کھیڈ لیکھک بݨن تۄں پہِلاں مَیں کُجھّ کہاݨِییاں لِکھِییاں سن۔ مَیں آپݨی پہِلی کہاݨی ’نچار‘ دا ذِکر کرنا چاہاںگا۔ اِہ پْرسِدھّ لیکھکاں دے رسالے ’آرسی‘ وِچّ چھپی سی تے اِس دی نولیکھک نُۄں بھرپُۄر داد مِلی سی۔ پھِر مَینُۄں ہۄر کہاݨِییاں لِکھݨ لئی کِہا جاݨ لگّا۔ 1965 دا سال سی تے مَیں کالج وِچّ لَیکچرار لگّ گِیا ساں۔ ساہِت سبھا دِلّی دِییاں بَیٹھکاں وِچّ بہِںدّا اُٹھدا ساں۔ اُہنِیں دِنِیں پںجّابی دا کوی تے آلۄچک ڈا.ہرِبھجن سِںگھّ کھالسا کالج دِلّی وِچّ ہِںدّی وِبھاگ دا مُکھی سی۔ اُہ جِدھر جاںدا اُہدی کھُلّہی داڑھی جھُۄلدی۔ ماتا دے داگاں والا چِہرا چمکدا تے تِکھّی مدھُر آواذ گُۄںجدی۔ مَیں کالج دے مَیگذِین لئی اُس تۄں کوِتا مںگّ کے آپݨی سِیاݨ کرائی سی۔ پھِر میرے ستِ سْری اکال بُلائُݨ `تے اُہ مَینُۄں ’جِیںدا رہِ‘ کہِݨ لگّ پِیا سی۔ اِہ اُہدا تکِییا کلام سی۔

اِک وار مَیں سائیِکل `تے یُۄنِیورسِٹی نُۄں جا رِہا ساں۔ اُہ سکُۄٹر `تے میرے برابر دی لںگھِّیا۔ لںگھّے جاںدے نُۄں مَیں پِچھّۄں ویکھِیا۔ اُہدا کھبّا ہتھّ ہَیںڈل `تے سی تے اُہ بڑی بیپرواہی نال سجّا ہتھّ ہوا `چ لہِراء رِہا سی۔ داڑھی ہوا `چ کھِلری ہۄئی سی۔ جاپدا سی٬ اُہ کوِتا دے رَۄںء وِچّ سی۔ اُہدا سکُۄٹر سجّے کھبّے ڈۄل رِہا سی۔ مَینُۄں ڈر لگّا٬ ڈاکٹر ڈِگّا کِہ ڈِگّا۔ پر اُہ نہِیں ڈِگِّیا سگۄں مَیں ہی بیدھِیانی `چ کِسے دے سائیِکل وِچّ وجّ کے ڈِگّ پِیا ساں۔ پکّی سڑک اُتے ڈِگّݨ نال میری کُۄہݨی چھِلّی گئی سی جِس دا داگ اجے وی دِسدا ہَے۔

ڈا.ہرِبھجن سِںگھّ اُہنِیں دِنِیں پلَیکھانۄو دی پُستک ’انئَڈرَیسّڈ لَیٹرذ‘ دا ’چِٹھِّییاں بِن سِرناوِئۄں‘ دے نام نال انُواد کر رِہا سی۔ وِچے اُہ خلِیل ذِبران دی کوِتا دا پںجّابی وِچّ ترجما کری جاںدا۔ کدے کدے اُہ مَینُۄں آپݨے کۄل بُلا لَیںدا۔ اُہ انُواد بۄلی جاںدا تے مَیں لِکھی جاںدا۔ وِچے میری لِکھائی درُست کروا دِںدّا۔ مَیں خُش ساں کِہ مَینُۄں وِدوان لیکھک دی سںگّت مِلی سی۔ جھُۄںگے وِچّ مَینُۄں لیکھک تے انُوادک بݨن دی سِکھِّیا وی مِل رہی سی۔ مَیں ڈاکٹر ساہِب دے نیڑے ہۄ رِہا ساں تے کدے کدے اُہناں دے کرۄل باگ والے گھر وی جاݨ لگّ پِیا ساں۔ اُہ گھر تںگّ جِہا سی جِتھے ہرِبھجن سِںگھّ نیں کئی ورہے تںگّی دے کٹّے۔ اُہدے گھر دے نیڑے ہی بسّ سٹاپ سی جِتھۄں مَیں یُۄنِیورسِٹی نُۄں بسّ چڑھدا تے اُتردا۔ اِکّ کاپھی ہائۄُس وی کُجھّ کدماں دی وِتھّ `تے سی جِتھے کدے کدے کاپھی پی لَیںدے۔

