںجِّیاں ’تے لَے آںدا۔ مںجّے دِن ویلھے دھُپّ سیکدے٬ تے سُۄرج دے چھِپاء تۄں پہِلاں ہی دلان اتے پیٹی والھے کمرے ’چ جا کھڑھدے۔
ساڈا تِنّاں بھراواں دا ڈیرا٬ ہتھّاں نالھ گیڑ کے پٹھّے کُترن والی مشِین کۄل سی جِہڑی آپ اۄس پڑچھتّے دے اِکّ پاسے ساری دِہاڑی چُپّچاپ کھلۄتی رہِںدّی جِس ’چ مجھّاں٬ کٹِّییاں تے گائیِیاں دا وسیبا سی۔ پڑچھتّے دے تِنّ پاسِیں تاں کںدھّاں سن پر چَۄتھا پاسا چھپالھ کھُلہا سی۔ کںدھّۄں سکھّݨے اِس چَۄتھے پاسے ’تے٬ کانِیاں نالھ بݨائِیا اِکّ پڑدا٬ سِیالھۄ-سِیالھ٬ دِن ویلھے چھتّ کۄلھ لِپٹِیا رہِںدّا اتے شام نُۄں پشُۄیاں دی٬ وِہڑے والھے کِلِّیاں تۄں پڑچھتّے اںدّر آمد تۄں بائد٬ کھُلہ کے٬ سیہرے واںگ تݨ جاںدا۔
مشِین دے نذدِیک ہی دۄ مںجِّیاں وِچکار٬ سِرہاݨِیاں دے نذدِیک٬ اِکّ سٹُۄل اُتّے مِٹّی دے تیل نالھ جگݨ والا لَیمپ ہُںدّا سی٬ جِیہدے پیتلے جیہے چانݨ ’چ اسِیں تِنّیں بھرا ہِساب دے سُیال کڈھّݨ دے نالھ نالھ ساہِبذادِییاں دی شہِیدی دا کوِیسری ’چ لِپٹِیا پْرسںگّ یاد کرن وِچّ رُجھّ گئے۔
سِیالھی دِناں ’چ٬ شادِییاں اتے دھارمِک دِیواناں دا سِیذن ہۄݨ کارن٬ باپُۄ دا کوِیشری جتھّا ڈاڈھا مسرُۄف ہُںدّا سی٬ اِس لئی اُہ پںجّویں-ستّویں دِن ہی پِںڈّ پرتدا۔ جِس دِن اُہ پِںڈّ ہُںدّا٬ سانُۄں تِنّاں نُۄں تڑکسار تِنّ چار وجے اواذ مار دِںدّا۔ نِیاݨ-اُمرے اسِیں٬ رذائی دے نِگھّ ’چۄں اُٹھّݨ ویلے چِیں-چِیں کردے٬ پاسے ماردے اتے اکھّاں ملھدے۔ سۄچدے باپُۄ شائِد سانُۄں اجّ چھُٹّی ہی بخش دیوے۔ پر اُہ اسُۄلاں دا پکّا سی۔ –اُٹھّۄ! اُٹھّۄ!, اُہ پْریرنا اتے ہُکم نُۄں شراب اتے پاݨی واںگ سںتُّلن ’چ کر کے بۄلدا۔ -پہِلاں نہائۄ تے پھُرتی ’چ آئۄ!
اِکّ سردی دی رُتّ٬ دُۄسرا تڑکسار دی ٹھاری٬ تے اُپّرۄں کھُلّہی ہوا ’چ کھلۄتے نلھکے ہیٹھ نہائُݨ دا ہُکم!
