अक्टूबर 13, 2009

writingDetail.created_by
By: प्रिंसीपल सरवण सिंघ

21 - मेरी पहिली कहाणी

खेड लेखक बणन तों पहिलां मैं कुझ्झ कहाणीआं लिखीआं सन। मैं आपणी पहिली कहाणी ‘नचार’ दा ज़िकर करना चाहांगा। इह प्रसिध्ध लेखकां दे रसाले ‘आरसी’ विच्च छपी सी ते इस दी नवलेखक नूं भरपूर दाद मिली सी। फिर मैनूं होर कहाणीआं लिखण लई किहा जाण लग्गा। 1965 दा साल सी ते मैं कालज विच्च लैकचरार लग्ग गिआ सां। साहित सभा दिल्ली दीआं बैठकां विच्च बहिंदा उठदा सां। उहनीं दिनीं पंजाबी दा कवी ते आलोचक डा.हरिभजन सिंघ खालसा कालज दिल्ली विच्च हिंदी विभाग दा मुखी सी। उह जिधर जांदा उहदी खुल्ल्ही दाहड़ी झूलदी। माता दे दागां वाला चिहरा चमकदा ते तिख्खी मधुर आवाज़ गूंजदी। मैं कालज दे मैगज़ीन लई उस तों कविता मंग के आपणी सिआण कराई सी। फिर मेरे सति स्री अकाल बुलाउण `ते उह मैनूं ‘जींदा रहि’ कहिण लग्ग पिआ सी। इह उहदा तकीआ कलाम सी।

इक वार मैं साईकल `ते यूनीवरसिटी नूं जा रिहा सां। उह सकूटर `ते मेरे बराबर दी लंघिआ। लंघे जांदे नूं मैं पिछ्छों वेखिआ। उहदा खब्बा हत्थ हैंडल `ते सी ते उह बड़ी बेपरवाही नाल सज्जा हत्थ हवा `च लहिराअ रिहा सी। दाहड़ी हवा `च खिलरी होई सी। जापदा सी, उह कविता दे रौंअ विच्च सी। उहदा सकूटर सज्जे खब्बे डोल रिहा सी। मैनूं डर लग्गा, डाकटर डिग्गा कि डिग्गा। पर उह नहीं डिग्गिआ सगों मैं ही बेधिआनी `च किसे दे साईकल विच्च वज्ज के डिग्ग पिआ सां। पक्की सड़क उते डिग्गण नाल मेरी कूहणी छिल्ली गई सी जिस दा दाग अजे वी दिसदा है।

डा.हरिभजन सिंघ उहनीं दिनीं पलैखानोव दी पुसतक ‘अनऐडरैस्सड लैटरज़’ दा ‘चिठ्ठीआं बिन सिरनाविओं’ दे नाम नाल अनुवाद कर रिहा सी। विचे उह ख़लील ज़िबरान दी कविता दा पंजाबी विच्च तरजमा करी जांदा। कदे कदे उह मैनूं आपणे कोल बुला लैंदा। उह अनुवाद बोली जांदा ते मैं लिखी जांदा। विचे मेरी लिखाई दरुसत करवा दिंदा। मैं ख़ुश सां कि मैनूं विदवान लेखक दी संगत मिली सी। झूंगे विच्च मैनूं लेखक ते अनुवादक बणन दी सिख्खिआ वी मिल रही सी। मैं डाकटर साहिब दे नेड़े हो रिहा सां ते कदे कदे उहनां दे करोल बाग वाले घर वी जाण लग्ग पिआ सां। उह घर तंग जिहा सी जिथे हरिभजन सिंघ नें कई वरहे तंगी दे कट्टे। उहदे घर दे नेड़े ही बस्स सटाप सी जिथों मैं यूनीवरसिटी नूं बस्स चहड़दा ते उतरदा। इक्क काफी हाऊस वी कुझ्झ कदमां दी वित्थ `ते सी जिथे कदे कदे काफी पी लैंदे।