اُسے کاپھی ہائۄُس وِچّ میرا پہِلی وار دیوِںدّر ستِیارتھی نال میل ہۄئِیا سی جِس دِییاں گلّاں الۄکار سن۔ اُہ آپݨی رچنا سُݨائُںدا سرۄتے نُۄں بنّہی رکھّدا سی۔ وِچۄں اُٹھّݨ نہِیں سی دِںدّا۔ پہِلے دِن اُس نیں میرا پِیرِیئڈ مِس کروا دِتّا سی۔ کہاݨی سُݨائُںدا کہِںدّا رِہا سی٬ “بسّ تھۄڑھی جی رہِگی٬ سُݨ کے چلا جائیِں۔” پر اُہدی کہاݨی مُکّݨ وِچّ ہی نہِیں سی آ رہی۔ پہِلاں دا بنّہِیا سرۄتا وار وار پُچھّ رِہا سی٬ “ستِیارتھی جی مَیں جاواں؟” پر ستِیارتھی اُہنُۄں وی نہِیں سی جاݨ دے رِہا۔ ہار کے اُہنے کِہا سی٬ “مَیں اِہ کہاݨی اٹھہاروِیں وار سُݨ رِہاں! ہُݨ کھہِڑا وی چھڈّۄ۔” اکّ کے ستِیارتھی نُۄں کہِݨا پِیا سی٬ “جاہ تیرا کھہِڑا چھڈِّیا پر تُۄں میرے نویں سرۄتے نُۄں تاں ناں وِگاڑ!”

ستِیارتھی نُۄں اجِہے سرۄتے وی ٹکّرے جِہڑے جُتّی لاہ کے بہِݨ دی تھاں کہِںدّے٬ “لَے ہُݨ نی ڈاہی دِںدّے!” تجربا ہۄ جاݨ پِچھّۄں مَیں وی اُنہاں وِچّ شامل ساں۔

اِک دِن مَیں ڈا.ہرِبھجن سِںگھّ دے گھر بَیٹھا ساں۔ کوی تارا سِںگھّ ’کامل‘ آرسی دا نواں اںکّ لَے کے آئِیا۔ اُس دِییاں اَینکاں مۄٹِییاں سن٬ متھّا مُڑھکے نال بھِجِّیا ہۄئِیا تے داڑھی وِرلی سی۔ جُسّا بھلواناں ورگا سی۔ اُہ ’لۄک رںگّ‘ ناں دا پرچا کڈھّدا سی تے ٹِچّر مکھَۄل کرے بِناں اُس دا سردا نہِیں سی۔ لۄک رںگّ اسل وِچّ نۄک جھۄک دا ای رںگّ ہُںدّا سی۔ دِلّی دے جتھیدار سںتّۄکھ سِںگھّ تے جتھیدار رچھپال سِںگھّ بارے اُس نیں بڑی وِئںگّمئی کوِتا جۄڑی سی-ہم وی درذی تُم وی درذی۔ اُہ آئُںدا ای کہِݨ لگّا٬ “ڈا.ساہِب آہ جُیان ویکھݨ نُۄں تاں واہوا بݨدا تݨدَے۔ پر اِہ چیلا تُہاڈے ہتھّ کِتھۄں لگّا؟ اِہنُۄں تاں اِکّ دۄ وار مَیں کاپھی ہائۄُس `چ وی ویکھِئَے۔” ڈاکٹر نیں سِرپھ اینا ہی دسِّیا٬ “اِہ پںجّابی دا پیںڈُۄ لَیکچرار اے۔” پھِر کامل نیں کِہا٬ “ڈا.ساہِب اَیتکِیں دی آرسی وِچّ اِکّ کہاݨی پڑھن والی اےَ۔ کِسے نویں لیکھک دی اےَ۔”

