मैं हाले सुरत वी नहीं सी संभळी जदों गाइकी मेरे आळे-दुआळे साहां वांग वगण लग्ग पई सी। बुख़ार वांग भख़दे, अपरैल-मई दे दिनीं, पेंडू लोक कणकां वढ्ढण, गहुण, छजलीआं लाउण, ते बोहळ बणाउण दे कशटमई ते लमकवें कारज विच्च मसरूफ़ होण कारन, बापू दा कवीशरी जत्था बिलकुल विहला हुंदा सी। उस दे दो जोटीदार, चंद जंडी ते रणजीत सिध्धवां, गरमीआं दे दिनीं अकसर साडे पिंड ही हुंदे। सवेर तों ही साडे विशाल दलान विच्च मंजिआं दी रौणक जुड़ जांदी। सवेरे-सवेरे चुल्ल्हे ‘ते रिझदा चाह दा पतीला, साडे छे भैण-भरावां दे भरवें परवार ते दो-तिंन महिमानां नूं आवाज़ां मारन लगदा। असीं सारे, साडे दंदां ‘ते घसदीआं दातणां नूं अलविदा आखदे, ते पित्तळ दे गलासां ‘चों भाफ़ां मारदी चाह दीआं चुसकीआं ‘च गवाच जांदे। लौंग-लाचीआं नाळ इक्क-मिक्क होई चाह, सरीर विच्च दाख़ल होण सार ही, पेट ‘च उबाळा घोळण लगदी। उनहां दिनां ‘च, पिंडां विच्च, पख़ाने दी हाजत लई घरां अंदर कोई इंतज़ाम नहीं सी हुंदा; इस लई बापू ते उस दे साथीआं समेत, असीं तिंने भरा ढाणी बणा के खेतां वल्ल नूं हो तुरदे।
घर दे दहीं-मख्खण ते लस्सी-पराउठिआं दे दौर तों बाअद, कवीशरी दा रिआज़ करन लई, बापू दे साथी दलान ‘च डठ्ठे मंजिआं उत्ते आपणे मोरचे संभाळ लैंदे। रणजीत आपणी कड़कवीं आवाज़ विच्च किसे परसंग दा पहिला छंद शुरू करदा। उस दे हिस्से दीआं सतरां मुकदिआं ही बापू पारस ते चंद जंडी आपणीआं आवाज़ां नूं इक्क-मिक्क कर के आपणीआं सतरां दा गाइन करदे। विच्च-विच्च बापू गाइन कारज नूं रोक देंदा, अते गाइन दे उतराअ-चड़ाहअ ते शबदां दे सही उचारण दी सिख्खिआ देंदा।
साडे पिंड तों चार कु मील दी दूरी ‘ते पिंड चड़िक्क है जित्थे मधरे कद्द ते पैनसली-सरीर वाळा इक्क सरंगी-वादक, फुम्मण सिंघ, रहिंदा सी। अंदर वल्ल नूं धस्सीआं होईआं उस दीआं जाभां उदाळे ते तिख्खे नक्क हेठ उग्गे गिणती कु दे चिट्टे वाळां उप्पर उह वार-वार हत्थ फेरदा, जिवें उह वाळां दे उथे होण दी तसल्ली कर रिहा होवे। उह बापू दी कवीशरी दा दीवाना सी। साईकल दा उह, जिं਼दगी भर, हैरत भरी दूरी तों, सिरफ़ मुहांदरा ही देखदा रिहा; नां साईकल उह आप चलाउंदा सी ते नां ही किसे दे नाळ साईकल ‘ते बैठ के उह सवारी ही करदा सी। दसवें-पंदरवें रोज़ जदों उस अंदर बापू पारस नूं मिलण दी तांघ असहि हो उठ्ठदी, उह कुड़ते-चादरे वाळा चिट्टा लिबास ते टौअरे वाळी चिट्टी दसतार पहिनदा, मोटे कप्पड़े दे गिलाफ़ ‘च लपेटी, बालड़ी जिही सरंगी नूं मोढे लटकाउंदा, ते चार-पंज मील दा पैंडा पैदल ही तैअ कर के साडे घर दा बूहा आ ठंगोरदा। आपणे हत्थ ‘च फड़ी गिठ्ठ कु उच्ची हुक्की नूं मंजे दे पावे कोळ खलिआर के, उह मंजे ‘ते बिराजमान हो जांदा।