उसे काफी हाऊस विच्च मेरा पहिली वार देविंदर सतिआरथी नाल मेल होइआ सी जिस दीआं गल्लां अलोकार सन। उह आपणी रचना सुणाउंदा सरोते नूं बंनही रख्खदा सी। विचों उठ्ठण नहीं सी दिंदा। पहिले दिन उस नें मेरा पीरीअड मिस करवा दित्ता सी। कहाणी सुणाउंदा कहिंदा रिहा सी, “बस्स थोहड़ी जी रहिगी, सुण के चला जाईं।” पर उहदी कहाणी मुक्कण विच्च ही नहीं सी आ रही। पहिलां दा बंनहिआ सरोता वार वार पुछ्छ रिहा सी, “सतिआरथी जी मैं जावां?” पर सतिआरथी उहनूं वी नहीं सी जाण दे रिहा। हार के उहने किहा सी, “मैं इह कहाणी अठहारवीं वार सुण रिहां! हुण खहिड़ा वी छड्डो।” अक्क के सतिआरथी नूं कहिणा पिआ सी, “जाह तेरा खहिड़ा छड्डिआ पर तूं मेरे नवें सरोते नूं तां नां विगाड़!”

सतिआरथी नूं अजिहे सरोते वी टक्करे जिहड़े जुत्ती लाह के बहिण दी थां कहिंदे, “लै हुण नी डाही दिंदे!” तजरबा हो जाण पिछ्छों मैं वी उनहां विच्च शामल सां।

इक दिन मैं डा.हरिभजन सिंघ दे घर बैठा सां। कवी तारा सिंघ ‘कामल’ आरसी दा नवां अंक लै के आइआ। उस दीआं ऐनकां मोटीआं सन, मत्था मुहड़के नाल भिज्जिआ होइआ ते दाहड़ी विरली सी। जुस्सा भलवानां वरगा सी। उह ‘लोक रंग’ नां दा परचा कढ्ढदा सी ते टिच्चर मखौल करे बिनां उस दा सरदा नहीं सी। लोक रंग असल विच्च नोक झोक दा ई रंग हुंदा सी। दिल्ली दे जथेदार संतोख सिंघ ते जथेदार रछपाल सिंघ बारे उस नें बड़ी विअंगमई कविता जोड़ी सी-हम वी दरज़ी तुम वी दरज़ी। उह आउंदा ई कहिण लग्गा, “डा.साहिब आह जुआन वेखण नूं तां वाहवा बणदा तणदै। पर इह चेला तुहाडे हत्थ किथों लग्गा? इहनूं तां इक्क दो वार मैं काफी हाऊस `च वी वेखिऐ।” डाकटर नें सिरफ एना ही दस्सिआ, “इह पंजाबी दा पेंडू लैकचरार ए।” फिर कामल नें किहा, “डा.साहिब ऐतकीं दी आरसी विच्च इक्क कहाणी पहड़न वाली ऐ। किसे नवें लेखक दी ऐ।”

जदों उस नें रसाला खोल्ह के विखाइआ तां मैनूं कहाणी दा नां ‘नचार’ नज़रीं पै गिआ। इस नां दी कहाणी कुझ्झ दिन पहिलां ही मैं भापा प्रीतम सिंघ नूं दे के आइआ सां। मैं ख़ुश वी होइआ ते हैरान वी होइआ। मेरे तां दे लूंअ खहड़े हो गए। आरसी विच्च छपणा ते तारा सिंघ कामल दे मूंहों सिफ़त सुणनी कमाल दी गल्ल सी! मेरा जीअ बैठे बैठिआं छाल मारन नूं करे। कामल नूं की पता सी कि जिस लेखक दी कहाणी नूं उह सलाही जा रिहा सी उह उहदे मूहरे बैठा सी। सच्चीं उह नवां लेखक सी। डा.हरिभजन सिंघ नें कहाणी हेठां नां पहड़िआ-सरवण सिंघ। उहदे मूंहों निकलिआ, “इह सरवण किहड़ा होइआ पई?” हद्द हो गई सी। मैं उनहां नूं साहमणे बैठा वी उनहां नूं नहीं सां दिस रिहा! मेरा डंड पाउण नूं जीअ करदा सी पर मैं हौली देणे किहा, “नचार नां दी इक्क कहाणी तां मैं वी भापा प्रीतम सिंघ नूं दित्ती सी। लिआओ मैनूं वी विखाओ।”