جدۄں اُس نیں رسالا کھۄلہ کے وِکھائِیا تاں مَینُۄں کہاݨی دا ناں ’نچار‘ نذرِیں پَے گِیا۔ اِس ناں دی کہاݨی کُجھّ دِن پہِلاں ہی مَیں بھاپا پْرِیتم سِںگھّ نُۄں دے کے آئِیا ساں۔ مَیں خُش وی ہۄئِیا تے ہَیران وی ہۄئِیا۔ میرے تاں دے لُۄںء کھڑھے ہۄ گئے۔ آرسی وِچّ چھپݨا تے تارا سِںگھّ کامل دے مُۄںہۄں سِفت سُݨنی کمال دی گلّ سی! میرا جِیء بَیٹھے بَیٹھِیاں چھال مارن نُۄں کرے۔ کامل نُۄں کی پتا سی کِہ جِس لیکھک دی کہاݨی نُۄں اُہ سلاہی جا رِہا سی اُہ اُہدے مُۄہرے بَیٹھا سی۔ سچِّیں اُہ نواں لیکھک سی۔ ڈا.ہرِبھجن سِںگھّ نیں کہاݨی ہیٹھاں ناں پڑھِیا-سروݨ سِںگھّ۔ اُہدے مُۄںہۄں نِکلِیا٬ “اِہ سروݨ کِہڑا ہۄئِیا پئی؟” ہدّ ہۄ گئی سی۔ مَیں اُنہاں نُۄں ساہمݨے بَیٹھا وی اُنہاں نُۄں نہِیں ساں دِس رِہا! میرا ڈںڈّ پائُݨ نُۄں جِیء کردا سی پر مَیں ہَۄلی دیݨے کِہا٬ “نچار ناں دی اِکّ کہاݨی تاں مَیں وی بھاپا پْرِیتم سِںگھّ نُۄں دِتّی سی۔ لِیائۄ مَینُۄں وی وِکھائۄ۔”

اُہ میری ہی کہاݨی سی تے ڈا.ہرِبھجن سِںگھّ دے کہِݨ `تے مَیں ہی پڑھ کے سُݨائُݨ لگّا۔ اُس دِن تاں جے ساری دِلّی کہِںدّی٬ “پڑھ کے سُݨا۔” تاں مَیں ساری رات پڑھدا سُݨائُںدا ناں تھکّدا۔ آپݨی پہِلی کہاݨی نُۄں ’آرسی‘ ورگے وڈّے لیکھکاں دے پرچے وِچّ چھپی ویکھݨ دا اکہِ انںدّ سی جۄ شبداں وِچّ بِیان نہِیں کِیتا جا سکدا۔ ہرِبھجن سِںگھّ دے سِپھتی بۄلاں نیں تاں مَینُۄں اُںج ہی کھمبھّ لا دِتّے۔ مَیں دسِّیا کِہ جدۄں اِہ کہاݨی ساہِت سبھا وِچّ پڑھی سی تاں مَینُۄں سُجھاء مِلِیا سی پئی اِہ کہاݨی آرسی نُۄں بھیجاں۔ بِشن سِںگھّ اُپاشک نیں اِس دے اِکّ ڈائِلاگ ’اُہدِییاں اکھّاں تاں نشِیاں دے باغ ہن٬ باغ۔‘ نُۄں شائِری کِہا سی۔ اُپاشک دی شائِری دا اِکّ بںدّ مَینُۄں وی ہُݨ تک یاد ہَے:

-گلِیں کِسے دے گۄرِییاں باہِیں ساڈے ہڈِّیں یادڑِییاں

لَے جا گِیت ہوائے اۄدھر گھرِیں جِنہاں دے شادڑِییاں

وَیدا دارُۄ ناں کر مِٹّی مرذاں آد جُگادڑِییاں …۔

میری کہاݨی وِچّ اِکّ جلسے دا ورݨن سی۔ پںجّاہ سال پہِلاں پںجّاب دے پِںڈّاں وِچّ راتاں نُۄں جلسے ہۄئِیا کردے سن۔ کُجھّ جلسے مَیں اکھِّیں ویکھے سن۔ جلسے دا رُماںچِک دْرِش مَیں ہُۄبہُۄ چِتْر دِتّا سی۔ کہاݨی مَیں آپݨے پِںڈّ تۄں تۄری سی۔ گُیاںڈھی پِںڈّ لۄپۄں رات نُۄں جلسا ہۄݨا سی۔ پِںڈّ دے مُںڈِّیاں دی ڈھاݨی دِن چھِپے جلسا ویکھݨ جاںدی ہَے۔ اُنہاں وِچّ اِکّ نمبّردار دا مُںڈّا وی ہُںدَّے۔ نمبّردار نچاراں دے جلسِیاں اُتے ودھ چڑھ کے ویل کرائُݨ نُۄں آپݨی شان سمجھدَے۔ اُدّݨ اُہ ڈھِلّا مٹھّا ہۄݨ کارن جلسا ویکھݨ خُد نہِیں سی جا سکدا۔ اُس نیں آپݨے پُتّر نُۄں بٹُۄیا پھڑائُںدِیاں کِہا سی٬ “آہ لَے پُتّ۔ بݨدی سردی ویل کرا-دِیں۔ آپاں کِسے تۄں گھٹّ نی رہِݨا پر رہِیدَے آپݨے آپ `چ ہُںدَّے۔”

نمبّردار دا مُںڈّا چاء `چ ہۄرناں مُںڈِّیاں نال تُرِیا جاںدَے۔ پبّ آپݨے آپ چُکِّیدے جاںدے نیں۔ اُہ اِکّ کھُۄہ `تے گھُٹّ گھُٹّ لا وی لَیںدے نیں۔ ترارے `چ ہۄ جاںدے نیں۔ پِںڈّۄں باہر کھُلّہی جگہا مِشالاں جگ رہِییاں ہُںدِّیئَں۔ چںدّ اسمان وِچّ چمک رِہا ہُںدَّے۔ مِشالاں دے دگدے چانݨ وِچّ نچاراں دے پائۄُڈراں تے سُرخِییاں بِںدِّییاں والے چِہرے چمک رہے ہُںدّے نیں۔ اُنہاں دے رںگّ برںگّے سِلمے ستارِیاں والے رںگِّین جمپّر لِشکاں ماردے نیں۔ لۄک دائِرے دُیالے جُڑی جاںدے نیں۔ نچار گائُںدے نیں٬ نچّدے نیں تے نمبّردار دا مُںڈّا نۄٹ `تے نۄٹ وارن لگّ پَیںدَے۔ نچار مُںڈّے دی تے نمبّردار دی ویل ودھائی جاںدے نیں۔ واہ واہ ہۄئی جاںدی اےَ۔ جاݨ پچھاݨ والے کہِںدّے نیں بئی مُںڈّا وی نمبّردار `تے ای گِئَے۔ اُہدے ورگا ای دِل کھُلّہَے۔ مُںڈّا دۄ چار ہاڑے وی لا جاںدَے۔ پھِر پتا کی ہُںدَّے؟

