अक्टूबर 13, 2009

writingDetail.created_by
By: प्रिंसीपल सरवण सिंघ

18 - फैडरेशन दी प्रधानगी

मेरे ख़ाब खिआल विच्च वी नहीं सी कि मैं दिल्ली दी सिख्ख सटूडैंटस फैडरेशन दा प्रधान बणांगा। मैं खिडारीआं वल्लों खालसा कालज दी विदिआरथी सभा दा कारजकारी मैंबर चुणिआ गिआ सां। सभा दी सटेज उते मेरी कारग़ुज़ारी वेख के पुलीटीकल साइंस दे प्रो.जसवंत सिंघ फुल्ल नें मैनूं आपणे नाल जोड़ना चाहिआ। इक्क दिन मैं कालज दे गेट मूहरे जूस कढ्ढण वाली रेहड़ी तों जूस दा गलास पीण लई खहड़ा सां। प्रो.फुल्ल नें मैनूं वेख लिआ ते आपणे पल्लिओं जूस दे दो गलास पिआ के मैनूं आपणे नाल ही तोर लिआ। उहदीआं गल्लां वाहवा दिसचसप सन ते मैं वी इहो कुझ्झ भालदा सां। उह ठहाका मार के हस्सदा सी जद कि मैं मिंनहां हस्सदा सां। उहदे `च कुझ्झ मलंगपुणा वी सी। साडी लंडे नूं मीणा मिलण वाली गल्ल बण गई।

फुल्ल नें तीजी छत्त उते दो चुबारिआं वाली मिआनी लै रख्खी सी। रोटी टुक्क ते निक्के मोटे कंमां लई मुंडू रख्खिआ होइआ सी। विआह अजे किराइआ नहीं सी। मापे अनंदपुर रहिंदे सन जिथे उह महीने दो महीनीं गेड़ा मारदा। उस नें लाइलपुर खालसा कालज जलंधर तों ऐम्म.ए.कीती सी ते आल इंडीआ सिख्ख सटूडैंटस फैडरेशन दा प्रधान रहि चुक्का सी। उह सिख्ख राजनीती विच्च सरगरम सी पर सिआसत विच्च कोई अहुदा हासल नां कर सकिआ ते दिल्ली दे गुरू गोबिंद सिंघ कालज आफ़ कामर्रस दा प्रिंसीपल बण के रिटाइर होइआ। उस दिन उहदा मैनूं आपणे नाल लिआउण दा मकसद मैनूं सिख्ख सटूडैंटस फैडरेशन नाल जोड़ना सी।

मेरे पिता दे कामरेड होण ते खुश हैसीअती टैकस विरुध्ध मोरचे विच्च जेल्ह कट्टण कारन मेरा झुकाअ कमिऊनिज़म वल्ल सी। मैं बचपन तों कामरेडां नूं साडे घर आउंदे जांदे वेखिआ सी। उनहां `च रूपोश वी हुंदे जिनहां नूं मैं नीरे वाले अंदर रोटी देण जांदा। पिछ्छों पता लग्गा कि तेजा सिंघ सुतंतर वी रात कट्ट गिआ सी ते हरकिशन सिंघ सुरजीत वी गेड़ा मार गिआ सी। साडे पिंड कमिऊनिसट कानफरंस हुंदी तां कामरेड बचन सिंघ घोलीआ, हरनाम सिंघ चमक ते सोहण सिंघ जोश होरीं बाहां कढ्ढ के जोश नाल लैकचर करदे। इनकलाब ज़िंदाबाद दे नाहरे गूंजदे। सटेज उते लाल झंडा लहिराउंदा। मैनूं निक्के हुंदे नूं उह निक्की कानफरंस वी बहुत वड्डी लग्गदी।