उह मेरी ही कहाणी सी ते डा.हरिभजन सिंघ दे कहिण `ते मैं ही पहड़ के सुणाउण लग्गा। उस दिन तां जे सारी दिल्ली कहिंदी, “पहड़ के सुणा।” तां मैं सारी रात पहड़दा सुणाउंदा नां थक्कदा। आपणी पहिली कहाणी नूं ‘आरसी’ वरगे वड्डे लेखकां दे परचे विच्च छपी वेखण दा अकहि अनंद सी जो शबदां विच्च बिआन नहीं कीता जा सकदा। हरिभजन सिंघ दे सिफती बोलां नें तां मैनूं उंज ही खंभ ला दित्ते। मैं दस्सिआ कि जदों इह कहाणी साहित सभा विच्च पहड़ी सी तां मैनूं सुझाअ मिलिआ सी पई इह कहाणी आरसी नूं भेजां। बिशन सिंघ उपाशक नें इस दे इक्क डाइलाग ‘उहदीआं अख्खां तां नशिआं दे बाग़ हन, बाग़।’ नूं शाइरी किहा सी। उपाशक दी शाइरी दा इक्क बंद मैनूं वी हुण तक याद है:

-गलीं किसे दे गोरीआं बाहीं साडे हड्डीं यादड़ीआं

लै जा गीत हवाए ओधर घरीं जिनहां दे शादड़ीआं

वैदा दारू नां कर मिट्टी मरज़ां आद जुगादड़ीआं …।

मेरी कहाणी विच्च इक्क जलसे दा वरणन सी। पंजाह साल पहिलां पंजाब दे पिंडां विच्च रातां नूं जलसे होइआ करदे सन। कुझ्झ जलसे मैं अख्खीं वेखे सन। जलसे दा रुमांचिक द्रिश मैं हूबहू चित्र दित्ता सी। कहाणी मैं आपणे पिंड तों तोरी सी। गुआंढी पिंड लोपों रात नूं जलसा होणा सी। पिंड दे मुंडिआं दी ढाणी दिन छिपे जलसा वेखण जांदी है। उनहां विच्च इक्क नंबरदार दा मुंडा वी हुंदै। नंबरदार नचारां दे जलसिआं उते वध चहड़ के वेल कराउण नूं आपणी शान समझदै। उद्दण उह ढिल्ला मठ्ठा होण कारन जलसा वेखण ख़ुद नहीं सी जा सकदा। उस नें आपणे पुत्तर नूं बटूआ फड़ाउंदिआं किहा सी, “आह लै पुत्त। बणदी सरदी वेल करा-दीं। आपां किसे तों घट्ट नी रहिणा पर रहीदै आपणे आप `च हुंदै।”

नंबरदार दा मुंडा चाअ `च होरनां मुंडिआं नाल तुरिआ जांदै। पब्ब आपणे आप चुक्कीदे जांदे नें। उह इक्क खूह `ते घुट्ट घुट्ट ला वी लैंदे नें। तरारे `च हो जांदे नें। पिंडों बाहर खुल्ल्ही जगहा मिशालां जग रहीआं हुंदीऐं। चंद असमान विच्च चमक रिहा हुंदै। मिशालां दे दगदे चानण विच्च नचारां दे पाऊडरां ते सुरख़ीआं बिंदीआं वाले चिहरे चमक रहे हुंदे नें। उनहां दे रंग बरंगे सिलमे सतारिआं वाले रंगीन जंपर लिशकां मारदे नें। लोक दाइरे दुआले जुड़ी जांदे नें। नचार गाउंदे नें, नच्चदे नें ते नंबरदार दा मुंडा नोट `ते नोट वारन लग्ग पैंदै। नचार मुंडे दी ते नंबरदार दी वेल वधाई जांदे नें। वाह वाह होई जांदी ऐ। जाण पछाण वाले कहिंदे नें बई मुंडा वी नंबरदार `ते ई गिऐ। उहदे वरगा ई दिल खुल्ल्है। मुंडा दो चार हाड़े वी ला जांदै। फिर पता की हुंदै?

जलसा जोबन उते आ जांदै। नचार नच्च नच्च दूहरे होण लग्गदे नें, तीहरे होण लग्गदे नें, चौहरे होण लग्गदे नें। उनहां दे घुंगरू छणकदे नें, चुंनीआं लहिराउंदीआं नें ते गुत्तां मेल्हदीआं नें। पर आह की? नंबरदार दा मुंडा नचारां दे सिर उते नोट वारदा वारदा उनहां दे नाल ई नच्चण लग्ग पैंदै। नच्चदे दी पग्ग लहि जांदी ऐ, उह चुंनी लै लैंदै। उहदा चादरा खुल्ल्ह जांदै तां उहदे साथी उहनूं घग्गरी पुआ दिंदे नें। सिर घुंमांदिआं उहदे केस खुल्ल्ह जांदे नें ते वाल ज़ुलफ़ां वांग झूंमण लग्गदे नें। उह गेड़े `ते गेड़ा देई जांदै ते भीड़ किलकारीआं मारी जांदी ऐ। मुंडे खुंडे चांभल के इक्क दूजे उते डिग्गदे नें। नच्च नच्च के उह नचारां दी बस्स करा दिंदै। जलसा मुक्कदै तां उह जेतू अंदाज़ विच्च पिंड मुड़दै। लोक राहां विच्च गल्लां करदे जांदे नें बई नंबरदार दे मुंडे नें तां नच्चण दी कमाल कर-ती। देख लओ नचारां वांग ई लक्क हिलाउंदा सी ते उहनां वांग ई अख्खां मटकाउंदा सी। बस्स नचारां वाला सरूप बणाउण दी ओ कसर सी।