جلسا جۄبن اُتے آ جاںدَے۔ نچار نچّ نچّ دُۄہرے ہۄݨ لگّدے نیں٬ تِیہرے ہۄݨ لگّدے نیں٬ چَۄہرے ہۄݨ لگّدے نیں۔ اُنہاں دے گھُںگّرُۄ چھݨکدے نیں٬ چُنِّییاں لہِرائُںدِییاں نیں تے گُتّاں میلہدِییاں نیں۔ پر آہ کی؟ نمبّردار دا مُںڈّا نچاراں دے سِر اُتے نۄٹ واردا واردا اُنہاں دے نال ای نچّݨ لگّ پَیںدَے۔ نچّدے دی پگّ لہِ جاںدی اےَ٬ اُہ چُنّی لَے لَیںدَے۔ اُہدا چادرا کھُلّہ جاںدَے تاں اُہدے ساتھی اُہنُۄں گھگّری پُیا دِںدّے نیں۔ سِر گھُمّاںدِیاں اُہدے کیس کھُلّہ جاںدے نیں تے وال ذُلفاں واںگ جھُۄمݨ لگّدے نیں۔ اُہ گیڑے `تے گیڑا دےئی جاںدَے تے بھِیڑ کِلکارِییاں ماری جاںدی اےَ۔ مُںڈّے کھُںڈّے چامبھل کے اِکّ دُۄجے اُتے ڈِگّدے نیں۔ نچّ نچّ کے اُہ نچاراں دی بسّ کرا دِںدَّے۔ جلسا مُکّدَے تاں اُہ جیتُۄ اںدّاذ وِچّ پِںڈّ مُڑدَے۔ لۄک راہاں وِچّ گلّاں کردے جاںدے نیں بئی نمبّردار دے مُںڈّے نیں تاں نچّݨ دی کمال کر-تی۔ دیکھ لئۄ نچاراں واںگ ای لکّ ہِلائُںدا سی تے اُہناں واںگ ای اکھّاں مٹکائُںدا سی۔ بسّ نچاراں والا سرُۄپ بݨائُݨ دی اۄ کسر سی۔

جلسے دِییاں گلّاں مُںڈِّیاں دے پِںڈّ پہُںچّݨ تۄں پہِلاں ہی پِںڈّ پہُںچّ گئیِیاں سن۔ کِسے نیں نمبّردار نُۄں جلسے دا ہال چال پہِلاں ہی دسّ دِتّا سی۔ دسّ دِتّا سی کِہ اُہدے مُںڈّے نیں نچّ نچّ کے نچاراں دی بسّ کرا-تی سی۔

رات ڈھل چُکّی سی۔ چںدّ چھِپ رِہا سی۔ چُپھیرے چُپّ سی۔ کُتّے سُتّے پئے سن۔ کۄئی جِیء نہِیں سی جاگدا۔ نمبّردار آپݨے پُتّ نُۄں اُڈِیک رِہا سی۔ نمبّردار دا مُںڈّا بُۄہا کھُلّہوائُݨ لئی بڑی ہُبّ نال آپݨے باپُۄ نُۄں `واذ ماردَے۔ اُہنُۄں باپُۄ تۄں شاباش مِلݨ دی آس سی۔ اُہنے باپُۄ دے کہے مُتابِک ویلاں کرائیِیاں سن تے پِئۄ دا پُتّ کِسے تۄں گھٹّ وی نہِیں سی رِہا۔ پر بُۄہا کھۄلہدِیاں ہی باپُۄ دے مُۄںہۄں شاباشے دے بۄلاں دی تھاں اگّ نِکلدی اےَ٬ “آ گِئَں کںجّرا٬ کںجّراں نال نچّ کے؟ تُۄں میرے گھر کاہنُۄں جمّݨا سی؟ کِسے کںجّر دے جمّ پَیںدا! چںگّی چاہُنَیں تاں جاہ میرِییاں اکھّاں تۄں دُۄر ہۄ جاہ! ! ہۄ جاہ دُۄر اِسے ویلے! ! !

