مَیں ہالے سُرت وی نہِیں سی سمبھّلھی جدۄں گائِکی میرے آلھے-دُیالھے ساہاں واںگ وگݨ لگّ پئی سی۔ بُخار واںگ بھخدے٬ اپرَیل-مئی دے دِنِیں٬ پیںڈُۄ لۄک کݨکاں وڈھّݨ, گہُݨ, چھجلِییاں لائُݨ, تے بۄہلھ بݨائُݨ دے کشٹمئی تے لمکویں کارج وِچّ مسرُۄف ہۄݨ کارن٬ باپُۄ دا کوِیشری جتھّا بِلکُل وِہلا ہُںدّا سی۔ اُس دے دۄ جۄٹِیدار٬ چںدّ جںڈّی تے رݨجِیت سِدھّواں٬ گرمِییاں دے دِنِیں اکسر ساڈے پِںڈّ ہی ہُںدّے۔ سویر تۄں ہی ساڈے وِشال دلان وِچّ مںجِّیاں دی رَۄݨک جُڑ جاںدی۔ سویرے-سویرے چُلّہے ’تے رِجھدا چاہ دا پتِیلا٬ ساڈے چھے بھَیݨ-بھراواں دے بھرویں پروار تے دۄ-تِنّ مہِماناں نُۄں آواذاں مارن لگدا۔ اسِیں سارے٬ ساڈے دںدّاں ’تے گھسدِییاں داتݨاں نُۄں الوِدا آکھدے٬ تے پِتّلھ دے گلاساں ’چۄں بھافاں ماردی چاہ دِییاں چُسکِییاں ’چ گواچ جاںدے۔ لَۄںگ-لاچِییاں نالھ اِکّ-مِکّ ہۄئی چاہ٬ سرِیر وِچّ داخل ہۄݨ سار ہی٬ پیٹ ’چ اُبالھا گھۄلھݨ لگدی۔ اُنہاں دِناں ’چ٬ پِںڈّاں وِچّ٬ پخانے دی ہاجت لئی گھراں اںدّر کۄئی اِںتذام نہِیں سی ہُںدّا؛ اِس لئی باپُۄ تے اُس دے ساتھِییاں سمیت٬ اسِیں تِنّے بھرا ڈھاݨی بݨا کے کھیتاں ولّ نُۄں ہۄ تُردے۔

گھر دے دہِیں-مکھّݨ تے لسّی-پرائُٹھِیاں دے دَۄر تۄں بائد٬ کوِیشری دا رِیاذ کرن لئی٬ باپُۄ دے ساتھی دلان ’چ ڈٹھّے مںجِّیاں اُتّے آپݨے مۄرچے سمبھّالھ لَیںدے۔ رݨجِیت آپݨی کڑکوِیں آواذ وِچّ کِسے پرسںگّ دا پہِلا چھںدّ شُرُۄ کردا۔ اُس دے ہِسّے دِییاں ستراں مُکدِیاں ہی باپُۄ پارس تے چںدّ جںڈّی آپݨِییاں آواذاں نُۄں اِکّ-مِکّ کر کے آپݨِییاں ستراں دا گائِن کردے۔ وِچّ-وِچّ باپُۄ گائِن کارج نُۄں رۄک دیںدا٬ اتے گائِن دے اُتراء-چڑاہء تے شبداں دے سہی اُچارݨ دی سِکھِّیا دیںدا۔

ساڈے پِںڈّ تۄں چار کُ مِیل دی دُۄری ’تے پِںڈّ چڑِکّ ہَے جِتھّے مدھرے کدّ تے پَینسلی-سرِیر والھا اِکّ سرںگّی-وادک٬ پھُمّݨ سِںگھّ٬ رہِںدّا سی۔ اںدّر ولّ نُۄں دھسِّییاں ہۄئیِیاں اُس دِییاں جابھاں اُدالھے تے تِکھّے نکّ ہیٹھ اُگّے گِݨتی کُ دے چِٹّے والھاں اُپّر اُہ وار-وار ہتھّ پھیردا٬ جِویں اُہ والھاں دے اُتھے ہۄݨ دی تسلّی کر رِہا ہۄوے۔ اُہ باپُۄ دی کوِیشری دا دِیوانا سی۔ سائیِکل دا اُہ٬ جِںدّگی بھر٬ ہَیرت بھری دُۄری تۄں٬ سِرف مُہاںدرا ہی دیکھدا رِہا؛ ناں سائیِکل اُہ آپ چلائُںدا سی تے ناں ہی کِسے دے نالھ سائیِکل ’تے بَیٹھ کے اُہ سواری ہی کردا سی۔ دسویں-پںدّرویں رۄذ جدۄں اُس اںدّر باپُۄ پارس نُۄں مِلݨ دی تاںگھ اسہِ ہۄ اُٹھّدی٬ اُہ کُڑتے-چادرے والھا چِٹّا لِباس تے ٹَۄئرے والھی چِٹّی دستار پہِندا٬ مۄٹے کپّڑے دے گِلاف ’چ لپیٹی٬ بالڑی جِہی سرںگّی نُۄں مۄڈھے لٹکائُںدا٬ تے چار-پںجّ مِیل دا پَیںڈا پَیدل ہی تَیء کر کے ساڈے گھر دا بُۄہا آ ٹھںگّۄردا۔ آپݨے ہتھّ ’چ پھڑی گِٹھّ کُ اُچّی ہُکّی نُۄں مںجّے دے پاوے کۄلھ کھلِیار کے٬ اُہ مںجّے ’تے بِراجمان ہۄ جاںدا۔

