1975-76 दी गल्ल है। उहनीं दिनीं पंजाब खेतीबाड़ी यूनीवरसिटी नें कणक दा नवां बीज डबलयू ऐल्ल 711 कढ्ढिआ सी। उस बारे प्रचार सी कि इस दे दाणे मोटे शरबती हन अते झाड़ पीबी 18 ते कलिआण तों वध्ध है। कुदरती सी कि किसान इस बीज वल्ल खिच्चे गए। मैं उह बीज वड्डी मातरा विच्च हासल करन दी कलपना कर गिआ जिवें 66-67 विच्च बौडिआं तों चकर नूं जांदे होए पीबी 18 कणक दे बीज दी कीती सी। उदों मैं दमदमा साहिब तों साढे तिंन कुइंटल बीज बस्स `ते लद्द लिआइआ सां जिस नें साडे खेतां दा झाड़ दुग्गणा कर दित्ता सी। उस नाल साडे घर दी आरथिक हालत बिहतर हो गई सी। उह बीज लिआउण बारे बाअद विच्च मैं इक्क कहाणी लिखी सी जीहदा नां ‘भार’ रख्खिआ। इसे तरहां इक्क कहाणी डबलयू ऐल्ल 711 बीज बारे लिखी गई जिस दा नां ‘बुढ्ढा ते बीज’ रख्खिआ गिआ।
मैनूं ऐम्म.ए; बी.ऐड्ड.कराउण उते घर दिआं दा काफी खरचा होइआ सी। उनहां दिनां `च इक्क साधारन परिवार दा आपणे मुंडे नूं दिल्ली यूनीवरसिटी विच्च पहड़ाउणा साधारन गल्ल नहीं सी। मेरा वड्डा भरा तां खुद ही पहड़ाई तों विहर बैठा सी पर छोटिआं दे राह विच्च मैं आ गिआ सां। घर दे कीहनूं कीहनूं पहड़ाई जांदे? आख़र खेती दा कंम वी तां किसे नें करना सी। मैं महिसूस करदा सां कि मेरी पहड़ाई `ते खासा खरच होण करके घर विच्च मैनूं खासे पैसे कमा के देणे चाहीदे हन।
मैं लैकचरार लग्ग गिआ सां जिस करके मेरा विआह पहड़ी लिखी कुड़ी नाल हो गिआ सी जो सकूल विच्च अधिआपका सी। नाले चोपड़ीआं नाले दो दो वाली गल्ल सी। अजिही हालत विच्च बहुते घरां दे पहड़े लिखे जोड़े सांझे परिवार `चों अड्ड हो जांदे हन पर असीं अड्ड नां होए। मैं आपणे आप नूं सांझे परिवार दा देणदार समझदा सां। मेरा बाप ते मेरे भरा खेतां विच्च मिट्टी नाल मिट्टी हुंदे सन। मैं भरावां दे बराबर रहिणा जां इओं कहि लओ कि उनहां नूं आपणे बराबर रख्खणा चाहुंदा सां। इक्क भरा नूं मैं आपणे कोल ही कालज विच्च पहड़न ला लिआ ते ऐम्म.ए.करा दित्ती। फिर उस दा अमरीका `च विआह करवा दित्ता ते उह सारे भैण भरावां नूं ही अमरीकन बणा के अगले पिछले भार लाह गिआ। उह सांझे परिवार दा सभ तों सलग्ग पुत्तर निकलिआ।
विआह तों पिछ्छों मेरी तनखाह पंज कु सौ ते हरजीत दी तिंन कु सौ सी। उहनीं दिनीं अठ्ठ सौ रुपए बहुत हुंदे सन। दो सौ नूं साईकल, दो रुपए दा पऊआ ते दो हज़ार नूं किल्ला ज़मीन आ जांदी सी। 1971 विच्च असीं दिआलपुरे भाई के दी ज़मीन दो हज़ार किल्ले दे भाअ ई खरीदी सी। असीं संजम नाल अध्धी तनखाह आपणे उते खरचदे ते अध्धी सांझे घर `च दे दिंदे। वख्खरा बच्चत खाता असीं कोई नहीं सी खोल्हिआ। साईकल मेरी सवारी सी। मैं साईकल `ते मोगे जगरावां तों सौदा सूत लै आउंदा ते साईकल `ते ई पतनी ते पुत्तर नूं बहा के सकीरीआं `च मिल आउंदा। सकूटर तां मैं 1986 विच्च जा के लिआ। कदे कदे पतनी वख्खरी बच्चत करन लई कहिंदी पर मैं परवाह नां करदा। मेरे सिर `ते पहड़ाई दे खरचे दा भार सी ते मैं उह भार लाह के सुरखुरू होणा चाहुंदा सां।