शाम नूं असीं घर दी कढ्ढी शराब दी बोतल फुम्मण सिओं दे साहमणे इक्क सटूल ‘ते टिकाअ देंदे। शराब उलद्द के, उह कच्च दे गलास नूं कुझ पलां लई नीझ नाळ देखदा, उस दे चिहरे ‘ते हलकी जिही मुसकान खिड़दी, ते बिना पाणी पाइआं उह मोटा हाड़ा गट्ट-गट्ट कर के निघार जांदा। पिआज़ दीआं फाड़ीआं चबदा-चबदा उह सिर वी घुमाई जांदा। नशे दी छल्ल जिओं ही उस दे लहू ‘च हुझ्झ मारदी, उह, आपणी हुक्की दे हेठले हिस्से नाळ जुड़ी, पित्तळ दी निक्की जिही अंड-आकार गड़वी नूं पलोसण लगदा। उस दा इशारा समझण सार, साडे ‘चों इक्क जणा, झटा-पट्ट चिमटे दी चुंझ ‘च इक्क अंगिआर फसा के, फुम्मण दी चिलम विच्च टिकाअ देंदा। अंड-आकार गड़वी विच्चों सप्प दी धौण वांग फुटदी इक्क पतली जिही नड़ी ‘ते फुम्मण दे काळे बुल्ल्ह टिकदिआं ही हुक्की गुड़-गुड़ाउंदी, ते फुम्मण दीआं अख्खां अरध-मुंदण दी मुदरा अख़तिआर कर लैंदीआं। अगला हाड़ा मुकाउण सार ही, फुम्मण दीआं उंगळां, सरंगी दे गिलाफ़ दे उप्परले पासे गंढ मारी बैठे नेफे नूं टटोलण लगदीआं। घसमैळे गिलाफ़ विच्चों सरंगी अहिसता-अहिसता फुटदी। विरलीआं दाहड़ी-मुछ्छां वाळे, फुम्मण दे चिहरे ‘ते लाली खिंडरन लगदी। उह सरंगी नूं मत्थे नाळ छुहाउंदा, ते सुनख्खे साज़ दे सिर ‘च, खब्बे-सज्जे खुभ्भीआं, कीलीआं नालों गज़ नूं वख्खरा करदा; जिवें कोई मां, घूक सुत्ते आपणे तोतले बाल नूं आपणी छाती नालों निखेड़दी होवे । गिलाफ़ दी इक्क निक्की जही जेब विच्चों बरोज़े दी डळी फुम्मण दीआं पतलीआं उंगळां ‘च जा बैठदी। गज़ दे वाळ बरोज़े उप्पर मलकड़े-मलकड़े घिसदे। बालड़े अकार दी सरंगी फ़िर उस दी गोद विच्च लेट जांदी। उह चमड़े दीआं तारां नूं वारो वारी सज्जे हत्थ दी मुढली उंगळ नाळ तुणकदा: तुंम… तुंम… तुंम…, ते चेहरा हेठां वल्ल नूं निवा के आपणा खब्बा कंन सारंगी नाल जोड़ देंदा। हुण उह किल्लीआं नूं वार-वार कसदा-ढिळकाउंदा। जदों दोहां तारां दी ‘तुंम-तुंम’ इक्क-दूजी नाळ इक्क-जान होण लग्ग जांदी तां फुम्मण दे जुड़े होए बुल्ल्ह ‘तुंम-तुंम’ दे नाळ-नाळ ही, उप्पर-नीचे इंझ होण लगदे जिवें जुड़े होए बुल्ल्हां दे पिछ्छे, मूहरले दंदां नाळ, उह दाखां चित्थ रिहा होवे। इस तों बाअद सरंगी उस दे खब्बे पट्ट ‘ते खलोअ जांदी, ते उस दे सज्जे हत्थ ‘च पकड़िआ गज़ सरंगी दीआं चमड़ई तारां नाळ कलोल करन लगदा। सरंगी दी चीं-चीं साडीआं कंधां टप्प के आंढ-गुआंढ नूं दस्सण लगदी पई फुम्मण सिओं पहुंच गिआ है। पलां-छिणां ‘च ही अध्धा विहड़ा स्रोतिआं नाळ भर जांदा। फुम्मण अरध-मीटीआं अख्खां नाळ झूंमदा; उस दे सज्जे हत्थ ‘च पकड़िआ गज़, कदे खब्बे ते कदे सज्जे पासे नूं खिच्चिआ जांदा। खब्बीआं उंगळां चमड़ई तारां नाळ जिओं ही उप्परों थल्ले वल्ल नूं घसड़ के तिख्खे सुर वाळी चीं चीं सिरजदीआं, फुम्मण दा सिर गेड़ा खा के खब्बे पासे नूं ढिळक जांदा ते उस दे बुल्ल्ह पासिआं वल्ल नूं खिच्चे जांदे। उस बालड़ी उमर तों अध्धी सदी दी वित्थ ‘ते बैठा मैं अज्ज वी फुम्मण दी सरंगी नूं आपणी देही ‘च वज्ज रही सुणदा हां।
देहड़के वाळे दीवान तों दो कु हफ़ते बाअद इक्क मोटर-साईकल सवार साडे घर आ पधारिआ। कहिण लग्गा: मैं मोगे नानक नगरी ‘च रहिंदा आं ते साडी गड्डीआं ठीक करन वाळी वरकशाप ऐ… मैं तुहानूं देहड़के पिंड ‘च दीवान ‘ते कवीशरी करदिआं नूं सुणिआं सी… संगत ‘च बड़ी महिमा होई थोडी कवीशरी दी… धंन-धंन हो उठ्ठी… असीं अगले तों अगले ऐतवार आपणी वरकशाप ‘च अखंड पाठ दा भोग पाउणै… भोग उत्ते तुहाडी कवीशरी लवाउणी ऐ… किंने पैसे लवोगे?