شام نُۄں اسِیں گھر دی کڈھّی شراب دی بۄتل پھُمّݨ سِئۄں دے ساہمݨے اِکّ سٹُۄل ’تے ٹِکاء دیںدے۔ شراب اُلدّ کے٬ اُہ کچّ دے گلاس نُۄں کُجھ پلاں لئی نِیجھ نالھ دیکھدا٬ اُس دے چِہرے ’تے ہلکی جِہی مُسکان کھِڑدی٬ تے بِنا پاݨی پائِیاں اُہ مۄٹا ہاڑا گٹّ-گٹّ کر کے نِگھار جاںدا۔ پِیاذ دِییاں پھاڑِییاں چبدا-چبدا اُہ سِر وی گھُمائی جاںدا۔ نشے دی چھلّ جِئۄں ہی اُس دے لہُۄ ’چ ہُجھّ ماردی٬ اُہ٬ آپݨی ہُکّی دے ہیٹھلے ہِسّے نالھ جُڑی٬ پِتّلھ دی نِکّی جِہی اںڈّ-آکار گڑوی نُۄں پلۄسݨ لگدا۔ اُس دا اِشارا سمجھݨ سار٬ ساڈے ’چۄں اِکّ جݨا٬ جھٹا-پٹّ چِمٹے دی چُںجھّ ’چ اِکّ اںگِّیار پھسا کے٬ پھُمّݨ دی چِلم وِچّ ٹِکاء دیںدا۔ اںڈّ-آکار گڑوی وِچّۄں سپّ دی دھَۄݨ واںگ پھُٹدی اِکّ پتلی جِہی نڑی ’تے پھُمّݨ دے کالھے بُلّہ ٹِکدِیاں ہی ہُکّی گُڑ-گُڑائُںدی٬ تے پھُمّݨ دِییاں اکھّاں اردھ-مُںدّݨ دی مُدرا اختِیار کر لَیںدِییاں۔ اگلا ہاڑا مُکائُݨ سار ہی٬ پھُمّݨ دِییاں اُںگلھاں٬ سرںگّی دے گِلاف دے اُپّرلے پاسے گںڈھّ ماری بَیٹھے نیپھے نُۄں ٹٹۄلݨ لگدِییاں۔ گھسمَیلھے گِلاف وِچّۄں سرںگّی اہِستا-اہِستا پھُٹدی۔ وِرلِییاں داہڑی-مُچھّاں والھے٬ پھُمّݨ دے چِہرے ’تے لالی کھِںڈّرن لگدی۔ اُہ سرںگّی نُۄں متھّے نالھ چھُہائُںدا٬ تے سُنکھّے ساذ دے سِر ’چ٬ کھبّے-سجّے کھُبھِّییاں٬ کِیلِییاں نالۄں گذ نُۄں وکھّرا کردا؛ جِویں کۄئی ماں٬ گھُۄک سُتّے آپݨے تۄتلے بال نُۄں آپݨی چھاتی نالۄں نِکھیڑدی ہۄوے ۔ گِلاف دی اِکّ نِکّی جہی جیب وِچّۄں برۄذے دی ڈلھی پھُمّݨ دِییاں پتلِییاں اُںگلھاں ’چ جا بَیٹھدی۔ گذ دے والھ برۄذے اُپّر ملکڑے-ملکڑے گھِسدے۔ بالڑے اکار دی سرںگّی فِر اُس دی گۄد وِچّ لیٹ جاںدی۔ اُہ چمڑے دِییاں تاراں نُۄں وارۄ واری سجّے ہتھّ دی مُڈھلی اُںگلھ نالھ تُݨکدا: تُمّ… تُمّ… تُمّ…, تے چیہرا ہیٹھاں ولّ نُۄں نِوا کے آپݨا کھبّا کنّ سارںگّی نال جۄڑ دیںدا۔ ہُݨ اُہ کِلِّییاں نُۄں وار-وار کسدا-ڈھِلھکائُںدا۔ جدۄں دۄہاں تاراں دی ’تُمّ-تُمّ‘ اِکّ-دُۄجی نالھ اِکّ-جان ہۄݨ لگّ جاںدی تاں پھُمّݨ دے جُڑے ہۄئے بُلّہ ’تُمّ-تُمّ‘ دے نالھ-نالھ ہی٬ اُپّر-نِیچے اِںجھ ہۄݨ لگدے جِویں جُڑے ہۄئے بُلّہاں دے پِچھّے٬ مُۄہرلے دںدّاں نالھ٬ اُہ داکھاں چِتھّ رِہا ہۄوے۔ اِس تۄں بائد سرںگّی اُس دے کھبّے پٹّ ’تے کھلۄء جاںدی٬ تے اُس دے سجّے ہتھّ ’چ پکڑِیا گذ سرںگّی دِییاں چمڑئی تاراں نالھ کلۄل کرن لگدا۔ سرںگّی دی چِیں-چِیں ساڈِییاں کںدھّاں ٹپّ کے آںڈھ-گُیاںڈھ نُۄں دسّݨ لگدی پئی پھُمّݨ سِئۄں پہُںچّ گِیا ہَے۔ پلاں-چھِݨاں ’چ ہی ادھّا وِہڑا سْرۄتِیاں نالھ بھر جاںدا۔ پھُمّݨ اردھ-مِیٹِییاں اکھّاں نالھ جھُۄمدا؛ اُس دے سجّے ہتھّ ’چ پکڑِیا گذ٬ کدے کھبّے تے کدے سجّے پاسے نُۄں کھِچِّیا جاںدا۔ کھبِّییاں اُںگلھاں چمڑئی تاراں نالھ جِئۄں ہی اُپّرۄں تھلّے ولّ نُۄں گھسڑ کے تِکھّے سُر والھی چِیں چِیں سِرجدِییاں٬ پھُمّݨ دا سِر گیڑا کھا کے کھبّے پاسے نُۄں ڈھِلھک جاںدا تے اُس دے بُلّہ پاسِیاں ولّ نُۄں کھِچّے جاںدے۔ اُس بالڑی اُمر تۄں ادھّی سدی دی وِتھّ ’تے بَیٹھا مَیں اجّ وی پھُمّݨ دی سرںگّی نُۄں آپݨی دیہی ’چ وجّ رہی سُݨدا ہاں۔

