میرے خاب کھِیال وِچّ وی نہِیں سی کِہ مَیں دِلّی دی سِکھّ سٹُۄڈَیںٹس پھَیڈریشن دا پْردھان بݨاںگا۔ مَیں کھِڈارِییاں ولّۄں کھالسا کالج دی وِدِیارتھی سبھا دا کارجکاری مَیمبر چُݨِیا گِیا ساں۔ سبھا دی سٹیج اُتے میری کارغُذاری ویکھ کے پُلِیٹِیکل سائِںس دے پْرۄ.جسوںتّ سِںگھّ پھُلّ نیں مَینُۄں آپݨے نال جۄڑنا چاہِیا۔ اِکّ دِن مَیں کالج دے گیٹ مُۄہرے جُۄس کڈھّݨ والی ریہڑی تۄں جُۄس دا گلاس پِیݨ لئی کھڑھا ساں۔ پْرۄ.پھُلّ نیں مَینُۄں ویکھ لِیا تے آپݨے پلِّئۄں جُۄس دے دۄ گلاس پِیا کے مَینُۄں آپݨے نال ہی تۄر لِیا۔ اُہدِییاں گلّاں واہوا دِسچسپ سن تے مَیں وی اِہۄ کُجھّ بھالدا ساں۔ اُہ ٹھہاکا مار کے ہسّدا سی جد کِہ مَیں مِنّہاں ہسّدا ساں۔ اُہدے `چ کُجھّ ملںگّپُݨا وی سی۔ ساڈی لںڈّے نُۄں مِیݨا مِلݨ والی گلّ بݨ گئی۔

پھُلّ نیں تِیجی چھتّ اُتے دۄ چُبارِیاں والی مِیانی لَے رکھّی سی۔ رۄٹی ٹُکّ تے نِکّے مۄٹے کمّاں لئی مُںڈُّۄ رکھِّیا ہۄئِیا سی۔ وِیاہ اجے کِرائِیا نہِیں سی۔ ماپے انںدّپُر رہِںدّے سن جِتھے اُہ مہِینے دۄ مہِینِیں گیڑا ماردا۔ اُس نیں لائِلپُر کھالسا کالج جلںدھّر تۄں اَیمّ.اے.کِیتی سی تے آل اِںڈِییا سِکھّ سٹُۄڈَیںٹس پھَیڈریشن دا پْردھان رہِ چُکّا سی۔ اُہ سِکھّ راجنِیتی وِچّ سرگرم سی پر سِیاست وِچّ کۄئی اہُدا ہاسل ناں کر سکِیا تے دِلّی دے گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ کالج آف کامرّس دا پْرِںسِّیپل بݨ کے رِٹائِر ہۄئِیا۔ اُس دِن اُہدا مَینُۄں آپݨے نال لِیائُݨ دا مکسد مَینُۄں سِکھّ سٹُۄڈَیںٹس پھَیڈریشن نال جۄڑنا سی۔

میرے پِتا دے کامریڈ ہۄݨ تے کھُش ہَیسِیئتی ٹَیکس وِرُدھّ مۄرچے وِچّ جیلہ کٹّݨ کارن میرا جھُکاء کمِئۄُنِذم ولّ سی۔ مَیں بچپن تۄں کامریڈاں نُۄں ساڈے گھر آئُںدے جاںدے ویکھِیا سی۔ اُنہاں `چ رُۄپۄش وی ہُںدّے جِنہاں نُۄں مَیں نِیرے والے اںدّر رۄٹی دیݨ جاںدا۔ پِچھّۄں پتا لگّا کِہ تیجا سِںگھّ سُتںتّر وی رات کٹّ گِیا سی تے ہرکِشن سِںگھّ سُرجِیت وی گیڑا مار گِیا سی۔ ساڈے پِںڈّ کمِئۄُنِسٹ کانپھرںسّ ہُںدّی تاں کامریڈ بچن سِںگھّ گھۄلِییا٬ ہرنام سِںگھّ چمک تے سۄہݨ سِںگھّ جۄش ہۄرِیں باہاں کڈھّ کے جۄش نال لَیکچر کردے۔ اِنکلاب ذِںدّاباد دے ناہرے گُۄںجدے۔ سٹیج اُتے لال جھںڈّا لہِرائُںدا۔ مَینُۄں نِکّے ہُںدّے نُۄں اُہ نِکّی کانپھرںسّ وی بہُت وڈّی لگّدی۔