मैं सकीमां लाउंदा कि घर दी आमदन किवें वधे? मैं खेतां `च तां कंम कर नहीं सां सकदा पर पहड़िआ लिखिआ होण कारन सकीमां तां ला ही सकदा सां। जदों मैं दिल्ली लैकचरार लग्गा तां मेरी सकीम नाल फरीदाबाद तों पंज हारस पावर दा एअर कूलड इंजण लिआंदा गिआ सी जो मिसतरी अमर सिंघ नाल सांझा सी। उस इंजण नें साडे टिऊवैल्ल दा पाणी कढ्ढण दे नाल किराए `ते वी काफी कंम कीता। साडे पिंड `च उह पहिला इंजण सी जिस दी रीस नाल फिर होर कई इंजण आए।
1970 दे आस पास कंटरोल रेट `ते ट्रैकटर बड़ी मुशकल नाल मिलदे सन। तुरत ट्रैकटर लैण `च कई हज़ार दी बलैक देणी पैंदी सी। पंजाब ऐगरो-इंडसट्रीज़ दी इक्क सकीम निकली कि किसानां तों ज़मीन दी जमहांबंदी ते सौ रुपए दे बैंक डराफट नाल अरज़ीआं लै के ट्रैकटरां दी लाटरी कढ्ढी जावेगी। मैं अख़बार पहड़िआ ते सारे रिशतेदारां दी ज़मीन दीआं जमहांबंदीआं ला के, कोलों हज़ार रुपिआ भर के, `कठ्ठीआं दस अरज़ीआं भेज दित्तीआं बई कोई तां निकलू। उहनां `चों इक्क निकल आई ते असीं पूरबी जरमनी दा गाडरनुमा ट्रैकटर आर.ऐस्स.09 ससते भाअ खरीद लिआ। उस ट्रैकटर नें साडे खेतां दा ते टराली दे किराए दा बहुत कंम कीता। फिर उह ट्रैकटर वापस लै के पंजाब ऐगरो इंडसट्रीज़ नें ज़ीटर 2511 ट्रैकटर उसे भाअ दे दित्ता जिस दा सानूं बड़ा फाइदा होइआ। पीबी 18 कणक दा बीज लिआउण दी कहाणी तां मैं दस्स ई चुक्कां। परिवार दे `कठ्ठे रहिण करके साडा किरसाणा कंम तरक्की दे राह पै गिआ ते असीं होर ज़मीनां खरीदण लग्ग पए। जे मैं विआह करा के अड्ड हो जांदा तां कहाणी ही होर होणी सी।
गल्ल मुड़ के डबलयू ऐल्ल 711 बीज दी करदे हां। खेतीबाड़ी यूनीवरसिटी दा वाईस चांसलर उदों डा.महिंदर सिंघ रंधावा सी। उहदे दिल `च जसवंत सिंघ कंवल दी बड़ी कदर सी। उस नें चंडीगहड़ दा कमिशनर हुंदिआं कंवल नूं चंडीगहड़ `च पलाट दे देणा सी पर कंवल नें आपणे पिंड विच्च रहिण नूं ही तरजीह दित्ती सी। जे उह पलाट लै लैंदा तां उह हुण नूं करोड़ां दा हुंदा। इह वख्खरी गल्ल है कि चंडीगहड़ `च कंवल कदों दा मुरझा गिआ हुंदा! पिंड ढुड्डीके `च उह अजे वी टहिक रिहै। पहिलां उह चुरासी साल जिउं के चुरासी कट्टण नूं कहिंदा हुंदा सी। नब्बिआं नूं तां ढुक्क ई चुक्कै, हुण डी.लिट्ट दी आनरेरी डिगरी वी मिल गई है ते श्रोमणी साहितकार दा पंज लख्खा पुरसकार वी मिल चुक्कै। लग्गदै शाइद सैंचरी ई मार जावे ते होर वी वड्डे इनाम नूं जा हत्थ पावे!