دیہڑکے والھے دِیوان تۄں دۄ کُ ہفتے بائد اِکّ مۄٹر-سائیِکل سوار ساڈے گھر آ پدھارِیا۔ کہِݨ لگّا: مَیں مۄگے نانک نگری ’چ رہِںدّا آں تے ساڈی گڈِّییاں ٹھِیک کرن والھی ورکشاپ اےَ… مَیں تُہانُۄں دیہڑکے پِںڈّ ’چ دِیوان ’تے کوِیشری کردِیاں نُۄں سُݨِیاں سی… سںگّت ’چ بڑی مہِما ہۄئی تھۄڈی کوِیشری دی… دھنّ-دھنّ ہۄ اُٹھّی… اسِیں اگلے تۄں اگلے اَیتوار آپݨی ورکشاپ ’چ اکھںڈّ پاٹھ دا بھۄگ پائُݨَے… بھۄگ اُتّے تُہاڈی کوِیشری لوائُݨی اےَ… کِنّے پَیسے لوۄگے؟

دِیوان اُتّے لائی کوِیشری دی تارِیف سُݨ کے تاں ساڈے چِہرِیاں ’تے کھیڑا اُبھّر آئِیا٬ پر ’کِنّے پَیسے‘ والھا سوال ساڈے سِراں ’چ اچانک ڈِگی اِٹّ واںگ وجِّیا۔ کِنّے پَیسے کہِیئے اِس بھائی نُۄں؟ سانُۄں تاں خِیال وی ہی نہِیں سی کِہ کوِیشری گائُݨ لئی ساڈے نالھ کۄئی پَیسِیاں دا لَیݨ-دیݨ وی کارمیگا۔ ایدھر-اۄدھر جھاکݨ تے کافی جکۄ-تکّی تۄں بائد بلوںتّ بۄلِیا: پَیسِیاں والھی کۄئی گلّ نہِیں٬ بائی جی؛ بسّ اسِیں آ جاواںگے تے پںدّراں وِیہ مِںٹّ کوِیشری گا دیواںگے۔

اِنہاں دِناں ’چ ہی پارس باپُۄ دِییا پُراݨِییاں کاپِییاں پھرۄلھدِیاں بلوںتّ نیں خُشی دے سماگماں وِچّ گائُݨ والے چار پںجّ چھںدّ ساڈے کںٹھّ کرا دِتّے۔

بھۄگ والھے دِن بلوںتّ نیں رچھپال نُۄں مُۄہرلے ڈںڈّے ’تے اتے مَینُۄں پِچھلی کاٹھی اُتّے لدّ لِیا٬ تے دِن چڑھدِیاں ہی مۄگے نُۄں چالے پا دِتّے۔ دیہڑکِیاں نُۄں جاݨ ویلھے ٹھںڈّ نالھ نِکّلھِییاں رچھپال دِییاں چِیکاں دے اِتِہاس دے نُۄں دُہرائے جاݨ تۄں ٹالݨ لئی٬ بیبے نیں ساڈے اُدالھے کھیسِییاں لپیٹ دِتِّییاں گئیِیاں۔ مُۄہرلے ڈںڈّے ’تے بَیٹھے رچھپال دے ہتھّاں اُدالھے پرنا وگلھ دِتّا گِیا۔ پُراݨے اخباراں دی ڈھیری ’چۄں اِکّ اخبار چُکِّیا؛ رسۄئی ’چۄں تِیلاں والھی ڈبّی لبھّ کے اخبار وِچّ لپیٹی تے جھۄلھے وِچّ ٹِکاء دِتّی۔ بہۄنے والھے سُۄئے تِیک اپّڑدِیاں رچھپال دا دںدّکڑا وجّݨ لگّا٬ پر اُس دی چِیک نِکّلݨ تۄں پہِلاں ہی بلوںتّ نیں جھۄلھے ’چۄں اخبار نُۄں کھِچِّیا تے سُۄئے دے کِنارے اُگّے سںگھّݨے سلواڑاں دِییاں جڑاں ’چ تھُنّ دِتّا۔ سِلّہے اخبار نیں تِیلی دی لاٹ نُۄں جکدِیاں-جکدِیاں منذُۄرِیا تے پلاں ’چ ہی سلواڑ لٹّ-لٹّ بلݨ لگّا۔ دس کُ مِںٹّ اگّ سیکݨ نالھ ساڈِیاں سرِیراں ’چ جمّی ٹھاری پُۄرِیترہاں پِگھلھ گئی۔

جی ٹی رۄڈ دے اَین کِنارے ’تے واکِیا ورکشاپ دے باہر٬ کناتاں لا کے بݨائِیا کھُلّہا پںڈّال سںگّتاں نالھ بھرِیا ہۄئِیا سی۔ ساڈے٬ پںڈّال اںدّر داخل ہُںدِّیاں نُۄں٬ راگی سِںگھّ کِیرتن دِییاں پھُہاراں چھِڑک رہے سن۔ تبلے دی ڈُگّ-ڈُگّ میرے کنّاں ’چۄں گُذر کے چھاتی ’چ دھسݨ لگّی۔ ہارمۄنِیئم دی پِیں-پِیں سُݨ کے مَینُۄں ساڈے پِںڈّ آئُںدے اُس جۄگی دا خِیال آ گِیا جِہڑا تکّڑی دے مُہاںدرے والھی اِکّ وِشال وہِںگّی اُٹھائی بِین وجائُںدا گھر-گھر مںگّݨ جاںدا سی۔