اِک کانپھرںسّ سمیں رات نُۄں ڈراما ہۄئِیا تاں اُس وِچّ مَینُۄں کِسان دے بچّے دا رۄل کرنا پِیا۔ مَیں اُدۄں دس کُ سال دا ہۄواںگا۔ مَیں سٹیج `تے بہِ کے پھٹّی لِکھݨی سی تے کیول اِکۄ ڈائِلاگ بۄلݨا سی۔ ڈرامے دا سِین مَینُۄں ہالاں تک وی یاد ہَے۔ کِسان تے اُہدے گھر والی٬ یانی جِہڑا بںدّا بُڑھِییاں والے کپڑے پا کے میری ماں بݨِیا ہۄئِیا سی گھر دی تںگّی دِییاں گلّاں کردے ہن۔ سرکار نُۄں نِںدّدے بھںڈّدے ہن۔ تدے اُنہاں دا کالج وِچّ پڑھدا مُںڈّا یانی میرا وڈّا بھرا مِلݨ آ جاںدا ہَے۔ اُہ بیبے تے باپُۄ نُۄں متھّا ٹیکدا ہَے تے مَینُۄں پُچھّدا ہَے٬ “سُݨا چھۄٹُۄ٬ تیرا کی ہال اےَ؟” مَیں پھٹّی لِکھدا آپݨا رٹِّیا ہۄئِیا ڈائِلاگ بۄلدا ہاں٬ “آپݨی تاں بائی پھُلّاں `تے کاٹۄ کھیڈدی اےَ!” کِسان کہِںدّا ہَے٬ “ایہدی کاٹۄ پھُلّاں `تے کھیڈدی ہۄئۄُ٬ ساڈی تاں بھکھّڑے `چ پھسی پئی اےَ!”

میری نِکّے جِہے مُںڈّے دی کاٹۄ والی گلّ سُݨ کے درشک ہسّدے ہن تے میرا رۄل مُکّ جاںدا ہَے۔ اِس رۄل دا اِنام مَینُۄں اِہ مِلِیا کِہ کئی سال مَینُۄں پِںڈّ دے بںدّے اِہۄ کہِ کے ہال چال پُچھّدے رہے٬ “سُݨا پھیر٬ چھۄٹُۄ دی پھُلّاں `تے کاٹۄ کھیڈدی اےَ کِہ نہِیں؟”

اُہنِیں دِنِیں کمِئۄُنِسٹ کانپھرںسّاں وِچّ کُجھّ اِہۄ جِہے گِیت گائے جاںدے سن:

-جٹّا جاگ بئی ہُݨ جاگۄ آئی اےَ٬ رُۄس `چ آئی چِین `چ آئی٬ ہُݨ تیرے دیش وِچّ آئی اےَ بئی ہُݨ جاگۄ آئی اےَ …۔

-ٹۄپی کھاگی٬ لُۄݨ تیل گُڑ کھںڈّ نُۄں جی ٹۄپی کھاگی٬ کپڑے والی گںڈھّ نُۄں جی٬ ٹۄپی کھاگی۔

-لُک لُک لالا تُۄں تاں کردا بلَیک اےَ٬ اِکّ دِن کرنی تیری ڈھِمبّری وی ٹَیٹ اےَ …۔

وِچے جٹّ تے جٹّی دی نۄک جھۄک گائی جاںدی سی۔ جٹّ کہِںدّا سی-دۄ آنے گذ دا پا لَے٬ نِیوِیں ہۄ کے وکت لںگھّا لَے٬ کاہنُۄں کردی جھیڑا نی٬ کُرکی ہۄجُۄ گھر دی نالے اگلے دی٬ پھَیشن ڈۄبی جاںدے بیڑا نی …۔ جٹّی کہِںدّی سی-اِکۄ وِیاہُݨ لگّا ناں مر وے٬ پَیلی مۄگھے والی دھر وے٬ جِہڑی تَیں چھُڈائی پر وے٬ مَیں تاں پھیر دھرَۄݨی اَیں٬ مۄٹر سَیںکل چُۄڑی گھڑی بِناں٬ مَیں ناں دھی دی جنّ مگَۄݨی اَیں …۔