’تے چںدّ چھِپ گِیا سی۔‘ دے پھِکرے نال مَیں کہاݨی دا اںتّ کِیتا سی۔

ڈا.ہرِبھجن سِںگھّ دی ٹِپّݨی سی٬ “اِہ وے ساڈا دۄگلاپݨ۔ نچّݨ گائُݨ والِیاں نُۄں اسِیں اِنام تاں دے سکدے آں پر آپݨے دھِییاں پُتّاں نُۄں نچّدے گائُںدے جر نہِیں سکدے۔ ہۄرناں دے گھر جمّی ہِیر چںگّی اے پر آپݨے گھر ماڑی۔ بھگت سِںگھّ کِسے ہۄر دا پُتّر ہۄوے تاں ٹھِیک٬ آپݨا ہۄوے تاں نالائِک۔”

اِہ کہاݨی لِکھݨ تۄں پہِلاں مَیں کُجھّ گھٹناواں کہاݨی ورگِییاں واپردِییاں ویکھِییاں سن۔ دْرِش ویکھے سن۔ کہاݨی مَیں آپݨے پِںڈّ تۄں تۄری سی تے جلسے دا دْرِش آپݨے گُیاںڈھی پِںڈّ لۄپۄں `چ ہۄݨ دا وِکھائِیا سی۔ لۄپۄں مَیں اِکّ وار کمِئۄُنِسٹاں دی کانپھرںسّ `تے گِیا ساں تے رات نُۄں اُتھے ڈراما ویکھِیا سی۔ جلسے ورگی راس لِیلا دا نذارا مَینُۄں بھُۄیا دے پِںڈّ کۄٹھے تۄں کرنِیکھیڑے جا کے دِسِیا سی۔ کھُۄہ اُتے گھُٹّ گھُٹّ کۄٹھے تۄں کرنِیکھیڑے جاںدِیاں لائی گئی سی۔ ناچ گاݨا کرنِیکھیڑے ہۄئِیا سی تے ہۄئِیا وی میرے کالج پڑھن دے دِناں وِچّ سی۔ ادھّی راتے مُڑن `تے جھِڑکاں مَینُۄں ہی پئیِیاں سن کِہ پڑھائی کرن دی تھاں مَیں رائے سِکھّاں دے شرابی مُںڈِّیاں نال ناچ گاݨے ویکھدا ڈھلی رات گھر پرتِیا ساں۔ جھِڑکاں میرے بابے دِییاں سن جۄ کُدرتی کۄٹھے آئِیا ہۄئِیا سی۔ اُہ مَیں ودھا چڑھا کے نمبّردار دے مُۄںہۄں بُلوا دِتِّییاں سن۔

اِک ہۄر گھٹنا ساڈے پِںڈّ کۄل ملّہے واپری سی۔ ساڈے ویکھدِیاں جلسے `چۄں اِکّ بُڈھّا باپ آپݨے مُچھّپھُٹ پُتّر نُۄں باہۄں پھڑ کے لَے گِیا سی اکھے اِہ کںجّراں دا کمّ اَیں۔ اِکّ وِیاہ وِچّ مَیں اِکّ شرابی نَۄجُیان نُۄں نچّدے ویکھِیا سی جِس دا چادرا کھُلّہ جاݨ `تے اُس نُۄں گھگّری پُیا دِتّی گئی سی تے اُہ گھگّری پا کے نچّدا رِہا سی۔ کہاݨی وِچّ مَیں جِس کُڑی دِییاں اکھّاں بارے ڈائِلاگ بُلوائِیا سی٬ “اُہدِییاں اکھّاں تاں نشِیاں دے باگ ہن٬ باغ۔” اُہ دِلّی دے کھالسا کالج وِچّ پڑھدِییاں کُڑِییاں `چۄں مَینُۄں سبھ تۄں پِیاری لگّدی کُڑی دِییاں اکھّاں بارے سی۔ اِئۄں مَیں کھِلّرے پُلّرے دْرِشاں تے انُبھواں نُۄں جۄڑ جاڑ کے تے کۄلۄں مسالا لا کے کہاݨی چِݨ دِتّی سی۔ میری جاچے ہۄر گلپکار وی اِس ترہاں ہی کردے ہۄݨگے۔