दीवान उत्ते लाई कवीशरी दी तारीफ़ सुण के तां साडे चिहरिआं ‘ते खेड़ा उभ्भर आइआ, पर ‘किंने पैसे’ वाळा सवाल साडे सिरां ‘च अचानक डिगी इट्ट वांग वज्जिआ। किंने पैसे कहीए इस भाई नूं? सानूं तां ख़िआल वी ही नहीं सी कि कवीशरी गाउण लई साडे नाळ कोई पैसिआं दा लैण-देण वी कारमेगा। एधर-ओधर झाकण ते काफ़ी जको-तक्की तों बाअद बलवंत बोलिआ: पैसिआं वाळी कोई गल्ल नहीं, बाई जी; बस्स असीं आ जावांगे ते पंदरां वीह मिंट कवीशरी गा देवांगे।
इनहां दिनां ‘च ही पारस बापू दीआ पुराणीआं कापीआं फरोळदिआं बलवंत नें ख़ुशी दे समागमां विच्च गाउण वाले चार पंज छंद साडे कंठ करा दित्ते।
भोग वाळे दिन बलवंत नें रछपाल नूं मूहरले डंडे ‘ते अते मैनूं पिछली काठी उत्ते लद्द लिआ, ते दिन चहड़दिआं ही मोगे नूं चाले पा दित्ते। देहड़किआं नूं जाण वेळे ठंड नाळ निक्कळीआं रछपाल दीआं चीकां दे इतिहास दे नूं दुहराए जाण तों टालण लई, बेबे नें साडे उदाळे खेसीआं लपेट दित्तीआं गईआं। मूहरले डंडे ‘ते बैठे रछपाल दे हत्थां उदाळे परना वगळ दित्ता गिआ। पुराणे अख़बारां दी ढेरी ‘चों इक्क अख़बार चुक्किआ; रसोई ‘चों तीलां वाळी डब्बी लभ्भ के अख़बार विच्च लपेटी ते झोळे विच्च टिकाअ दित्ती। बहोने वाळे सूए तीक अप्पड़दिआं रछपाल दा दंदकड़ा वज्जण लग्गा, पर उस दी चीक निक्कलण तों पहिलां ही बलवंत नें झोळे ‘चों अख़बार नूं खिच्चिआ ते सूए दे किनारे उग्गे संघणे सलवाड़ां दीआं जड़ां ‘च थुंन दित्ता। सिल्ल्हे अख़बार नें तीली दी लाट नूं जकदिआं-जकदिआं मनज़ूरिआ ते पलां ‘च ही सलवाड़ लट्ट-लट्ट बलण लग्गा। दस कु मिंट अग्ग सेकण नाळ साडिआं सरीरां ‘च जंमी ठारी पूरीतरहां पिघळ गई।
जी टी रोड दे ऐन किनारे ‘ते वाकिआ वरकशाप दे बाहर, कनातां ला के बणाइआ खुल्ल्हा पंडाल संगतां नाळ भरिआ होइआ सी। साडे, पंडाल अंदर दाख़ल हुंदिआं नूं, रागी सिंघ कीरतन दीआं फुहारां छिड़क रहे सन। तबले दी डुग्ग-डुग्ग मेरे कंनां ‘चों गुज़र के छाती ‘च धसण लग्गी। हारमोनीअम दी पीं-पीं सुण के मैनूं साडे पिंड आउंदे उस जोगी दा ख़िआल आ गिआ जिहड़ा तक्कड़ी दे मुहांदरे वाळी इक्क विशाल वहिंगी उठाई बीन वजाउंदा घर-घर मंगण जांदा सी।
भोग दी अरदास तों बाअद इक्क सिंघ नें किओड़े दे छिट्टे देणे शुरू कर दित्ते ते सटेज सकत्तर नें साडे ‘जत्थे’ नूं सटेज संभाळ दित्ती। निक्के-निक्के निआणिआं नूं देख के पंडाल विच्च चुप्प पस्सर गई। औरतां ते मरदां दीआं नज़रां साडे उप्पर गड्डीआं होईआं सन। बलवंत नें अखंड पाठ वाले परवार नूं वधाई दित्ती अते ‘सच्चे पातशाह’ अग्गे अरदास कीती कि अजेहे ‘भागां-भरे’ दिन मुड़-मुड़ आउंदे रहिण। छंद शुरू होइआ: लगदे रहिण ख़ुशी दे मेले, मिळदीआं रहिण वधाईआं!