ساڈے گھر ڈاک راہِیں سۄوِیئت دیس رِسالا آئِیا کردا سی جِس دِییاں تسوِیراں اسِیں گھر دِییاں کںدھّاں اُتے وی سجا لَیںدے ساں۔ اُہ مۄٹے تے کُۄلے کاگذ `تے چھپدا سی۔ پہِلِییاں٬ دُۄجِییاں تے تِیجِییاں آم چۄݨاں وِچّ اسِیں داتی ہتھَۄڑے دے نِشان نُۄں وۄٹاں پائیِیاں تے پُیائیِیاں سن۔ کِتاباں پڑھدِیاں مَینُۄں مارکسوادی لیکھک چںگّے لگّݨ لگّ پئے سن۔ پْرۄ.پھُلّ نیں مَینُۄں ولاواں ای سِکھّ دھرم تے آپݨے آپ نُۄں مارکسوادی کہِ کے مارِیا٬ “سِکھّ دھرم تاں ہَے ہی مارکسوادی۔ سبھے ساںجھِیوال سدائِݨ کۄئی ناں دِسے باہرا جِیئۄ۔ بابا بںدّا بہادر نال دا کمِئۄُنِسٹ کِہڑا ہۄئۄُ؟ گُرباݨی دا تاں تتّ ای کِرت کرن تے وںڈّ چھکݨ دا ہَے۔ مائِیا تے نِجّی جائِداد سارے پُیاڑِیاں دی جڑھ ہَے۔ سِکھّی تاں ہَے ای کمِئۄُنِذم۔”

میری نبذ ٹۄہ کے اُس نیں مَینُۄں سِکھّ سٹُۄڈَیںٹس پھَیڈریشن دے پلیٹپھارم `تے لَے آںدا۔ پہاڑ گںجّ دے گُردوارے وِچّ پھَیڈریشن دی مِیٹِںگّ رکھّی گئی۔ اُس وِچّ آل اِںڈِییا سِکھّ سٹُۄڈَیںٹس پھَیڈریشن دے دۄ سابکا پْردھان کشمِیرا سِںگھّ گِلّ تے مکھّݨ سِںگھّ وی سدّے گئے۔ کُل چالی پںجّاہ جݨے ہۄݨگے۔ اِکّ جݨے نیں میرا ناں پیش کِیتا٬ دُۄجے نیں پُشٹی کِیتی تے مَینُۄں سرب سمّتی نال دِلّی سرکل دا پْردھان چُݨ لِیا گِیا۔ بۄلے سۄ نِہال دے جَیکارے لائے گئے تے مَینُۄں سِرۄپے دی بکھشِش کر دِتّی۔ جِہڑی گلّ میرے خاب کھِیال وِچّ وی نہِیں سی اُہ مِںٹّاں `چ ہۄ گئی۔ مَینُۄں کارجکاری کمیٹی دے ناں دے دِتّے گئے جۄ مَیں پڑھ کے سُݨا دِتّے۔

پْرۄ.پھُلّ تے سابکا پْردھان ساڈے سلاہکار سن۔ اُہ سانُۄں جِدھر تۄردے اسِیں تُر پَیںدے۔ اسِیں دِلّی دے کالجاں وِچّ پھَیڈریشن دِییاں اِکائیِیاں بݨائُݨ تُر پئے۔ گُرمتِ دے کَیمپ لائُݨ لگّے۔ گُرپُرباں اُتے جۄڑے سمبھّالدے تے لںگّر `چ ڈِئۄُٹی دِںدّے۔ گُرُۄ نانک دیو جی دے گُرپُرب مَۄکے مَیں ’گُرُۄ نانک دی منُکھّتا نُۄں دیݨ’ ناں دا لمّا لیکھ لِکھ کے پَیمپھلِٹ چھاپِیا جۄ سںگّتاں وِچّ وںڈِّیا گِیا۔ اُہ میری پہِلی پْرکاشت رچنا ہَے۔ دُۄجا پَیمپھلِٹ ’مانووادی گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ‘ تے تِیجا ’گُرُۄ ارجن دیو دی شہادت‘ پْرکاشت کروائے۔ اِئۄں میری لیکھݨی دی شُرُۄیات کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے لِکھݨ دی تھاں گُرُۄ ساہِبان بارے لِکھݨ تۄں ہۄئی۔