इक कानफरंस समें रात नूं डरामा होइआ तां उस विच्च मैनूं किसान दे बच्चे दा रोल करना पिआ। मैं उदों दस कु साल दा होवांगा। मैं सटेज `ते बहि के फट्टी लिखणी सी ते केवल इको डाइलाग बोलणा सी। डरामे दा सीन मैनूं हालां तक वी याद है। किसान ते उहदे घर वाली, यानी जिहड़ा बंदा बुहड़ीआं वाले कपड़े पा के मेरी मां बणिआ होइआ सी घर दी तंगी दीआं गल्लां करदे हन। सरकार नूं निंददे भंडदे हन। तदे उनहां दा कालज विच्च पहड़दा मुंडा यानी मेरा वड्डा भरा मिलण आ जांदा है। उह बेबे ते बापू नूं मत्था टेकदा है ते मैनूं पुछ्छदा है, “सुणा छोटू, तेरा की हाल ऐ?” मैं फट्टी लिखदा आपणा रट्टिआ होइआ डाइलाग बोलदा हां, “आपणी तां बाई फुल्लां `ते काटो खेडदी ऐ!” किसान कहिंदा है, “एहदी काटो फुल्लां `ते खेडदी होऊ, साडी तां भख्खड़े `च फसी पई ऐ!”

मेरी निक्के जिहे मुंडे दी काटो वाली गल्ल सुण के दरशक हस्सदे हन ते मेरा रोल मुक्क जांदा है। इस रोल दा इनाम मैनूं इह मिलिआ कि कई साल मैनूं पिंड दे बंदे इहो कहि के हाल चाल पुछ्छदे रहे, “सुणा फेर, छोटू दी फुल्लां `ते काटो खेडदी ऐ कि नहीं?”

उहनीं दिनीं कमिऊनिसट कानफरंसां विच्च कुझ्झ इहो जिहे गीत गाए जांदे सन:

-जट्टा जाग बई हुण जागो आई ऐ, रूस `च आई चीन `च आई, हुण तेरे देश विच्च आई ऐ बई हुण जागो आई ऐ …।

-टोपी खागी, लूण तेल गुड़ खंड नूं जी टोपी खागी, कपड़े वाली गंढ नूं जी, टोपी खागी।

-लुक लुक लाला तूं तां करदा बलैक ऐ, इक्क दिन करनी तेरी ढिंबरी वी टैट ऐ …।

विचे जट्ट ते जट्टी दी नोक झोक गाई जांदी सी। जट्ट कहिंदा सी-दो आने गज़ दा पा लै, नीवीं हो के वकत लंघा लै, काहनूं करदी झेड़ा नी, कुरकी होजू घर दी नाले अगले दी, फैशन डोबी जांदे बेड़ा नी …। जट्टी कहिंदी सी-इको विआहुण लग्गा नां मर वे, पैली मोघे वाली धर वे, जिहड़ी तैं छुडाई पर वे, मैं तां फेर धरौणी ऐं, मोटर सैंकल चूड़ी घड़ी बिनां, मैं नां धी दी जंन मगौणी ऐं …।

साडे घर डाक राहीं सोवीअत देस रिसाला आइआ करदा सी जिस दीआं तसवीरां असीं घर दीआं कंधां उते वी सजा लैंदे सां। उह मोटे ते कूले कागज़ `ते छपदा सी। पहिलीआं, दूजीआं ते तीजीआं आम चोणां विच्च असीं दाती हथौड़े दे निशान नूं वोटां पाईआं ते पुआईआं सन। किताबां पहड़दिआं मैनूं मारकसवादी लेखक चंगे लग्गण लग्ग पए सन। प्रो.फुल्ल नें मैनूं वलावां ई सिख्ख धरम ते आपणे आप नूं मारकसवादी कहि के मारिआ, “सिख्ख धरम तां है ही मारकसवादी। सभे सांझीवाल सदाइण कोई नां दिसे बाहरा जीओ। बाबा बंदा बहादर नाल दा कमिऊनिसट किहड़ा होऊ? गुरबाणी दा तां तत्त ई किरत करन ते वंड छकण दा है। माइआ ते निज्जी जाइदाद सारे पुआड़िआं दी जहड़ है। सिख्खी तां है ई कमिऊनिज़म।”