بھۄگ دی ارداس تۄں بائد اِکّ سِںگھّ نیں کِئۄڑے دے چھِٹّے دیݨے شُرُۄ کر دِتّے تے سٹیج سکتّر نیں ساڈے ’جتھّے‘ نُۄں سٹیج سمبھّالھ دِتّی۔ نِکّے-نِکّے نِیاݨِیاں نُۄں دیکھ کے پںڈّال وِچّ چُپّ پسّر گئی۔ اَۄرتاں تے مرداں دِییاں نذراں ساڈے اُپّر گڈِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ بلوںتّ نیں اکھںڈّ پاٹھ والے پروار نُۄں ودھائی دِتّی اتے ’سچّے پاتشاہ‘ اگّے ارداس کِیتی کِہ اجیہے ’بھاگاں-بھرے‘ دِن مُڑ-مُڑ آئُںدے رہِݨ۔ چھںدّ شُرُۄ ہۄئِیا: لگدے رہِݨ خُشی دے میلے٬ مِلھدِییاں رہِݨ ودھائیِیاں!

اِہ مۄگا شہِر سی٬ تے سںگّت ’چ مۄگے دِییاں سَۄ دے کرِیب ورکشاپاں دے امِیر تے ’شردھاوان‘ مالک بِراجمان سن۔ چھںدّ اجے ختم نہِیں سی ہۄئِیا کِہ ساڈے ساہمݨے کھلۄتے میذ اُپّر رُپِیاں دی ڈھیری اُبھّرن لگّی۔ دیہڑکِیاں والے دِیوان واںگ٬ سماگم دے خاتمے ’تے ساری سںگّت ساڈے اُدالھے اِکٹھّی ہۄ گئی۔ تارِیفاں٬ شاباش تے اشِیرباد دِییاں آواذاں سانُۄں بھُکانِیاں واںگ پھُلائُݨ لگِّییاں۔

اگلے دۄ کُ ہفتِیاں دَۄران مۄگے والے اکھںڈّ پاٹھ تۄں بݨے ساڈے کئی پْرسںسّک٬ جِیپاں تے مۄٹرسائیِکلاں ’تے سوار ہۄ کے ساڈے پِںڈّ آئُݨ لگّے٬ تے اگلے دۄ-تِنّ مہِینِیاں دے سارے اَیتوار مۄگے دے اکھںڈّ پاٹھاں لئی ’بُکّ‘ ہۄݨے شُرُۄ ہۄ گئے۔ ہر نویں سماگم تۄں درجݨاں ہی ہۄر نویں پْرسںسّک نِکّلݨ لگّے: چھییاں کُ مہِینِیاں ’چ ہی ساڈے ’جتھّے‘ دی مشہُۄری مۄگے دے اُدالھے دے سَیںکڑے پِںڈّاں ’چ پھَیل گئی۔ ہفتے دے پںجّ-چھے دِن اسِیں پڑھائی ’چ کھُبھّے رہِںدّے تے شنِیوار-اَیتوار نُۄں جیب بھر کے پَیسے کما لِیائُںدے۔ ہر ہفتے آئُںدی مائِیا اتے پْرۄگرام بُکّ کرن لئی آئُݨ والھِیاں پْرسںسّکاں ولّۄں کِیتِییاں جاںدِییاں ساڈِییاں تارِیفا نیں بیبے دے چِہرے ’تے لالی جھگڑن لا دِتّی۔ باپُۄ کئی دِناں بائد پِںڈّ پرتدا تے ساڈی گائِکی دِییاں گلّاں سُݨ سُݨ کے کھِیوا ہۄ اُٹھدا۔

سانُۄں تِنّاں بھراواں نُۄں ہی٬ ہر شام جلںدھّر ریڈِیئۄ تۄں پْرسارت ہُںدّے اِکّ گھںٹّا لمّے ’دِہاتی پْرۄگرام‘ سُݨن دا ٹھرک ہۄ گِیا سی۔ چاچا کُمیدان تے ٹھُݨِییاں رام دِییاں ٹِچّر-مشکرِییاں تے نۄک-جھۄک ساڈا دِل لُیائُںدی۔ فِر کدے کۄئی ڈھاڈی پْرسںگّ ریڈِیئۄ تے گرجݨ لگّ جاںدا٬ تے کدے الگۄذِیاں والے آ گڑھکدے: بھِجّ گئیِیاں نݨانے پُۄݨِییاں٬ نالھے بھِجّ گئے چرخے!