जलसे दीआं गल्लां मुंडिआं दे पिंड पहुंचण तों पहिलां ही पिंड पहुंच गईआं सन। किसे नें नंबरदार नूं जलसे दा हाल चाल पहिलां ही दस्स दित्ता सी। दस्स दित्ता सी कि उहदे मुंडे नें नच्च नच्च के नचारां दी बस्स करा-ती सी।

रात ढल चुक्की सी। चंद छिप रिहा सी। चुफेरे चुप्प सी। कुत्ते सुत्ते पए सन। कोई जीअ नहीं सी जागदा। नंबरदार आपणे पुत्त नूं उडीक रिहा सी। नंबरदार दा मुंडा बूहा खुल्ल्हवाउण लई बड़ी हुब्ब नाल आपणे बापू नूं `वाज़ मारदै। उहनूं बापू तों शाबाश मिलण दी आस सी। उहने बापू दे कहे मुताबिक वेलां कराईआं सन ते पिउ दा पुत्त किसे तों घट्ट वी नहीं सी रिहा। पर बूहा खोल्हदिआं ही बापू दे मूंहों शाबाशे दे बोलां दी थां अग्ग निकलदी ऐ, “आ गिऐं कंजरा, कंजरां नाल नच्च के? तूं मेरे घर काहनूं जंमणा सी? किसे कंजर दे जंम पैंदा! चंगी चाहुनैं तां जाह मेरीआं अख्खां तों दूर हो जाह! ! हो जाह दूर इसे वेले! ! !

‘ते चंद छिप गिआ सी।’ दे फिकरे नाल मैं कहाणी दा अंत कीता सी।

डा.हरिभजन सिंघ दी टिप्पणी सी, “इह वे साडा दोगलापण। नच्चण गाउण वालिआं नूं असीं इनाम तां दे सकदे आं पर आपणे धीआं पुत्तां नूं नच्चदे गाउंदे जर नहीं सकदे। होरनां दे घर जंमी हीर चंगी ए पर आपणे घर माड़ी। भगत सिंघ किसे होर दा पुत्तर होवे तां ठीक, आपणा होवे तां नालाइक।”

इह कहाणी लिखण तों पहिलां मैं कुझ्झ घटनावां कहाणी वरगीआं वापरदीआं वेखीआं सन। द्रिश वेखे सन। कहाणी मैं आपणे पिंड तों तोरी सी ते जलसे दा द्रिश आपणे गुआंढी पिंड लोपों `च होण दा विखाइआ सी। लोपों मैं इक्क वार कमिऊनिसटां दी कानफरंस `ते गिआ सां ते रात नूं उथे डरामा वेखिआ सी। जलसे वरगी रास लीला दा नज़ारा मैनूं भूआ दे पिंड कोठे तों करनीखेड़े जा के दिसिआ सी। खूह उते घुट्ट घुट्ट कोठे तों करनीखेड़े जांदिआं लाई गई सी। नाच गाणा करनीखेड़े होइआ सी ते होइआ वी मेरे कालज पहड़न दे दिनां विच्च सी। अध्धी राते मुड़न `ते झिड़कां मैनूं ही पईआं सन कि पहड़ाई करन दी थां मैं राए सिख्खां दे शराबी मुंडिआं नाल नाच गाणे वेखदा ढली रात घर परतिआ सां। झिड़कां मेरे बाबे दीआं सन जो कुदरती कोठे आइआ होइआ सी। उह मैं वधा चहड़ा के नंबरदार दे मूंहों बुलवा दित्तीआं सन।