बीज वंडण तों कुझ्झ दिन पहिलां मैं कंवल साहिब दा रुक्का लै के रंधावा साहिब नूं जा मिलिआ। डा.रंधावे दा जवाब सिध्धा सी, “इक बंदे नूं चार किलो दी इको थैली मिलणी ऐं। तूं घर दे सारे जीअ लाईन `च ला देईं ते वध्ध थैलीआं लै जाईं।” उस नें रुक्के दी लाज वी रख्ख लई सी ते आपणा असूल वी नहीं सी तोड़िआ। मैं घरे कहि दित्ता कि पिंडों पंदरां वीह जणे टराली `च लुधिआणे चल्लांगे ते बीज दीआं पंदरां वीह थैलीआं लै के मुड़ांगे। मैं दिन छिपे पिंड पुज्जा तां घर दिआं नें लुधिआणे जाण लई किसे नूं किहा ही नहीं सी। उलटा कहिण लग्गे, “जे शरीके `च किसे नूं किहा तां उहने बी आप बीज लैणा। आपां नूं की फ़ाइदा?”
अजीब सथिती सी। शरीका भाईचारा कंम नहीं सी आ सकदा। मैं किहा, “घर दे सारे बंदे लै चल्लो। दिहाड़ीए लै चल्लदे आं। अमलीआं नूं नशा पत्ता खुआ पिआ के बिठा लैने आं। पंदरां वीह जणे तां होण। घट्टो घट तिंन चार किल्ले तां बीजे जाण। फेर देखिओ बी किंने दा विकदा? पीबी 18 दा तुसीं देख ई लिऐ। इह पंजाह मण किल्ले दा निकलू। वीह किल्लो दी थैली पंजाहां दी विकू।” मेरीआं शेखचिलीआं सुण के उह हस्सी जाण ते कही जाण, “किते पऊआ तां नी लाइआ होइऐ?” लाइआ मेरा होइआ ई सी। तां ही तां मैं भैरवी पट्टी जांदा सी।
अध्धी रात नूं असीं टराली जोड़ी। विच्च पंज जणे घर दे बैठे, तिंन चार दिहाड़ीए लए ते दो तिंन खाण पीण वाले बिठाए। असीं पहु फुटदी नाल यूनीवरसिटी दे इक्क हाते विच्च जा उतरे। उथे रात दीआं ही लाईनां लग्गीआं होईआं सन। कई परने विछाई थां रोकी पए सन। डा.रंधावे दी इक्क बंदा इक्क थैली वाली गल्ल दा पहिलां ही सारे पंजाब विच्च ढंडोरा फिर गिआ सी। किसान टरालीआं भर के पहुंची जांदे सन। उथे बंदे `ते बंदा चहड़िआ पिआ सी। साडे कुझ्झ बंदे जंगल पाणी जाणा चाहुंदे सन पर मैं कहि रिहा सां, “पहिलां लाईन `च लग्गो। फेर देख लांगे जंगल पाणी वी। अज्ज बी लैण आए आं कि जंगल पाणी जाण? जिथे दाअ लग्गदा खहड़-जो, मैं चाह लै के आउनां।”
मेरे चाह लिआउंदे नूं उह ज़िला लुधिआणे दी लाईन विच्च लग्ग गए जो काफी लंमी सी। उहदे नाल ही ज़िल्हा फरीदकोट दी लाईन कुझ्झ छोटी सी। मैं सोचिआ, “एथे किहड़ा किसे दे मूंह `ते लिखिऐ बई कोई किथों दा ऐ? आपां चकर दी थां ढुड्डीके दा नां लै लवांगे।” ते मैं आपणे बंदिआं नूं पहिलां फरीदकोट ते पिछ्छों होर वी छोटी कपूरथले वाली लाईन विच्च ला दित्ता। नौं वजे ताकीआं खुल्ल्हणीआं ते परचीआं कट्टीआं जाणीआं सन। थैलीआं सटोर तों मिलणीआं सन। भीड़ बहुत सी। सतंबर महीने दा हुंमस भरिआ दिन सी। पशूआं वाले हाते `च पंजाब दे अगांहवधू किसान डंगरां वांग ही डक्के होए सन। पीण वाले पाणी दा कोई प्रबंध नहीं सी। कई किसान पशूआं दी खेल `चों पाणी पी रहे सन। मेरा कंम लाईनां दा जाइज़ा लैणा, आपणे बंदिआं नूं चाह पाणी देणा ते बीज हासल करन दी कोई चोर मोरी लभ्भणा सी।