تِنّی چہُں ہفتِیں اِکّ تُۄمبی اِس پْرۄگرام وِچّ ٹُݨکدی تے اِکّ کراری جِہی آواذ ’اۄئئئء…’ کر کے دِل-وِنّہواں٬ لمّکواں الاپ لَیںدی: الاپ تۄں بائد کدے سسّی دی لۄکگاتھا٬ کدے ہِیر راںجھے دے اِشک دا کۄئی گِیت تے کدے دیش-پِیار دی رچنا اُس ٹُݨکدی آواذ وِچّ تُۄمبی نالھ اِکّ-مِکّ ہۄ کے اُدے ہۄ اُٹھدی۔ ساڈے نیڑ ہی ہر چھے مہِینی لگدے ’چڑِکّ دے میلے‘ ’چ مَیں الگۄذِیاں تے تُۄمبے والھِیاں دے انیکاں گائُݨ سُݨے سن٬ پر ریڈِیئۄ ’تے کدے کدے ٹُݨکدی اِس تُۄمبی دی تُݨ-تُݨ وی انۄکھی سی تے تُݨ-تُݨ دے ساتھ وِچّ گُٹکدی اِہ آواذ وی۔ مَیں اِس آواذ تے تُۄمبی دا اینا دِیوانا ہۄ گِیا کِہ ہر شام مَیں ریڈِیئۄ مُۄہرے اِسے کلاکار دی اُڈِیک وِچّ پُۄرا گھںٹّا بَیٹھا رہِݨ لگّا۔ ریڈِیئۄ والھے٬ اِس کلاکار نُۄں ’لال چںدّ‘ دے نام نالھ پُکاردے؛ تے اِہی کلاکار بائد وِچّ ’یملا جٹّ‘ دے نام نالھ پںجّابی گائِکی دا دھرُۄ-تارا بݨ کے اِکّ یُگّ-سِرجک لۄک-گائِک دے تَۄر ’تے چمکِیا۔ تُۄمبی نالھ مَینُۄں اینا شَیداء ہۄ گِیا کِہ سُتِّیاں-جاگدِیاں تُۄمبی دی تُݨ-تُݨ میرے کنّاں ’چ گُۄںجدی رہِںدّی۔ اِکّ دِن مَیں تِیلاں والی ڈبّی ’چ کانا گُڈّ کے اُس اُپّر تار دی تھاں دھاگا وگلھ لِیا۔ دھاگے وِچّۄں نِکلݨ والھی تُݨ-تُݨ اینی مُلائِم سی کِہ اُس نُۄں سُݨن لئی مَینُۄں آپݨا کنّ٬ ڈبّی دے اَین نیڑے لِجاݨا پِیا٬ پر آپݨے ہتھِّیں تُۄمبی بݨا لَیݨ دی جِتّ اُتّے مَیں خُشی ’چ کھِیوا ہۄئِیا پھِردا ساں۔

سَۄݨ دے چھڑاکِیاں دَۄران پھَیلر رہِییاں کدُّۄ دِییاں ویلاں واںگ ودھ رہی ساڈی مشہُۄری نُۄں بھامپدِیاں باپُۄ نیں سروݨ بھگت٬ پُۄرن بھگت٬ تے مِرذا-ساہِباں دے کِسّے تۄں اِلاوا انیکاں دھارمِک پْرسںگّ ساڈے بھتھّے ’چ اڑُںگّ دِتّے۔ اگر کۄئی سانُۄں بارات وِچّ گائِکی لئی بُکّ کردا تاں اُتھے اِشک مُہبّت والھِییاں لۄک-گاتھاواں دی کوِیشری کر آئُںدے٬ تے اگر کۄئی دھارمِک سماگم ہُںدّا تاں گُرُۄ اِتِہاس دی کوِیشری دِییاں دھُۄڑاں پٹّ آئُںدے۔ اسِیں آپݨِییاں بُلںدّ تے اِکّ-سُر آواذاں اتے ونّ-سُونِّییاں ترذاں ’چ گائی کوِیشری نالھ٬ سْرۄتِیاں نُۄں دۄ دۄ گھںٹّے مںتّر-مُگھدھ کری رکھدے۔ گائِکی دا پْرۄگرام ختم ہُںدّا تاں پْرسںسّک سانُۄں ہتھّاں ’تے چُکّ لَیںدے۔

اِکّ وار اسِیں کِسے پِںڈّ ’چ گائِکی کر رہے ساں کِہ باپُۄ پارس تے اُس دے ساتھی اُسے پِںڈّ ’چۄں سائیِکل ’تے گُذر رہے سن۔ ساڈِییاں وچھیرِیاں واںگ ہِݨکدِییاں آواذاں سُݨ کے اُہ ساڈے ولّ نُۄں مُڑ پئے٬ تے ساتھۄں چۄرِیئۄں٬ گائِکی والھے مُکام تۄں نیڑ ہی٬ کِسے گھر ’چ کھڑھ کے ساڈی کوِیشری سُݨدے رہے۔ سماگم دی سماپتی ’تے٬ پْرسںسّکاں دے گھیرے نُۄں تۄڑ کے باپُۄ نیں جدۄں سانُۄں گلوکڑی ’چ لِیا تاں اسِیں پسِینے نالھ گچّۄ-گچّ ہۄئے پئے ساں۔ باپُۄ دے ساہ ’چۄں اُبھّردی سَۄمفِییا ہمک میری گلّہ نُۄں سِلّہی کر گئی۔

اگلی سویر باپُۄ نیں سانُۄں آپݨے ساہمݨے بِٹھاء لِیا۔ –تُسِیں نِیاݨے اۄں٬ اُہ کہِݨ لگّا۔ -کوِیشری ’چ٬ ساذاں دی غَیرہاذری کارن تُہانُۄں دم نہِیں مِلھدا… کوِیشری ’چ چلّ-سۄ-چلّ ہُںدّی اےَ… ایسے لئی کوِیشری گائُݨ ویلھے تُسِیں پسِینۄ-پسِینی ہۄ جاںدے اۄ… مَیں ہُݨ تھۄنُۄں تُۄمبی لِیا کے دیئۄُںگا… اِکّ پںگّتی گائی تے تُۄمبی کھڑکاء دِتّی… پاکِستان بݨن تۄں پہِلاں جگراواں والے ٹُںڈّے دا جتھّا مشہُۄر ہُںدّا سی… اُہ تُۄمبی تے ڈھڈّاں نالھ گائُںدے ہُںدّے سی… جِدھّر جاںدے٬ لۄک پلکاں نالھ چھاواں کر دیںدے… پںجّاب ’چ اَیس ویلھے تُۄمبِییاں والھے تاں بتھیرے پھِردے اےَ پر تُۄمبی تے ڈھڈّاں نالھ کوِیشری کۄئی گوئیِّیا نہِیں گائُںدا… اِہ سںسّار نوِیں چِیذ نُۄں ٹُٹّ کے پَے جاںدَے… تُسِیں تِنّے ای بڑے سُرِیلے اۄں… دیکھݨ-پاکھݨ نُۄں سۄہݨے اۄں… تے ہَیں وی ہالے نِیاݨے… جدۄں ڈھڈّ-تُۄمبی تے کوِیشری والھا نواں مُہاںدرا لَے کے جائۄںگے٬ تاں سْرۄتے تُہانُۄں سِراں ’تے بِٹھاء لَیݨگے…