اُہناں دِناں `چ دۄ کِتاباں نیں مَینُۄں بہُت پْربھاوِت کِیتا سی۔ اِکّ سی گُلذار سِںگھّ سںدھُّۄ راہِیں انُوادت مَیکسم گۄرکی دی ’جِیون تے ساہِت‘ تے دُۄجی سی پاستۄوسکی دی ’سُنہِرا گُلاب’۔ اِنہاں کِتاباں چۄں مَینُۄں ساہِت رچنا بارے وڈمُلّی جاݨکاری مِلی۔ مَیں نویں لیکھکاں نُۄں سلاہ دیواںگا کِہ اُہ اِہ کِتاباں ذرُۄر پڑھن۔ رسُۄل ہمذاتۄو دی ’میرا داغِستان‘ کمال دی کِتاب ہَے۔ کِتاباں ہۄر وی بڑِییاں ہن تے جِنِّییاں وی پڑھِییاں جاݨ چںگّا ہَے۔

جدۄں مَیں لَیکچرار لگّا تاں مِتھّ لِیا کِہ تنکھاہ دے دسوںدھّ دِییاں پُستکاں کھرِیدِیا کراںگا۔ کُجھّ سال کھرِیددا وی رِہا۔ سۄوِیئت دیس دے پْرگتی پْرکاشن دِییاں پُستکاں بڑِییاں سستِییاں سن جِنہاں وِچّ تالستائے٬ چَیکھۄو٬ شۄلۄخۄو٬ گۄرکی٬ پُشکِن٬ داستۄوسکی٬ تُرگنیو تے ہۄر رُۄسی لیکھکاں دِییاں جگت پْرسِدھّ پُستکاں دے انُواد سن۔ نۄبل پُرسکار جیتُۄ پُستکاں دے انُواد وی مِلدے سن۔ مَیں ہر مہِینے پںجّ ستّ کِتاباں کھرِیددا تے پڑھ لَیںدا۔ میری نِجّی لائِبْریری بݨدی گئی۔ اُہنِیں دِنِیں ہر رۄذ ڈیڈھ دۄ سَۄ سفے پڑھ لَیݨے مامُۄلی گلّ سی۔ میرے اُستاداں نیں دسِّیا سی کِہ لیکھک بݨن لئی پڑھنا بہُت ذرُۄری ہَے۔ جِنّا چںگّا پڑھۄگے اُنے ودھِییا لیکھک بݨۄگے۔

اِہ گلّ دسّݨی وی کُتھاں نہِیں ہۄویگی کِہ آپݨے سرٹِیپھِکیٹ مُتابِک پہِلاں پہِل مَیں آپݨے ناں نال سںدھُّۄ لِکھدا ساں۔ اِکّ دِن گُلذار سِںگھّ سںدھُّۄ کہِݨ لگّا٬ “میری منّے تاں تُۄں آپݨے ناں نال سںدھُّۄ ناں لِکھِیا کر۔ اِئۄں سںدھُّۄیاں دا بھُلیکھا پَے جِیا کرُۄ۔ جے میرا ناں گُلذارا ہُںدّا تاں مَیں ای سںدھُّۄ لاہ دِںدّا۔ تیرے ناں نالۄں اِہ سَۄکھا لہِجُۄ۔”

مَیں تاں اُہدی گلّ منّ لئی پر جے ورِیام سںدھُّۄ تے شمشیر سںدھُّۄ نُۄں اِہ سلاہ دِتّی جاںدی تاں اُہ شائِد ناں منّدے؟ کِسے دے کہِݨ `تے ای سںدھُّۄ سرداری چھڈّݨی سَۄکھی نہِیں سی۔ سںدھُّۄ لاہُݨ کرکے میرا ناں کدے کدے اِکّ ہۄر سروݨ نال رلگڈّ ہۄ جاںدا سی جۄ نویں ذمانے وِچّ کمّ کردا سی۔ جگجِیت سِںگھّ انںدّ نُۄں دسِّیا گِیا سی کِہ کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے اُہی لِکھدَے۔ اِہ گلّ مَینُۄں جگجِیت سِںگھّ انںدّ نیں کھُد دسّی سی۔