इक होर घटना साडे पिंड कोल मल्ल्हे वापरी सी। साडे वेखदिआं जलसे `चों इक्क बुढ्ढा बाप आपणे मुछ्छफुट पुत्तर नूं बाहों फड़ के लै गिआ सी अखे इह कंजरां दा कंम ऐं। इक्क विआह विच्च मैं इक्क शराबी नौजुआन नूं नच्चदे वेखिआ सी जिस दा चादरा खुल्ल्ह जाण `ते उस नूं घग्गरी पुआ दित्ती गई सी ते उह घग्गरी पा के नच्चदा रिहा सी। कहाणी विच्च मैं जिस कुड़ी दीआं अख्खां बारे डाइलाग बुलवाइआ सी, “उहदीआं अख्खां तां नशिआं दे बाग हन, बाग़।” उह दिल्ली दे खालसा कालज विच्च पहड़दीआं कुड़ीआं `चों मैनूं सभ तों पिआरी लग्गदी कुड़ी दीआं अख्खां बारे सी। इओं मैं खिल्लरे पुल्लरे द्रिशां ते अनुभवां नूं जोड़ जाड़ के ते कोलों मसाला ला के कहाणी चिण दित्ती सी। मेरी जाचे होर गलपकार वी इस तरहां ही करदे होणगे।

उहनां दिनां `च दो किताबां नें मैनूं बहुत प्रभावित कीता सी। इक्क सी गुलज़ार सिंघ संधू राहीं अनुवादत मैकसम गोरकी दी ‘जीवन ते साहित’ ते दूजी सी पासतोवसकी दी ‘सुनहिरा गुलाब’। इनहां किताबां चों मैनूं साहित रचना बारे वडमुल्ली जाणकारी मिली। मैं नवें लेखकां नूं सलाह देवांगा कि उह इह किताबां ज़रूर पहड़न। रसूल हमज़ातोव दी ‘मेरा दाग़िसतान’ कमाल दी किताब है। किताबां होर वी बड़ीआं हन ते जिंनीआं वी पहड़ीआं जाण चंगा है।

जदों मैं लैकचरार लग्गा तां मित्थ लिआ कि तनखाह दे दसवंध दीआं पुसतकां खरीदिआ करांगा। कुझ्झ साल खरीददा वी रिहा। सोवीअत देस दे प्रगती प्रकाशन दीआं पुसतकां बड़ीआं ससतीआं सन जिनहां विच्च तालसताए, चैखोव, शोलोख़ोव, गोरकी, पुशकिन, दासतोवसकी, तुरगनेव ते होर रूसी लेखकां दीआं जगत प्रसिध्ध पुसतकां दे अनुवाद सन। नोबल पुरसकार जेतू पुसतकां दे अनुवाद वी मिलदे सन। मैं हर महीने पंज सत्त किताबां खरीददा ते पहड़ लैंदा। मेरी निज्जी लाइब्रेरी बणदी गई। उहनीं दिनीं हर रोज़ डेढ दो सौ सफ़े पहड़ लैणे मामूली गल्ल सी। मेरे उसतादां नें दस्सिआ सी कि लेखक बणन लई पहड़ना बहुत ज़रूरी है। जिंना चंगा पहड़ोगे उने वधीआ लेखक बणोगे।

इह गल्ल दस्सणी वी कुथां नहीं होवेगी कि आपणे सरटीफिकेट मुताबिक पहिलां पहिल मैं आपणे नां नाल संधू लिखदा सां। इक्क दिन गुलज़ार सिंघ संधू कहिण लग्गा, “मेरी मंने तां तूं आपणे नां नाल संधू नां लिखिआ कर। इओं संधूआं दा भुलेखा पै जिआ करू। जे मेरा नां गुलज़ारा हुंदा तां मैं ई संधू लाह दिंदा। तेरे नां नालों इह सौखा लहिजू।”

मैं तां उहदी गल्ल मंन लई पर जे वरिआम संधू ते शमशेर संधू नूं इह सलाह दित्ती जांदी तां उह शाइद नां मंनदे? किसे दे कहिण `ते ई संधू सरदारी छड्डणी सौखी नहीं सी। संधू लाहुण करके मेरा नां कदे कदे इक्क होर सरवण नाल रलगड्ड हो जांदा सी जो नवें ज़माने विच्च कंम करदा सी। जगजीत सिंघ अनंद नूं दस्सिआ गिआ सी कि खेडां ते खिडारीआं बारे उही लिखदै। इह गल्ल मैनूं जगजीत सिंघ अनंद नें खुद दस्सी सी।