اِکّ دِن ہلکی-ہلکی دھُپّ نُۄں مانݨ لئی اسِیں سارا ٹبّر آپݨے وِہڑے ’چ مںجِّیاں اُتّے بَیٹھے ساں۔ باپُۄ نیں درواذے ’تے سائیِکل دی ٹلّی آ کھڑکائی۔ اُس دے چمڑِییا بَیغ ’چۄں٬ اخبار وِچّ لِپٹی ہۄئی اِکّ لمبُّۄتری جِہی ڈںڈّی باہر نُۄں جھاک رہی سی جِس دے اُپّرلے سِرے ’تے کالھے رںگّ دِییاں دۄ کِلِّییاں ساف دِکھائی دیںدِییاں سن۔ باپُۄ نیں بَیغ کھۄلہِیا۔ ڈںڈّی دے اںتّ اُتّے اخبار ’چ لِپٹی گۄل-آکار چِیذ نُۄں دیکھ کے اسِیں سارے اُتسک ہۄ اُٹھّے۔ باپُۄ نیں ملکڑے جیہے ڈںڈّی دے سِرِئۄں رسّی نُۄں اُدھیڑِیا تے ڈںڈّی اُدالھے لِپٹے اخبار نُۄں وکھّرا کر دِتّا۔ وڈّے ڈھِڈّ تے لمِّیں ڈںڈّی والی٬ کالھے رںگّ دی دۄ-تاری کِںگّ (تُۄمبی) ساڈے ساہمݨے سی!

-اِہ فگواڑے والے نںدّ لال دی بݨائی ہۄئی کِںگّ اےَ٬ باپُۄ گُمان نالھ بۄلِیا۔ -نںدّ لال ورگی تُۄمبی ہِںدّۄستان ’چ کِتے نی بݨدی!

تُۄمبی دیکھدِیاں ہی میرے اںدّر تِتلِییاں اُڈّݨ لگِّییاں۔ میرِییاں اکھّاں دا آکار چَۄڑا ہۄ کے ڈیڈھا ہۄݨ لگّا۔ تُۄمبی دی کالھی ڈںڈّی اُتّے چِٹِّییاں مچھلِییاں۔ ٹاہلی دی لکّڑ نُۄں خراد کے بݨائے٬ تُۄمبی دے گۄلائیِدار پیٹ نُۄں ہاتھی-دںدّ دِییاں چھِلتراں نالھ خربُۄذے واںگ پھاڑِییاں ’چ وںڈِّیا ہۄئِیا۔ تُۄمبی دے پیٹ دے اُپّرلے پاسے والھے گۄلائیِدار کِنارے نُۄں چارے پاسِئۄں ہاتھی-دںدّ دی اِکّ ہۄر چھِلتر نالھ شِںگّارِیا ہۄئِیا۔ میرے ہتھّ تُۄمبی ولِّیں آپ-مُہارے ہی اُلّر گئے۔ مَیں تُۄمبی نُۄں ہتھّاں وِچّ پکڑ تاں لِیا پر مَینُۄں اِہ سمجھ ناں پوے کِہ اِس نُۄں وجائُݨا کِیکݨ اےَ۔ باپُۄ نیں کِںگّ نُۄں میرے ہتھّۄں آپݨے ہتھّاں ’چ کر لِیا اتے سجّے ہتھّ دی پہِلی اُںگلھ نالھ اُس نُۄں تُݨکائُݨ دی کۄشِش کرن لگّا۔ پھِر اِہ کِںگّ بلوںتّ دے ہوالے ہۄ گئی۔ اُس نُۄں وی اِس دے جُگرافِیئے دی کۄئی تھاہ ناں لگّی۔ بیتالی تُݨک-تُݨک سُݨ کے کئی آںڈھی-گواںڈھی ساڈے مںجِّیاں اُدالھے اِکتّر ہۄ گئے سن۔

“پِلُّۄ نُۄں لِیاںئۄ!” اِکّ جݨا بۄلِیا۔ “اُہنُۄں آئُںدی اےَ تُۄمبی کھڑکائُݨی!”

“ہاں٬ وئی!” اِکّ ہۄر نیں پہِلے دی ہامی بھری۔

پِلُّۄ نُۄں اسِیں ’تائِیا پِلّ‘ ’کہِ کے پُکاردے ساں۔ 65-70 نُۄں ڈھُکِّیا ہۄئِیا دلِت پروار دا اِہ بذُرگ پِلُّۄ! گُٹّی کر کے بنّہی ہۄئی اردھۄں-بہُتی-بگّی داہڑی٬ تے کِسے نامُراد بِیماری کارن جھُک کے دۄہری ہۄ چُکّی کمر۔ وِیروار دی شام نُۄں اُہ دلِتاں دی دھرمشالا ’چ اُہ آپݨا٬ کدُّۄ ’چ ڈںڈّی گڈّ کے بݨائِیا٬ تُۄمبا کھڑکائُںدا تے مانسِک رۄگاں ’چ گرسّے کئی اَۄرتاں تے مرد اُس دے ساہمݨے بَیٹھ کے سِر گھُمّائُݨ لگّ پَیںدے۔