سِیت تڑکسار دے کالھے اکاش ’چ ٹِمٹِماںدے تارِیاں ہیٹھ خامۄشی دھار کے سُتّے وِہڑے ’چ لڑکھڑاںدے٬ اسِیں ہتھّ نالھ گِڑن والھے پمپّ ولّ ہۄ جاںدے: ساڈے ’چۄں اِکّ جݨا نلھکا گیڑدا جِس دی چِیں چِیں نالھ٬ کھُلہے اکاش ہیٹھ کںدھّ نال لِپٹی کھُرلی ہیٹھ بݨے کھُڈّے ’چ٬ اِکّ دُۄجی نالھ گھسر کے سُتِّییاں کُکڑِییاں کُڑ-کُڑاء اُٹھدِییاں۔ دُۄسرا جݨا٬ بالھٹی ’چ گِر رہے پاݨی دے مگّ بھر بھر کے پِںڈّے نُۄں تر کر لَیںدا۔ باہر بھاویں ٹھںڈّ ہُںدّی پر نلھکے دا پاݨی کۄسا٬ کۄسا مہِسُۄس ہُںدّا۔ پہِلاں پہِلاں اسِیں کہِر دی سردی ’چ ٹھںڈّے پاݨی نالھ نہائُݨ تۄں تْربھکدے پرںتُّۄ کُجھ دِناں ’چ ہی اِہ سمجھ لگّ گئی کِہ پِںڈّے ’تے پَیݨ والھے پاݨی دے پہِلے دۄ کُ مگّ ہی ٹھںڈّے لگدے سن٬ باکی دا اِشنان تاں بِنا تکلِیف ہی ہۄ جاںدا۔
شُۄں-شُۄں بلھدے سٹۄو اُتّے باپُۄ ولّۄں بݨائی چاہ دے سُڑھاکے وجدے تاں ساڈے نرم جِہے سرِیراں ’چ گرمی تُݨکݨ لگدی۔
-چلۄ بئی پیٹی ’تے٬ باپُۄ اِشارے نالھ آکھدا۔
اسِیں تِنّیں پیٹِییاں والھے کۄٹھے ’چ پئی مدھری جِہی پیٹی دے اُپّر اِکّ کتار ’چ بَیٹھ جاںدے۔ مِٹّی دے تیل والھا لَیمپ ساڈے ساہمݨے سجِیا ہُںدّا۔ باپُۄ ساڈے ساہمݨے مںجّے اُتّے چَۄںکڑا مار کے ساڈے ولّ مُۄںہ کر کے بِراجمان ہۄ جاںدا۔
-کرۄ شُرُۄ!
چھۄٹے ساہِبذادِیاں دی شہِیدی دے ساکے دے چھںدّ اِکّ تۄں بائد دُۄسرا ساڈِییاں اُچِّییاں اواذاں ’چ اُدھّڑی جاںدے۔
وِچ وِچ باپُۄ سانُۄں رۄکدا؛ دسدا کِہ سْرۄتے تُہاڈِییاں اواذاں دے اُتراء-چڑھاء٬ سُرِیلتا اتے بُلںدّی دے نالھ نالھ٬ اِہ سُݨناں چہُںدّے ہُںدّے کِہ تُسِیں گائِکی ’چ کہِ کی رہے ہۄ؛ گائِکی دے نالھ نالھ٬ گائی جا رہی شائِری دا آپݨا رس ہُںدّا ہَے: اِس لئی ہر لفذ نِکھار نِکھار کے بۄلݨا ہَے… نالھے سٹیج اُتّے بُتّ بݨ کے نہِیں کھلۄݨا سگۄں کوِیشری دے پْرسںگّ مُتابِک چِہرے اُپّر اتے اواذ وِچّ کرُݨا٬ اُداسی٬ درد٬ غمی اتے خُشی آدِک دے ہاو-بھاو وی لِیائُݨے ہن اتے ہتھّاں دے اِشارے وی کرنے ہن۔
پھِر اُس نیں بیبے نُۄں ہُکم کر دِتّا: دِلجِیت کُرے٬ مَیں پِںڈّ ہۄواں جاں ناں؛ تُۄں ایہناں نُۄں الارم لا کے تڑکِئۄں تِنّ وجے اُٹھائُݨا ہَے۔ چاہ نالھ کھۄئے دی اِکّ اِکّ پِنّی دے کے اِنہاں نُۄں اَیس پیٹی ’تے بِٹھاء دیݨا ہَے۔ جِنّی پْرَیکٹِس اِہ ودھّ کرنگے٬ اۄنا ہی اِنہاں دی گائِکی ’چ نِکھار آویگا۔ گھںٹّا کوِیشری دا رِیاذ تے اُس تۄں بائد سکُۄل دا کمّ۔