اُنہاں پرچِیاں وِچّ مَیں پْرسِدھّ لیکھکاں تے اِتِہاسکاراں دے درجناں پھُٹّ نۄٹ درج کِیتے سن۔ اجّ وی مَیں اُنہاں پرچِیاں `تے نذر ماردا ہاں تاں آرمبھّ وِچّ کِیتی مِہنت `تے ہَیران ہُںدّا ہاں۔ اُنہاں نیں کھالسا کالج دے سٹاپھ وِچّ میری چںگّی بھلّ بݨا دِتّی کِہ اِہ نِرا کھِڈاری نہِیں ماڑا مۄٹا لِکھاری وی ہَے۔ میرے پْرۄپھَیسر مَینُۄں کہِݨ لگّ پئے٬ “جے تُۄں کھیڈاں کھیڈݨ تے گۄلا سُٹّݨ دی تھاں سارا دھِیان پڑھائی `چ لاویں تاں پھسٹ ڈوِیذن لَے سکدَیں تے لَیکچرار وی لگّ سکدَیں۔”

اُتۄں دِلّی یُۄنِیورسِٹی دی سالانا اتھلَیٹِک مِیٹ آ گئی۔ مَیں گۄلا سُٹّݨ وِچّ پھسٹ آئِیا٬ ڈِسکس تے جَیولِن سُٹّݨ وِچّ سَیکںڈّ اتے تِیہری چھال لائُݨ `چ تھرڈ رِہا۔ میرے باراں اںکّ بݨے جِنہاں نال مَیں یُۄنِیورسِٹی دا سَیکںڈّ بَیسّٹ اتھلِیٹ گِݨِیا گِیا۔ جِدّݨ میرا گۄلا سُٹّݨ دا اِیوَیںٹ سی اُدّݨ میرِییاں جماتݨاں مَینُۄں ہلّاشیری دیݨ لئی مَیدان `چ ہاذر سن۔ شائِد اُس ہلّاشیری کرکے ہی مَیں پھسٹ آ سکِیا۔ مِلکھا سِںگھّ نُۄں ٹۄکِیئۄ دِییاں ایشِیائی کھیڈاں سمیں کِسے کُڑی نیں کِہا سی٬ “اجّ پاکِستان دے ابدُلّ کھالِک نُۄں ہرا دئیں تاں جۄ مںگّیں ہاذر ہۄویگا۔” مِلکھا سِںگھّ نیں ناں سِرپھ اُس نُۄں ہرائِیا بلکِہ نواں رِکارڈ وی کائِم کِیتا۔ وِرۄدھی سَیکس دی ہاذری وِچّ کھِڈاری اکسر بِہتر کارگُذاری وِکھائُںدے ہن۔

گۄلے وِچّ پھسٹ آئُݨ نال مَیں دِلّی یُۄنِیورسِٹی دی ٹِیم وِچّ چُݨِیا گِیا تے آل اِںڈِییا اِںٹرورسِٹی اتھلَیٹِک مِیٹ `چ بھاگ لَیݨ کیرلا دے شہِر ٹْرِیوَیںڈرم گِیا۔ دکھّݨی بھارت ویکھݨ دا اِہ میرا پہِلا مَۄکا سی۔ اسِیں دِلّی تۄں گڈّی چڑھ کے مدراس پہُںچّے تے اُتھۄں گڈّی بدل کے ٹْرِیوَیںڈرم گئے۔ کیرلا وِچّ تھۄڑھی تھۄڑھی وِتھّ `تے پھارمی گھر ویکھے جۄ نارِیئل دے رُکھّاں نال گھِرے ہۄئے سن۔ دکھّݨی بھارت دِییاں بھاشاواں دے بۄل اِںج لگّے جِویں کُجّے `چ رۄڑ کھڑکدے ہۄݨ۔ بۄلچال وِچّ ڑاڑا تے ممّا بھارُۄ سن۔ سمُںدّر دا کِنارا ہۄݨ کارن ٹْرِیوَیںڈرم ساپھ سُتھرا شہِر سی۔ دِلّی وِچّ اِکّ دِن `چ کپڑے مَیلے ہۄ جاںدے سن پر ٹْرِیوَیںڈرم وِچّ اسِیں چار پںجّ دِن رہے تے کپڑے مَیلے نہِیں ہۄئے۔

اِک دِن پہُ پھُٹدی نال اسِیں کنِّیاں کُماری گئے۔ سمُںدّر `چۄں اُگمدا سُنہِری سُۄرج ویکھِیا جِس نیں سُرمئی پاݨی نُۄں سۄنرںگّا کر دِتّا سی۔ سمُںدّر وِچّ کھڑھی وِویکا نںدّ پہاڑی `تے چڑھے تے مہاتما گاںدھی دی مُۄرتی والے مںدّر دے درشن کِیتے۔ اینے نال مَیں کہِݨ جۄگا ہۄ گِیا کِہ دکھّݨی بھارت وی ویکھِیا ہَے۔