کِںگّ دی آمد سُݨ کے٬ سۄٹی دے ساہرے آپݨے کُبّ نُۄں سمبھّالھدا٬ تائِیا پِلُّۄ دَۄڑِیا آئِیا۔ اُہنے مںجّے ’تے بَیٹھدِیاں ہی کِںگّ نُۄں نمسکار کِیتی۔ اُس دِییاں وراچھاں کنّاں ولّ نُۄں کھِچِّییاں گئیِیاں تے اکھّاں ’چ تارے اُگّݨ لگّے۔ ہُݨ اُس نیں بڑے ہی ادب نالھ کِںگّ نُۄں آپݨے ہتھّاں ’چ کِیتا۔ کِںگّ نُۄں ایدھر-اۄدھر گھُمّاء کے چارے پاسِیاں تۄں نِہارِیا۔ ڈںڈّی ’تے کھُݨِییاں چِٹِّییاں مچھلِییاں اُپّر اُںگلھاں اِںجھ پھیرِییاں جِویں مچھلِییاں دے پۄلی-پۄلی مالھش کر رِہا ہۄوے۔ آلھے-دُیالھے بَیٹھے درشکاں دِییاں نذراں پِلُّۄ تائے دِییاں ہرکتاں ’تے گڈِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ ہُݨ اُس نیں اُپّرلی کِلّی نُۄں مرۄڑِیا تے آپݨی اواذ نُۄں تُۄمبی دی سُر نالھ اِکّسُر کر کے لمکوِیں “ہُۄںئئئء” دا الاپ شُرُۄ کر دِتّا۔ سْرۄتِیاں ’چ چُپّ چھاء گئی۔ سارِییاں نذراں تائے پِلُّۄ دے ہتھّاں ’تے کیںدرت ہۄ گئیِیاں۔ ہُݨ اُس نیں چپّا کُ فاسلے ’تے ٹھُکی ہیٹھلی کِلّی نُۄں مرۄڑِیا اتے اُس دی سُر ٹِکاݨے سِر کِیتی۔ پھِر اُس نیں آپݨا کھبّا ہتھّ کِںگّ دے گۄلائیِدار پیٹ دے ہیٹھلے پاسے ٹِکاء دِتّا٬ تے سجّے ہتھّ نالھ کِںگّ دی ڈںڈّی نُۄں٬ گۄلائیِدار پیٹ دے نیڑِئۄں کر کے پکڑ لِیا۔ اگلے ہی پل ’تُݨ, تُݨ, تُݨاء؛ تتُݨ, تُݨ, تُݨاء‘ دی آواذ تُۄمبی ’چۄں اُدے ہۄݨ لگّی۔ کھبّے ہتھّ دی تِیسری اُںگلھ ’چ پائِیا چھلّا تُۄمبی دی پِٹھّ ’تے وجّ-وجّ کے٬  ’تُݨ, تُݨ, تُݨاء‘ نالھ تال مِلا کے ’ٹھُک٬ ٹھُک٬ ٹھُکاء؛ ٹھٹھُک ٹھُک٬ ٹھُکاء‘ دی آواذ کڈھّݨ لگِّیا۔ مَیں تائے پِلُّۄ دِییاں ہرکتاں نُۄں بڑے گہُ نالھ تکّ رِہا ساں۔ چار٬ پںجّ مِںٹّ ’تُݨ, تُݨ, تُݨاء؛ تتُݨ, تُݨ, تُݨاء‘ کرن تۄں بائد تائے پِلُّۄ نیں سد لائی: ہیٹھ برۄٹے دے کھڑھی٬ بھجن کرے سُنِیاری! رام نام دا بھجن اُہدی پر پِںڈّ دے مُںڈّے نالھ یاری!

چار-پںجّ مِںٹّ سد وِچّ گڑُچّ رہِݨ تۄں بائد٬ تائے پِلُّۄ نیں اکھّاں کھۄلہِییاں تے تُۄمبی بلوںتّ دے ہتھّاں ولّ ودھاء دِتّی۔ بلوںتّ نیں دھُڑدھُڑی جِہی لئی اتے پِچھّے نُۄں ہٹ گِیا۔ تائے نیں سمجھائِیا: ڈھۄلکی بۄلدی اےَ ڈُگ٬ ڈُگ٬ ڈُگاء؛ ڈڈُگ٬ ڈُگ٬ ڈُگاء؛ ڈڈُگ٬ ڈُگ٬ ڈُگاء؛ ڈڈُگ٬ ڈُگ٬ ڈُگاء ! ایہ تُۄمبی وی اِسے تال ’چ بۄلݨی چاہِیدی آ ’تُݨ, تُݨ, تُݨاء؛ تتُݨ, تُݨ, تُݨاء؛ تتُݨ, تُݨ, تُݨاء‘; ’۔ سۄ کرنا کی اےَ پئی سجّی ہتھّ دی پہِلی اُںگلھ نُۄں تار اُپّر دۄ وار ہیٹھاں والے پاسے نُۄں مار کے ’تُݨ تُݨ’ دی آواذ کڈھّݨی آ٬ تے پھِر تِیجی وار اُںگلھ نُۄں ہیٹھاں نُۄں مار کے تیرںتّ ہی اُپّرلے پاسے نُۄں کھڑکائُݨا تاں کِہ ’تُݨاء‘ دی آواذ آوے۔ لَے دیکھۄ جرا! ہُݨ تائے نیں آپݨی سجّی اُںگلھ نالھ تار اُپّر ہیٹھاں والے پاسے نُۄں ہَۄلی ہَۄلی دۄ وار تُݨکا مارِیا: تُݨ, تُݨ! تِیسری وار اُسے تال ’چ ہی ہیٹھلے پاسے نُۄں تُݨکا مار کے جھٹّ ہی تُݨکا اُپّرلے پاسے نُۄں مار دِتّا۔ اگلی وار اُپّر نُۄں تُݨکا مارکے نالھ ہی ہیٹھاں نُۄں مارِیا تے ’تتُݨ’ دی آواذ کڈھّ دِتّی۔ مَینُۄں جاپِیا مَینُۄں تائے دی جُگت دی سمجھ پَے گئی سی۔ تائِیا دھِیمی چالے ’تُݨ… تُݨ… تُݨاء؛ تتُݨ… تُݨ… تُݨاء‘ دی اواذ تُۄمبی ’چۄں کڈھّی گِیا تے اُس دی جُگت میرے ذِہن ’چ دھسدی گئی۔