इह मोगा शहिर सी, ते संगत ‘च मोगे दीआं सौ दे करीब वरकशापां दे अमीर ते ‘शरधावान’ मालक बिराजमान सन। छंद अजे ख़तम नहीं सी होइआ कि साडे साहमणे खलोते मेज़ उप्पर रुपिआं दी ढेरी उभ्भरन लग्गी। देहड़किआं वाले दीवान वांग, समागम दे ख़ातमे ‘ते सारी संगत साडे उदाळे इकठ्ठी हो गई। तारीफ़ां, शाबाश ते अशीरबाद दीआं आवाज़ां सानूं भुकानिआं वांग फुलाउण लग्गीआं।
अगले दो कु हफ़तिआं दौरान मोगे वाले अखंड पाठ तों बणे साडे कई प्रसंसक, जीपां ते मोटरसाईकलां ‘ते सवार हो के साडे पिंड आउण लग्गे, ते अगले दो-तिंन महीनिआं दे सारे ऐतवार मोगे दे अखंड पाठां लई ‘बुक्क’ होणे शुरू हो गए। हर नवें समागम तों दरजणां ही होर नवें प्रसंसक निक्कलण लग्गे: छेआं कु महीनिआं ‘च ही साडे ‘जत्थे’ दी मशहूरी मोगे दे उदाळे दे सैंकड़े पिंडां ‘च फैल गई। हफ़ते दे पंज-छे दिन असीं पहड़ाई ‘च खुभ्भे रहिंदे ते शनीवार-ऐतवार नूं जेब भर के पैसे कमा लिआउंदे। हर हफ़ते आउंदी माइआ अते प्रोगराम बुक्क करन लई आउण वाळिआं प्रसंसकां वल्लों कीतीआं जांदीआं साडीआं तारीफ़ा नें बेबे दे चिहरे ‘ते लाली झगड़न ला दित्ती। बापू कई दिनां बाअद पिंड परतदा ते साडी गाइकी दीआं गल्लां सुण सुण के खीवा हो उठदा।
सानूं तिंनां भरावां नूं ही, हर शाम जलंधर रेडीओ तों प्रसारत हुंदे इक्क घंटा लंमे ‘दिहाती प्रोगराम’ सुणन दा ठरक हो गिआ सी। चाचा कुमेदान ते ठुणीआं राम दीआं टिच्चर-मशकरीआं ते नोक-झोक साडा दिल लुआउंदी। फ़िर कदे कोई ढाडी प्रसंग रेडीओ ते गरजण लग्ग जांदा, ते कदे अलगोज़िआं वाले आ गहड़कदे: भिज्ज गईआं नणाने पूणीआं, नाळे भिज्ज गए चरख़े!