सितम दी गल्ल इह होई कि ताकीआं खुल्ल्हण तों पहिलां ही लाईनां विच्च धक्का पैणा शुरू हो गिआ। जिहड़े किसान रात नूं ही लाईनां विच्च आ लग्गे सन उह अनींदरे वी सन ते भुख्खे तिहाए वी सन। उनहां नूं जंगल पाणी दी वी हाजत सी। जिहड़े दिन चहड़े आए सन उह ताज़ा दम सन। ताज़ा दम बंदिआं नूं धक्का पुग्गदा सी। उह लाईनां विच्च सभ तों पिछ्छे सन। उह `कठ्ठे हो के ज़ोर दा धक्का मारदे जिस नाल बारीआं मूहरले बंदे बाहर जा डिग्गदे ते कपड़े झाड़ के जंगल पाणी लई खेतां वल्ल हो तुरदे। तकड़े दा सत्तीं वीहीं सौ सी। साडे बंदे धक्कमधक्के `च लुधिआणे वाली लाईन `च काफी मूहरे आ लग्गे सन ते पैर जमाई खहड़े सन। मैं उनहां नूं शाबाशे दित्ती ते आप वी उहनां विच्च ई फस गिआ। पग्ग उतों दी ठाठी बंनह लई बई आप भावें डिग्ग पईए पर पग्ग नां डिग्गे!
जदों धक्के रुके ई नां तां घोड़िआं वाली पुलिस मंगाई गई। पुलिस नें घोड़े फेर के लाईनां सिध्धीआं कीतीआं ते धक्के पैणे बंद हो गए। जिथे मैं अड़िआ खहड़ा सां मेरे बराबर ही नाल दी लाईन विच्च इक्क बज़ुरग फसिआ खहड़ा सी। उह सत्तर अस्सी साल दा बिरध सी जिस नें मोटे शीशिआं वाली ऐनक लाई होई सी। उस नें दस्सिआ कि इक्क वार तां उह धक्के नाल डिग्ग वी पिआ सी पर हौंसला कर के फेर लाईन विच्च आ लग्गा सी। धंन सी उह सिरड़ी बाबा जिहड़ा जुआनां दे धक्किआं विच्च वी डटिआ खहड़ा सी। मैनूं उहदी हालत `ते तरस आ रिहा सी पर मैं कर कुझ्झ नहीं सां सकदा। सारिआं नूं आपो आपणी पई होई सी।
मैं खहड़ा खहड़ा सोचण लग्गा कि बाबा सिविआं नूं जाण वाला है ते उहने नवें बीज दा की करना है? उहदे कपड़े घसमैले सन, मोढे झोला सी, दाहड़ी बग्गी सी ते जटूरीआं पग्ग दे पेचां `चों बाहर निकलीआं होईआं सन। आसे पासे खहड़े बंदे मशगूले कर रहे सन कि इहने मुंडे नूं नी आउण दित्ता होणा बई उहनूं नवें बीज दा की पता? नाले कहिंदा होऊ बई मुंडा पैसे बाहले खरचदू। कोई कानाफूसी करदा, “बाबे दा वी चित्त करदा होणा लुधिआणे दी यूनीवरसिटी देखण नूं। लै लवे सुआद हुण यूनीवरसिटी देखण दा!” पर मैनूं बाबे उते तरस आ रिहा सी। उहदीआं अख्खां विच्च बेवसी सी।
उदों ई पता लग्गा जदों फेर ज़ोर दा धक्का पिआ। बाबा लाईन `चों निकल के गोडणीएं जा डिग्गा। उहदी ऐनक वी डिग्ग पई। उस नें ज़मीन `ते हत्थ फेर के ऐनक लभ्भ लई ते परने नाल झाड़ के अख्खां उते ला लई। मैं उस नूं उठाउण विच्च मदद कीती तां उस नें मुड़ लाईन विच्च लग्गदिआं पुछ्छिआ, “जुआनां, फरीदकोट आली लैन एहो ई ऐ नां?” मैं आखिआ, “लाईन तां बाबा एहो ऐ पर मैनूं नहीं लग्गदा तुसीं सिरे लग्गोंगे। अजे धक्के होर वी पैणगे।” बाबा बोलिआ, “इह गल्ल तूं मेरे `ते छड्ड दे, बी मैं लै के ई मुड़ूं।” मैं मन `च किहा, “मंन गए बाबा तैनूं वी!”