मेरी नबज़ टोह के उस नें मैनूं सिख्ख सटूडैंटस फैडरेशन दे पलेटफारम `ते लै आंदा। पहाड़ गंज दे गुरदवारे विच्च फैडरेशन दी मीटिंग रख्खी गई। उस विच्च आल इंडीआ सिख्ख सटूडैंटस फैडरेशन दे दो साबका प्रधान कशमीरा सिंघ गिल्ल ते मख्खण सिंघ वी सद्दे गए। कुल चाली पंजाह जणे होणगे। इक्क जणे नें मेरा नां पेश कीता, दूजे नें पुशटी कीती ते मैनूं सरब संमती नाल दिल्ली सरकल दा प्रधान चुण लिआ गिआ। बोले सो निहाल दे जैकारे लाए गए ते मैनूं सिरोपे दी बखशिश कर दित्ती। जिहड़ी गल्ल मेरे ख़ाब खिआल विच्च वी नहीं सी उह मिंटां `च हो गई। मैनूं कारजकारी कमेटी दे नां दे दित्ते गए जो मैं पहड़ के सुणा दित्ते।

प्रो.फुल्ल ते साबका प्रधान साडे सलाहकार सन। उह सानूं जिधर तोरदे असीं तुर पैंदे। असीं दिल्ली दे कालजां विच्च फैडरेशन दीआं इकाईआं बणाउण तुर पए। गुरमति दे कैंप लाउण लग्गे। गुरपुरबां उते जोड़े संभालदे ते लंगर `च डिऊटी दिंदे। गुरू नानक देव जी दे गुरपुरब मौके मैं ‘गुरू नानक दी मनुख्खता नूं देण’ नां दा लंमा लेख लिख के पैंफलिट छापिआ जो संगतां विच्च वंडिआ गिआ। उह मेरी पहिली प्रकाशत रचना है। दूजा पैंफलिट ‘मानववादी गुरू गोबिंद सिंघ’ ते तीजा ‘गुरू अरजन देव दी शहादत’ प्रकाशत करवाए। इओं मेरी लेखणी दी शुरूआत खेडां ते खिडारीआं बारे लिखण दी थां गुरू साहिबान बारे लिखण तों होई।

उनहां परचिआं विच्च मैं प्रसिध्ध लेखकां ते इतिहासकारां दे दरजनां फुट्ट नोट दरज कीते सन। अज्ज वी मैं उनहां परचिआं `ते नज़र मारदा हां तां आरंभ विच्च कीती मिहनत `ते हैरान हुंदा हां। उनहां नें खालसा कालज दे सटाफ विच्च मेरी चंगी भल्ल बणा दित्ती कि इह निरा खिडारी नहीं माड़ा मोटा लिखारी वी है। मेरे प्रोफैसर मैनूं कहिण लग्ग पए, “जे तूं खेडां खेडण ते गोला सुट्टण दी थां सारा धिआन पहड़ाई `च लावें तां फसट डवीज़न लै सकदैं ते लैकचरार वी लग्ग सकदैं।”

उतों दिल्ली यूनीवरसिटी दी सालाना अथलैटिक मीट आ गई। मैं गोला सुट्टण विच्च फसट आइआ, डिसकस ते जैवलिन सुट्टण विच्च सैकंड अते तीहरी छाल लाउण `च थरड रिहा। मेरे बारां अंक बणे जिनहां नाल मैं यूनीवरसिटी दा सैकंड बैस्सट अथलीट गिणिआ गिआ। जिद्दण मेरा गोला सुट्टण दा ईवैंट सी उद्दण मेरीआं जमातणां मैनूं हल्लाशेरी देण लई मैदान `च हाज़र सन। शाइद उस हल्लाशेरी करके ही मैं फसट आ सकिआ। मिलखा सिंघ नूं टोकीओ दीआं एशिआई खेडां समें किसे कुड़ी नें किहा सी, “अज्ज पाकिसतान दे अबदुल्ल खालिक नूं हरा दएं तां जो मंगें हाज़र होवेगा।” मिलखा सिंघ नें नां सिरफ उस नूं हराइआ बलकि नवां रिकारड वी काइम कीता। विरोधी सैकस दी हाज़री विच्च खिडारी अकसर बिहतर कारगुज़ारी विखाउंदे हन।