तिंनी चहुं हफ़तीं इक्क तूंबी इस प्रोगराम विच्च टुणकदी ते इक्क करारी जिही आवाज़ ‘ओअअअअ…’ कर के दिल-विंनहवां, लंमकवां अलाप लैंदी: अलाप तों बाअद कदे सस्सी दी लोकगाथा, कदे हीर रांझे दे इशक दा कोई गीत ते कदे देश-पिआर दी रचना उस टुणकदी आवाज़ विच्च तूंबी नाळ इक्क-मिक्क हो के उदे हो उठदी। साडे नेड़ ही हर छे महीनी लगदे ‘चड़िक्क दे मेले’ ‘च मैं अलगोज़िआं ते तूंबे वाळिआं दे अनेकां गाउण सुणे सन, पर रेडीओ ‘ते कदे कदे टुणकदी इस तूंबी दी तुण-तुण वी अनोखी सी ते तुण-तुण दे साथ विच्च गुटकदी इह आवाज़ वी। मैं इस आवाज़ ते तूंबी दा एना दीवाना हो गिआ कि हर शाम मैं रेडीओ मूहरे इसे कलाकार दी उडीक विच्च पूरा घंटा बैठा रहिण लग्गा। रेडीओ वाळे, इस कलाकार नूं ‘लाल चंद’ दे नाम नाळ पुकारदे; ते इही कलाकार बाअद विच्च ‘यमला जट्ट’ दे नाम नाळ पंजाबी गाइकी दा धरू-तारा बण के इक्क युग्ग-सिरजक लोक-गाइक दे तौर ‘ते चमकिआ। तूंबी नाळ मैनूं एना शैदाअ हो गिआ कि सुत्तिआं-जागदिआं तूंबी दी तुण-तुण मेरे कंनां ‘च गूंजदी रहिंदी। इक्क दिन मैं तीलां वाली डब्बी ‘च काना गुड्ड के उस उप्पर तार दी थां धागा वगळ लिआ। धागे विच्चों निकलण वाळी तुण-तुण एनी मुलाइम सी कि उस नूं सुणन लई मैनूं आपणा कंन, डब्बी दे ऐन नेड़े लिजाणा पिआ, पर आपणे हत्थीं तूंबी बणा लैण दी जित्त उत्ते मैं ख़ुशी ‘च खीवा होइआ फिरदा सां।
सौण दे छड़ाकिआं दौरान फैलर रहीआं कद्दू दीआं वेलां वांग वध रही साडी मशहूरी नूं भांपदिआं बापू नें सरवण भगत, पूरन भगत, ते मिरज़ा-साहिबां दे किस्से तों इलावा अनेकां धारमिक प्रसंग साडे भत्थे ‘च अड़ुंग दित्ते। अगर कोई सानूं बारात विच्च गाइकी लई बुक्क करदा तां उथे इशक मुहब्बत वाळीआं लोक-गाथावां दी कवीशरी कर आउंदे, ते अगर कोई धारमिक समागम हुंदा तां गुरू इतिहास दी कवीशरी दीआं धूड़ां पट्ट आउंदे। असीं आपणीआं बुलंद ते इक्क-सुर आवाज़ां अते वंन-सुवंनीआं तरज़ां ‘च गाई कवीशरी नाळ, स्रोतिआं नूं दो दो घंटे मंतर-मुघध करी रखदे। गाइकी दा प्रोगराम ख़तम हुंदा तां प्रसंसक सानूं हत्थां ‘ते चुक्क लैंदे।
इक्क वार असीं किसे पिंड ‘च गाइकी कर रहे सां कि बापू पारस ते उस दे साथी उसे पिंड ‘चों साईकल ‘ते गुज़र रहे सन। साडीआं वछेरिआं वांग हिणकदीआं आवाज़ां सुण के उह साडे वल्ल नूं मुड़ पए, ते साथों चोरीओं, गाइकी वाळे मुकाम तों नेड़ ही, किसे घर ‘च खहड़ के साडी कवीशरी सुणदे रहे। समागम दी समापती ‘ते, प्रसंसकां दे घेरे नूं तोड़ के बापू नें जदों सानूं गलवकड़ी ‘च लिआ तां असीं पसीने नाळ गच्चो-गच्च होए पए सां। बापू दे साह ‘चों उभ्भरदी सौंफ़ीआ हमक मेरी गल्ल्ह नूं सिल्ल्ही कर गई।