مَیں جکدِیاں-جکدِیاں آپݨا ہتھّ تائے ولّ نُۄں ودھائِیا٬ تے تائے نیں تُۄمبی میرے ہتھّاں ’چ ٹِکاء دِتّی۔ مَیں تائے دی نکل ’تے ہی تُۄمبی نُۄں پھڑِیا تے سجّی ہتھّ دی پہِلی اُںگلھ تار اُتّے رکھّ دِتّی۔ ’مار تھلّے نُۄں دۄ واری!’ تائِیا بۄلِیا۔ مَیں تائے دے ہُکم دی تامِیل کر دِتّی۔ ’ہُݨ اِکّ پھیر ہیٹھاں نُۄں تے نالھ ہی دۄ واری اُپّر نُۄں!’ تے تُۄمبی وِچّۄں ’تتُݨ, تُݨ, تُݨاء‘ دی لںگّڑی جِہی سُر نِکّلݨ لگّی۔ کئی وار اُہ لںگّڑی جِہی ’تتُݨ, تُݨ, تُݨاء‘ نِکلھݨ تۄں بائد اُںگلی دا ہیٹھاں-اُتّے کرنا میری سمجھ ’چ بَیٹھݨ لگّا تے اُںگلھی دا لںگّڑاپݨ الۄپ ہۄݨ لگّا۔ جِئۄں میری اُںگلھی تال ’چ ہۄئی جاوے تائے دے چِہرے ’چ رَۄشنی اُگّی جاوے۔ ’واہ شیرا!’ تائِیا بُڑبُڑائِیا۔ ’آ گِئَں تال ’چ!’

کُجھ ہی دِناں ’چ میرا ’تُݨ, تُݨ, تُݨاء!’ بِلکُل گُݨِیئیں ’چ آ گِیا۔ اِکّ دِن جدۄں میرے سجّے ہتھّ دی اُںگلھ ’تُݨ تُݨ تُݨاء‘ کر رہی سی٬ تاں میرا جِییا کِیتا کھبّے ہتھّ دی پہِلی اُںگلھی دے نہُں نُۄں کِیلی دے مُڈھّم تُݨ-تُݨ کردی تار ’تے ٹِکاء کے دیکھاں۔ جِئۄں ہی نہُں٬ کِیلی دے مُڈھّ٬ تار ’تے بِراجمان ہۄئِیا٬ تُݨ-تُݨ دی سُر بھاری اتے اُچّی ہۄ کے ’دُمّ دُمّ‘ ’چ بدل گئی۔ تائے پِلُّۄ دِییاں وراچھاں چھتری واںگ کھُلہ گئیِیاں۔ ’اۄ واہ پُتّرا!’ تائِیا پِلُّۄ گڑھکِیا۔

اِس تۄں بائد٬ میری اِہ تُۄمبی سَیںکڑِیاں تۄں لَے کے کئی ہذاراں دے اِکٹھّاں ’چ٬ پںجّاب تۄں لَے کے دِلّی٬ کلکتّے٬ کشمِیر٬ یُۄ پی اتے بھارت دے پتا نہِیں کِنّے کُ تھاواں ’تے کھڑک چُکّی ہَے۔ مَیں اِہ تُۄمبی سَیںکڑے وار ریڈِیئۄ جلںدھّر ’تے وی کھڑکائی ہَے۔ نِںدّر گھُگِیاݨوی دُیارا پْراپت ہۄئی اُستاد یملا جٹّ دے ہتھّاں دی بݨی اِکّ تُۄمبی وی لمّاں چِر٬ برَیمپٹن والے میرے گھر ’چ مہِمان رہِ چُکّی ہَے۔ چھۄٹا بھرا رچھپال٬ مَیں٬ تے بلوںتّ میرے گھر جدۄں وی اِکٹھّے ہُںدّے ہاں٬ تاں کوِیشری گائِن دے نالھ نالھ تںُۄّبی وی تُݨکدی ہَے٬ پر جدۄں وی مَیں تُۄمبی دے سنمُّکھ ہُںدّا ہاں٬ تائِیا پِلُّۄ ساخشات میرے ساہمݨے ہُںدّا ہَے۔ اُس دی تُݨ, تُݨ تُݨاء؛ تتُݨ, تُݨ, تُݨا تے اُس دے کھبّے ہتھّ ’چ پائی چھاپ دا تُۄمبی دے پیٹ ’تے ٹھکّ ٹھکّ ’چ رِدمݨا میرے کنّاں ’چ ہُݨ وی گُۄںجدا ہَے۔ تائِیا پِلُّۄ٬ دھُپّ سیکدے ساڈے وِہڑے ’چ٬ تُۄمبی پھڑی بَیٹھا ہُݨ وی اُںجھ دا اُںجھ ہی گا رِہا دِسدا ہَے: ہیٹھ برۄٹے دے کھڑھی٬ بھجن کرے سُنِیاری! رام نام دا بھجن اُہدی پر پِںڈّ دے مُںڈّے نالھ یاری!