गोले विच्च फसट आउण नाल मैं दिल्ली यूनीवरसिटी दी टीम विच्च चुणिआ गिआ ते आल इंडीआ इंटरवरसिटी अथलैटिक मीट `च भाग लैण केरला दे शहिर ट्रीवैंडरम गिआ। दख्खणी भारत वेखण दा इह मेरा पहिला मौका सी। असीं दिल्ली तों गड्डी चहड़ के मदरास पहुंचे ते उथों गड्डी बदल के ट्रीवैंडरम गए। केरला विच्च थोहड़ी थोहड़ी वित्थ `ते फारमी घर वेखे जो नारीअल दे रुख्खां नाल घिरे होए सन। दख्खणी भारत दीआं भाशावां दे बोल इंज लग्गे जिवें कुज्जे `च रोड़ खड़कदे होण। बोलचाल विच्च ड़ाड़ा ते मंमा भारू सन। समुंदर दा किनारा होण कारन ट्रीवैंडरम साफ सुथरा शहिर सी। दिल्ली विच्च इक्क दिन `च कपड़े मैले हो जांदे सन पर ट्रीवैंडरम विच्च असीं चार पंज दिन रहे ते कपड़े मैले नहीं होए।

इक दिन पहु फुटदी नाल असीं कंनिआं कुमारी गए। समुंदर `चों उगमदा सुनहिरी सूरज वेखिआ जिस नें सुरमई पाणी नूं सोनरंगा कर दित्ता सी। समुंदर विच्च खहड़ी विवेका नंद पहाड़ी `ते चहड़े ते महातमा गांधी दी मूरती वाले मंदर दे दरशन कीते। एने नाल मैं कहिण जोगा हो गिआ कि दख्खणी भारत वी वेखिआ है।

ट्रीवैंडरम दी अथलैटिक मीट विच्च मैं कोई पोज़ीशन नां लै सकिआ पर बहिमण दिवाने दे प्रीतम सिंघ बराड़ दी आड़ी अज्ज वी याद है। उह गवालीअर यूनीवरसिटी वल्लों गोला सुट्टण आइआ सी। उनहां दी टीम मदरास तों ट्रीवैंडरम लई डब्बा मल्ली बैठी सी ते होर किसे नूं चहड़न नहीं सी दे रही। बंदिआं वरगी कमलेश छटवाल बारी रोकी खहड़ी सी। सानूं किते चहड़न नूं थां नहीं सी लभ्भ रही। अख़ीर प्रीतम नें ही कमलेश नूं खिच्च के पासे कीता कि इह वी आपणे वरगे ई नें। ट्रीवैंडरम असीं इको कमरे विच्च रहे। बाअद विच्च उह लैफटीनैंट बण गिआ।

इंटरवरसिटी दी अथलैटिक मीट नाल मेरा खेड अभिआस ख़तम हो गिआ ते मैं ऐम्म.ए.दे इमतिहान दी तिआरी विच्च जुट्ट गिआ। मैं पुराणे परचिआं `चों पंज सुआल चुण लैंदा ते तिंन घंटिआं विच्च उनहां दे उत्तर लिखदा। इंज मेरी लिखण दी रफतार बण गई ते लिखाई वी सुधर गई। मैं होड़ा, कनौड़ा ते कुझ्झ अख्खर विंगे जिहे पाउंदा सां। मेरे कोल बैठदी कुड़ी दी मैं सोहणी लिखत वेखी ते उहदी रीस नाल आपणी लिखत वी सोहणी बणाउण लग्ग पिआ। जिहड़े कहिंदे हन कि विगड़ी हत्थलिखत सुधरदी नहीं मैं उनहां नाल सहिमत नहीं। मेरीआं पहिलीआं कापीआं दी लिखत ते ऐम्म.ए.करन वेले दी लिखत विच्च बहुत फरक है। जून 1964 विच्च ऐम्म.ए.दा नतीजा निकलिआ तां मैं इक्क नंबर दी घाट नाल फसट डवीज़न लैणों रहि गिआ ते यूनीवरसिटी `चों सैकंड आ सकिआ। ख़ुशी दी थां मैनूं निराशा होई। मैं सारी रात सौं नां सकिआ।