घोड़िआं वाली पुलिस दे पासे हटण दी देर सी कि भीड़ विच्च फिर आपा धापी पै गई। धक्किआं दे मारे कई कमज़ोर लाईनां `चों निकल गए ते कई ज़ोरावर लाईनां `च आ लग्गे। ताकीआं खुल्ल्हीआं तां कई परचीआं लै गए ते कई रहि गए। साडे बंदिआं `चों दिहाड़ीए ते खाण पीण वाले धक्के खा के बाहर जा बैठे पर असीं घर दे बंदे अड़े रहे ते थैलीआं लै गए। मैं थैलीआं कोल बैठ गिआ ते दूजिआं नूं मुड़ लाईन `च ला दित्ता। दूजा गेड़ा कामयाब होइआ तां मैं तुरत ई तीजा गेड़ा लाउण नूं किहा। गेड़े लाउण वाले मुहड़को मुहड़की होए पए सन ते उनहां दा बुरा हाल सी। मैनूं इक्क इक थैली `चों हज़ार हज़ार रुपए दा बीज उगदा दिस रिहा सी। मेरे भरा फिर लाईन विच्च जा लग्गे सन। दिल छड्डी बैठे दिहाड़ीआं वल्ल वेख के मैनूं उह कथन फिर याद आ रिहा सी, “भाड़े दीआं फौजां नहीं लड़दीआं हुंदीआं।”
मैं बीज लैण दी इक्क चोर मोरी वी लभ्भ लई सी जिथों महिंगे भाअ छे थैलीआं मिलीआं। पंदरां थैलीआं धक्के खा के हत्थ आईआं। कुल इक्की थैलीआं हो गईआं सन। बाबे दा मैनूं पता नां लग्गा कि उह कोई थैली लै सकिआ जां नहीं। किते दिस पैंदा तां मैं इक्क थैली ज़रूर उस नूं दे दिंदा ते उस दे सिरड़ नूं वी सलाम आखदा। आपो धापी `च उह मैनूं भुल्ल ई गिआ सी। रसते विच्च असीं उनहां खेतां दी निशानदेही करदे आए जिनहां विच्च इह नवां बीज बीजणा सी। दो किल्ले चकर बीजे, इक्क किल्ला दिआलपुरे ते तिंन थैलीआं मैं कोठे फुफ्फड़ होरां नूं बीजण लई दे आइआ। सारे थाईं बहुत वधीआ झाड़ निकलिआ जिस नाल बीज वेचण दीआं लहिरां बहिरां हो गईआं।
इक दिन उही बाबा साडे घरों बीज लैण आ गिआ जिहड़ा लुधिआणे लाईनां विच्च धक्के खा बैठा सी। मैं उहदा मुहांदरा पछाण लिआ ते किहा, “तुसीं तां बाबा पिछले साल ई इह बी लै आए सी …।” उह मेरी गल्ल दे विचों ई बोलिआ, “पिछले साल मैं हठ्ठ तां बथेरा कीता पर बुढ्ढा सरीर जोरावरां दे धक्के नां झल्ल सकिआ। धक्किआं `च मेरा झोला वी गुआच गिआ जीहदे `च बी जोगे पैसे सी। ज़ोर तां बथेरा लाइआ पर मैं बी नी लै सकिआ। हुण जदों फेर यूनीवरसिटी नें नवां बी कढ्ढिआ तां उह जरूर लै के रहूं।”
किंने ही दिन उह बाबा मेरे मन `ते हैमिंगवे दे नावल ‘बुढ्ढा ते समुंदर’ दे नाइक वांग छाइआ रिहा। फिर उस बाबे बारे मैं कहाणी लिखी जीहदा नां ‘बुढ्ढा ते बीज’ रख्खिआ ते उह ‘आरसी’ विच्च छपी।