अगली सवेर बापू नें सानूं आपणे साहमणे बिठाअ लिआ। –तुसीं निआणे ओं, उह कहिण लग्गा। -कवीशरी ‘च, साज़ां दी ग़ैरहाज़री कारन तुहानूं दम नहीं मिळदा… कवीशरी ‘च चल्ल-सो-चल्ल हुंदी ऐ… एसे लई कवीशरी गाउण वेळे तुसीं पसीनो-पसीनी हो जांदे ओ… मैं हुण थोनूं तूंबी लिआ के देऊंगा… इक्क पंगती गाई ते तूंबी खड़काअ दित्ती… पाकिसतान बणन तों पहिलां जगरावां वाले टुंडे दा जत्था मशहूर हुंदा सी… उह तूंबी ते ढड्डां नाळ गाउंदे हुंदे सी… जिध्धर जांदे, लोक पलकां नाळ छावां कर देंदे… पंजाब ‘च ऐस वेळे तूंबीआं वाळे तां बथेरे फिरदे ऐ पर तूंबी ते ढड्डां नाळ कवीशरी कोई गवई्ईआ नहीं गाउंदा… इह संसार नवीं चीज़ नूं टुट्ट के पै जांदै… तुसीं तिंने ई बड़े सुरीले ओं… देखण-पाखण नूं सोहणे ओं… ते हैं वी हाले निआणे… जदों ढड्ड-तूंबी ते कवीशरी वाळा नवां मुहांदरा लै के जाओंगे, तां स्रोते तुहानूं सिरां ‘ते बिठाअ लैणगे…
इक्क दिन हलकी-हलकी धुप्प नूं मानण लई असीं सारा टब्बर आपणे विहड़े ‘च मंजिआं उत्ते बैठे सां। बापू नें दरवाज़े ‘ते साईकल दी टल्ली आ खड़काई। उस दे चमड़ीआ बैग़ ‘चों, अख़बार विच्च लिपटी होई इक्क लंबूतरी जिही डंडी बाहर नूं झाक रही सी जिस दे उप्परले सिरे ‘ते काळे रंग दीआं दो किल्लीआं साफ़ दिखाई देंदीआं सन। बापू नें बैग़ खोल्हिआ। डंडी दे अंत उत्ते अख़बार ‘च लिपटी गोल-आकार चीज़ नूं देख के असीं सारे उतसक हो उठ्ठे। बापू नें मलकड़े जेहे डंडी दे सिरिओं रस्सी नूं उधेड़िआ ते डंडी उदाळे लिपटे अख़बार नूं वख्खरा कर दित्ता। वड्डे ढिड्ड ते लंमीं डंडी वाली, काळे रंग दी दो-तारी किंग (तूंबी) साडे साहमणे सी!
-इह फ़गवाड़े वाले नंद लाल दी बणाई होई किंग ऐ, बापू गुमान नाळ बोलिआ। -नंद लाल वरगी तूंबी हिंदोसतान ‘च किते नी बणदी!
तूंबी देखदिआं ही मेरे अंदर तितलीआं उड्डण लग्गीआं। मेरीआं अख्खां दा आकार चौड़ा हो के डेढा होण लग्गा। तूंबी दी काळी डंडी उत्ते चिट्टीआं मछलीआं। टाहली दी लक्कड़ नूं ख़राद के बणाए, तूंबी दे गोलाईदार पेट नूं हाथी-दंद दीआं छिलतरां नाळ ख़रबूज़े वांग फाड़ीआं ‘च वंडिआ होइआ। तूंबी दे पेट दे उप्परले पासे वाळे गोलाईदार किनारे नूं चारे पासिओं हाथी-दंद दी इक्क होर छिलतर नाळ शिंगारिआ होइआ। मेरे हत्थ तूंबी वल्लीं आप-मुहारे ही उल्लर गए। मैं तूंबी नूं हत्थां विच्च पकड़ तां लिआ पर मैनूं इह समझ नां पवे कि इस नूं वजाउणा कीकण ऐ। बापू नें किंग नूं मेरे हत्थों आपणे हत्थां ‘च कर लिआ अते सज्जे हत्थ दी पहिली उंगळ नाळ उस नूं तुणकाउण दी कोशिश करन लग्गा। फिर इह किंग बलवंत दे हवाले हो गई। उस नूं वी इस दे जुगराफ़ीए दी कोई थाह नां लग्गी। बेताली तुणक-तुणक सुण के कई आंढी-गवांढी साडे मंजिआं उदा਼ळे इकत्तर हो गए सन।
“पिल्लू नूं लिआंओ!” इक्क जणा बोलिआ। “उहनूं आउंदी ऐ तूंबी खड़काउणी!”