ٹْرِیوَیںڈرم دی اتھلَیٹِک مِیٹ وِچّ مَیں کۄئی پۄذِیشن ناں لَے سکِیا پر بہِمݨ دِوانے دے پْرِیتم سِںگھّ براڑ دی آڑی اجّ وی یاد ہَے۔ اُہ گوالِیئر یُۄنِیورسِٹی ولّۄں گۄلا سُٹّݨ آئِیا سی۔ اُنہاں دی ٹِیم مدراس تۄں ٹْرِیوَیںڈرم لئی ڈبّا ملّی بَیٹھی سی تے ہۄر کِسے نُۄں چڑھن نہِیں سی دے رہی۔ بںدِّیاں ورگی کملیش چھٹوال باری رۄکی کھڑھی سی۔ سانُۄں کِتے چڑھن نُۄں تھاں نہِیں سی لبھّ رہی۔ اخِیر پْرِیتم نیں ہی کملیش نُۄں کھِچّ کے پاسے کِیتا کِہ اِہ وی آپݨے ورگے ای نیں۔ ٹْرِیوَیںڈرم اسِیں اِکۄ کمرے وِچّ رہے۔ بائد وِچّ اُہ لَیپھٹِینَیںٹ بݨ گِیا۔

اِںٹرورسِٹی دی اتھلَیٹِک مِیٹ نال میرا کھیڈ ابھِیاس ختم ہۄ گِیا تے مَیں اَیمّ.اے.دے اِمتِہان دی تِیاری وِچّ جُٹّ گِیا۔ مَیں پُراݨے پرچِیاں `چۄں پںجّ سُیال چُݨ لَیںدا تے تِنّ گھںٹِّیاں وِچّ اُنہاں دے اُتّر لِکھدا۔ اِںج میری لِکھݨ دی رپھتار بݨ گئی تے لِکھائی وی سُدھر گئی۔ مَیں ہۄڑا٬ کنَۄڑا تے کُجھّ اکھّر وِںگّے جِہے پائُںدا ساں۔ میرے کۄل بَیٹھدی کُڑی دی مَیں سۄہݨی لِکھت ویکھی تے اُہدی رِیس نال آپݨی لِکھت وی سۄہݨی بݨائُݨ لگّ پِیا۔ جِہڑے کہِںدّے ہن کِہ وِگڑی ہتھّلِکھت سُدھردی نہِیں مَیں اُنہاں نال سہِمت نہِیں۔ میرِییاں پہِلِییاں کاپِییاں دی لِکھت تے اَیمّ.اے.کرن ویلے دی لِکھت وِچّ بہُت پھرک ہَے۔ جُۄن 1964 وِچّ اَیمّ.اے.دا نتِیجا نِکلِیا تاں مَیں اِکّ نمبّر دی گھاٹ نال پھسٹ ڈوِیذن لَیݨۄں رہِ گِیا تے یُۄنِیورسِٹی `چۄں سَیکںڈّ آ سکِیا۔ خُشی دی تھاں مَینُۄں نِراشا ہۄئی۔ مَیں ساری رات سَۄں ناں سکِیا۔

سِکھّ سٹُۄڈَیںٹس پھَیڈریشن دا پْردھان ہۄݨ کرکے مَیں سِکھّ سِیاستداناں دے سمپّرک وِچّ آئُݨ لگّ پِیا ساں۔ لۄک سبھا دے مَیمبر سِردار کپُۄر سِںگھّ آئی.سی.اَیسّ٬ س.بُۄٹا سِںگھّ تے راج سبھا دے مَیمبر ڈا.گۄپال سِںگھّ دردی نُۄں مِلدا رہِںدّا ساں۔ سںتّ پھتِہ سِںگھّ نال وی پھتِہ ساںجھی ہۄ چُکّی سی۔ اِکّ وار ماسٹر تارا سِںگھّ نُۄں وی مِلِیا ساں۔ گُردوارا رکاب گںجّ وِچّ مُلاکات ہۄئی سی۔ اُہ الاݨی مںجّی اُتے لیٹِیا ہۄئِیا سی تے کھلّ دی جُتّی ہیٹھاں لاہی پئی سی۔ اُدۄں اُس نُۄں اُچّا سُݨن لگّ پِیا سی جِس کرکے گڑھکے نال بۄلݨ والا جتھیدار سںتّۄکھ سِںگھّ وِچے گالہاں کڈھّی جاںدا تے ماسٹر تارا سِںگھّ بِٹ بِٹ ویکھی جاںدا۔ مَینُۄں جتھیدار کہِںدّا٬ “لَے٬ ماسٹر نُۄں کِہڑا سُݨِئَں؟”