सिख्ख सटूडैंटस फैडरेशन दा प्रधान होण करके मैं सिख्ख सिआसतदानां दे संपरक विच्च आउण लग्ग पिआ सां। लोक सभा दे मैंबर सिरदार कपूर सिंघ आई.सी.ऐस्स, स.बूटा सिंघ ते राज सभा दे मैंबर डा.गोपाल सिंघ दरदी नूं मिलदा रहिंदा सां। संत फतिह सिंघ नाल वी फतिह सांझी हो चुक्की सी। इक्क वार मासटर तारा सिंघ नूं वी मिलिआ सां। गुरदवारा रकाब गंज विच्च मुलाकात होई सी। उह अलाणी मंजी उते लेटिआ होइआ सी ते खल्ल दी जुत्ती हेठां लाही पई सी। उदों उस नूं उच्चा सुणन लग्ग पिआ सी जिस करके गहड़के नाल बोलण वाला जथेदार संतोख सिंघ विचे गाल्हां कढ्ढी जांदा ते मासटर तारा सिंघ बिट बिट वेखी जांदा। मैनूं जथेदार कहिंदा, “लै, मासटर नूं किहड़ा सुणिऐं?”

दिल्ली गुरदवारा प्रबंधक कमेटी दे सकत्तर जथेदार संतोख सिंघ नाल तां मेरी वाहवा नेड़ता हो गई सी। मैं उस दे सकूल पहड़दे बच्चिआं नूं घर जा के पहड़ा दिंदा सां। असीं गुरदवारा बंगला साहिब विच्च गुरमति दा कैंप लाइआ सी। सारे सवेरे चार वजे उठदे, इशनान करदे, मुख्ख वाक लैंदे ते जपुजी साहिब दा पाठ करदे। नित्तनेम करन पिछ्छों लंगर छक के कलासां लाउंदे। शाम नूं गतकेबाज़ी, सरीरक कसरतां ते खेडां हुंदीआं। विदिआरथीआं नूं अंम्रित छकण लई कहिंदे पर मैं ख़ुद टलदा रिहा किउंकि मैं अजे आपणे आप नूं अंम्रित छकण दे योग नहीं सां समझदा। सिंघां वाला कछहिरा ज़रूर सुआ लिआ सी जो मैं पाउंदा घट्ट ते विखाउंदा वध्ध सां।

इक गुरमति कैंप असीं बिहार दे शहिर धनबाद विच्च लाइआ। कलकत्ते तक दे सिख्ख विदिआरथी उस कैंप विच्च भाग लैण आए। मनजीत सिंघ कलकत्ता ते सुरजीत सिंघ मिनहास लैकचर देण लई हाज़र सन। मनजीत सिंघ कलकत्ता बोलदा वधीआ सी पर सवेरे सहाझरे उठण `च घाउली सी। बाअद विच्च उह पंजाब दा उच्च सिख्खिआ मंतरी रिहा ते मिनहास पंजाब विधान सभा दा सपीकर बणिआ।

धनबाद विच्च असीं कोले दीआं कानां वेखीआं ते कैंप दी समापती पिछ्छों कलकत्ते दी सैर कीती। उथों दा चिड़ीआघर, हवाई अड्डा, लाइब्रेरी ते होर वेखणयोग थावां वी वेख लईआं। साडे पिंड दे इक्क टरांसपोरटर हरदिआल सिंघ नें मेरी चंगी सैर कराई। खिडारी होण करके मैं दख्खणी भारत वेखिआ सी ते सिख्ख सटूडैंटस फैडरेशन नें मैनूं भारत दा पूरबी पासा विखा दित्ता सी। जिद्दण मैं रेल गड्डी राहीं दिल्ली नूं परत रिहा सां तां राह विच्च ओलंपिक खेडां दे हाकी मैच दी कुमैंटरी सुणी। 1964 विच्च टोकीओ दीआं ओलंपिक खेडां विच्च हाकी दा फाईनल मैच भारत ते पाकिसतान दीआं टीमां विचकार खेडिआ जा रिहा सी। भारती टीम नें उह मैच 1-0 गोल उते जित्त के मेरा सफ़र ख़ुशगवार बणा दित्ता सी। 1960 विच्च रोम दीआं ओलंपिक खेडां दे भारत-पाकि मैच दी कुमैंटरी मैं फाज़िलका सुणी सी ते भारत दे हार जाण दा बहुत दुख होइआ सी। मैं ही नहीं डब्बे दे सारे मुसाफिर ख़ुश सन कि रोम दी हार दा बदला टोकीओ विच्च लै लिआ गिआ सी।