“हां, वई!” इक्क होर नें पहिले दी हामी भरी।
पिल्लू नूं असीं ‘ताइआ पिल्ल’ ‘कहि के पुकारदे सां। 65-70 नूं ढुक्किआ होइआ दलित परवार दा इह बज़ुरग पिल्लू! गुट्टी कर के बंनही होई अरधों-बहुती-बग्गी दाहड़ी, ते किसे नामुराद बीमारी कारन झुक के दोहरी हो चुक्की कमर। वीरवार दी शाम नूं उह दलितां दी धरमशाला ‘च उह आपणा, कद्दू ‘च डंडी गड्ड के बणाइआ, तूंबा खड़काउंदा ते मानसिक रोगां ‘च गरस्से कई औरतां ते मरद उस दे साहमणे बैठ के सिर घुंमाउण लग्ग पैंदे।
किंग दी आमद सुण के, सोटी दे साहरे आपणे कुब्ब नूं संभाळदा, ताइआ पिल्लू दौड़िआ आइआ। उहने मंजे ‘ते बैठदिआं ही किंग नूं नमसकार कीती। उस दीआं वराछां कंनां वल्ल नूं खिच्चीआं गईआं ते अख्खां ‘च तारे उग्गण लग्गे। हुण उस नें बड़े ही अदब नाळ किंग नूं आपणे हत्थां ‘च कीता। किंग नूं एधर-ओधर घुंमाअ के चारे पासिआं तों निहारिआ। डंडी ‘ते खुणीआं चिट्टीआं मछलीआं उप्पर उंगळां इंझ फेरीआं जिवें मछलीआं दे पोली-पोली माळश कर रिहा होवे। आळे-दुआळे बैठे दरशकां दीआं नज़रां पिल्लू ताए दीआं हरकतां ‘ते गड्डीआं होईआं सन। हुण उस नें उप्परली किल्ली नूं मरोड़िआ ते आपणी अवाज़ नूं तूंबी दी सुर नाळ इक्कसुर कर के लमकवीं “हूंअअअअ” दा अलाप शुरू कर दित्ता। स्रोतिआं ‘च चुप्प छाअ गई। सारीआं नज़रां ताए पिल्लू दे हत्थां ‘ते केंदरत हो गईआं। हुण उस नें चप्पा कु फ़ासले ‘ते ठुकी हेठली किल्ली नूं मरोड़िआ अते उस दी सुर टिकाणे सिर कीती। फिर उस नें आपणा खब्बा हत्थ किंग दे गोलाईदार पेट दे हेठले पासे टिकाअ दित्ता, ते सज्जे हत्थ नाळ किंग दी डंडी नूं, गोलाईदार पेट दे नेड़िओं कर के पकड़ लिआ। अगले ही पल ‘तुण, तुण, तुणाअ; ततुण, तुण, तुणाअ’ दी आवाज़ तूंबी ‘चों उदे होण लग्गी। खब्बे हत्थ दी तीसरी उंगळ ‘च पाइआ छल्ला तूंबी दी पिठ्ठ ‘ते वज्ज-वज्ज के, ‘तुण, तुण, तुणाअ’ नाळ ताल मिला के ‘ठुक, ठुक, ठुकाअ; ठठुक ठुक, ठुकाअ’ दी आवाज़ कढ्ढण लग्गिआ। मैं ताए पिल्लू दीआं हरकतां नूं बड़े गहु नाळ तक्क रिहा सां। चार, पंज मिंट ‘तुण, तुण, तुणाअ; ततुण, तुण, तुणाअ’ करन तों बाअद ताए पिल्लू नें सद लाई: हेठ बरोटे दे खहड़ी, भजन करे सुनिआरी! राम नाम दा भजन उहदी पर पिंड दे मुंडे नाळ यारी!
चार-पंज मिंट सद विच्च गड़ुच्च रहिण तों बाअद, ताए पिल्लू नें अख्खां खोल्हीआं ते तूंबी बलवंत दे हत्थां वल्ल वधाअ दित्ती। बलवंत नें धुड़धुड़ी जिही लई अते पिछ्छे नूं हट गिआ। ताए नें समझाइआ: ढोलकी बोलदी ऐ डुग, डुग, डुगाअ; डडुग, डुग, डुगाअ; डडुग, डुग, डुगाअ; डडुग, डुग, डुगाअ ! एह तूंबी वी इसे ताल ‘च बोलणी चाहीदी आ ‘तुण, तुण, तुणाअ; ततुण, तुण, तुणाअ; ततुण, तुण, तुणाअ’; ’। सो करना की ऐ पई सज्जी हत्थ दी पहिली उंगळ नूं तार उप्पर दो वार हेठां वाले पासे नूं मार के ‘तुण तुण’ दी आवाज़ कढ्ढणी आ, ते फिर तीजी वार उंगळ नूं हेठां नूं मार के तेरंत ही उप्परले पासे नूं खड़काउणा तां कि ‘तुणाअ’ दी आवाज़ आवे। लै देखो जरा! हुण ताए नें आपणी सज्जी उंगळ नाळ तार उप्पर हेठां वाले पासे नूं हौली हौली दो वार तुणका मारिआ: तुण, तुण! तीसरी वार उसे ताल ‘च ही हेठले पासे नूं तुणका मार के झट्ट ही तुणका उप्परले पासे नूं मार दित्ता। अगली वार उप्पर नूं तुणका मारके नाळ ही हेठां नूं मारिआ ते ‘ततुण’ दी आवाज़ कढ्ढ दित्ती। मैनूं जापिआ मैनूं ताए दी जुगत दी समझ पै गई सी। ताइआ धीमी चाले ‘तुण… तुण… तुणाअ; ततुण… तुण… तुणाअ’ दी अवाज़ तूंबी ‘चों कढ्ढी गिआ ते उस दी जुगत मेरे ज़िहन ‘च धसदी गई।
मैं जकदिआं-जकदिआं आपणा हत्थ ताए वल्ल नूं वधाइआ, ते ताए नें तूंबी मेरे हत्थां ‘च टिकाअ दित्ती। मैं ताए दी नकल ‘ते ही तूंबी नूं फड़िआ ते सज्जी हत्थ दी पहिली उंगळ तार उत्ते रख्ख दित्ती। ‘मार थल्ले नूं दो वारी!’ ताइआ बोलिआ। मैं ताए दे हुकम दी तामील कर दित्ती। ‘हुण इक्क फेर हेठां नूं ते नाळ ही दो वारी उप्पर नूं!’ ते तूंबी विच्चों ‘ततुण, तुण, तुणाअ’ दी लंगड़ी जिही सुर निक्कलण लग्गी। कई वार उह लंगड़ी जिही ‘ततुण, तुण, तुणाअ’ निकळण तों बाअद उंगली दा हेठां-उत्ते करना मेरी समझ ‘च बैठण लग्गा ते उंगळी दा लंगड़ापण अलोप होण लग्गा। जिओं मेरी उंगळी ताल ‘च होई जावे ताए दे चिहरे ‘च रौशनी उग्गी जावे। ‘वाह शेरा!’ ताइआ बुड़बुड़ाइआ। ‘आ गिऐं ताल ‘च!’
कुझ ही दिनां ‘च मेरा ‘तुण, तुण, तुणाअ!’ बिलकुल गुणीएं ‘च आ गिआ। इक्क दिन जदों मेरे सज्जे हत्थ दी उंगळ ‘तुण तुण तुणाअ’ कर रही सी, तां मेरा जीआ कीता खब्बे हत्थ दी पहिली उंगळी दे नहुं नूं कीली दे मुढ्ढम तुण-तुण करदी तार ‘ते टिकाअ के देखां। जिओं ही नहुं, कीली दे मुढ्ढ, तार ‘ते बिराजमान होइआ, तुण-तुण दी सुर भारी अते उच्ची हो के ‘दुंम दुंम’ ‘च बदल गई। ताए पिल्लू दीआं वराछां छतरी वांग खुल्ह गईआं। ‘ओ वाह पुत्तरा!’ ताइआ पिल्लू गहड़किआ।
इस तों बाअद, मेरी इह तूंबी सैंकड़िआं तों लै के कई हज़ारां दे इकठ्ठां ‘च, पंजाब तों लै के दिल्ली, कलकत्ते, कशमीर, यू पी अते भारत दे पता नहीं किंने कु थावां ‘ते खड़क चुक्की है। मैं इह तूंबी सैंकड़े वार रेडीओ जलंधर ‘ते वी खड़काई है। निंदर घुगिआणवी दुआरा प्रापत होई उसताद यमला जट्ट दे हत्थां दी बणी इक्क तूंबी वी लंमां चिर, बरैंपटन वाले मेरे घर ‘च महिमान रहि चुक्की है। छोटा भरा रछपाल, मैं, ते बलवंत मेरे घर जदों वी इकठ्ठे हुंदे हां, तां कवीशरी गाइन दे नाळ नाळ तंूबी वी तुणकदी है, पर जदों वी मैं तूंबी दे सनमु्ुख हुंदा हां, ताइआ पिल्लू साख़शात मेरे साहमणे हुंदा है। उस दी तुण, तुण तुणाअ; ततुण, तुण, तुणा ते उस दे खब्बे हत्थ ‘च पाई छाप दा तूंबी दे पेट ‘ते ठक्क ठक्क ‘च रिदमणा मेरे कंनां ‘च हुण वी गूंजदा है। ताइआ पिल्लू, धुप्प सेकदे साडे विहड़े ‘च, तूंबी फड़ी बैठा हुण वी उंझ दा उंझ ही गा रिहा दिसदा है: हेठ बरोटे दे खहड़ी, भजन करे सुनिआरी! राम नाम दा भजन उहदी पर पिंड दे मुंडे नाळ यारी!