دِلّی گُردوارا پْربںدھّک کمیٹی دے سکتّر جتھیدار سںتّۄکھ سِںگھّ نال تاں میری واہوا نیڑتا ہۄ گئی سی۔ مَیں اُس دے سکُۄل پڑھدے بچِّیاں نُۄں گھر جا کے پڑھا دِںدّا ساں۔ اسِیں گُردوارا بںگّلا ساہِب وِچّ گُرمتِ دا کَیمپ لائِیا سی۔ سارے سویرے چار وجے اُٹھدے٬ اِشنان کردے٬ مُکھّ واک لَیںدے تے جپُجی ساہِب دا پاٹھ کردے۔ نِتّنیم کرن پِچھّۄں لںگّر چھک کے کلاساں لائُںدے۔ شام نُۄں گتکیباذی٬ سرِیرک کسرتاں تے کھیڈاں ہُںدِّییاں۔ وِدِیارتھِییاں نُۄں امّْرِت چھکݨ لئی کہِںدّے پر مَیں خُد ٹلدا رِہا کِئُںکِہ مَیں اجے آپݨے آپ نُۄں امّْرِت چھکݨ دے یۄگ نہِیں ساں سمجھدا۔ سِںگھّاں والا کچھہِرا ذرُۄر سُیا لِیا سی جۄ مَیں پائُںدا گھٹّ تے وِکھائُںدا ودھّ ساں۔

اِک گُرمتِ کَیمپ اسِیں بِہار دے شہِر دھنباد وِچّ لائِیا۔ کلکتّے تک دے سِکھّ وِدِیارتھی اُس کَیمپ وِچّ بھاگ لَیݨ آئے۔ منجِیت سِںگھّ کلکتّا تے سُرجِیت سِںگھّ مِنہاس لَیکچر دیݨ لئی ہاذر سن۔ منجِیت سِںگھّ کلکتّا بۄلدا ودھِییا سی پر سویرے سہاجھرے اُٹھݨ `چ گھائُلی سی۔ بائد وِچّ اُہ پںجّاب دا اُچّ سِکھِّیا مںتّری رِہا تے مِنہاس پںجّاب وِدھان سبھا دا سپِیکر بݨِیا۔

دھنباد وِچّ اسِیں کۄلے دِییاں کاناں ویکھِییاں تے کَیمپ دی سماپتی پِچھّۄں کلکتّے دی سَیر کِیتی۔ اُتھۄں دا چِڑِییاگھر٬ ہوائی اڈّا٬ لائِبْریری تے ہۄر ویکھݨیۄگ تھاواں وی ویکھ لئیِیاں۔ ساڈے پِںڈّ دے اِکّ ٹراںسپۄرٹر ہردِیال سِںگھّ نیں میری چںگّی سَیر کرائی۔ کھِڈاری ہۄݨ کرکے مَیں دکھّݨی بھارت ویکھِیا سی تے سِکھّ سٹُۄڈَیںٹس پھَیڈریشن نیں مَینُۄں بھارت دا پُۄربی پاسا وِکھا دِتّا سی۔ جِدّݨ مَیں ریل گڈّی راہِیں دِلّی نُۄں پرت رِہا ساں تاں راہ وِچّ اۄلمپِّک کھیڈاں دے ہاکی مَیچ دی کُمَیںٹری سُݨی۔ 1964 وِچّ ٹۄکِیئۄ دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں وِچّ ہاکی دا پھائیِنل مَیچ بھارت تے پاکِستان دِییاں ٹِیماں وِچکار کھیڈِیا جا رِہا سی۔ بھارتی ٹِیم نیں اُہ مَیچ 1-0 گۄل اُتے جِتّ کے میرا سفر خُشگوار بݨا دِتّا سی۔ 1960 وِچّ رۄم دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں دے بھارت-پاکِہ مَیچ دی کُمَیںٹری مَیں پھاذِلکا سُݨی سی تے بھارت دے ہار جاݨ دا بہُت دُکھ ہۄئِیا سی۔ مَیں ہی نہِیں ڈبّے دے سارے مُساپھِر خُش سن کِہ رۄم دی ہار دا بدلا ٹۄکِیئۄ وِچّ لَے لِیا گِیا سی۔