1975-76 دی گلّ ہَے۔ اُہنِیں دِنِیں پںجّاب کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی نیں کݨک دا نواں بِیج ڈبلیُۄ اَیلّ 711 کڈھِّیا سی۔ اُس بارے پْرچار سی کِہ اِس دے داݨے مۄٹے شربتی ہن اتے جھاڑ پِیبی 18 تے کلِیاݨ تۄں ودھّ ہَے۔ کُدرتی سی کِہ کِسان اِس بِیج ولّ کھِچّے گئے۔ مَیں اُہ بِیج وڈّی ماترا وِچّ ہاسل کرن دی کلپنا کر گِیا جِویں 66-67 وِچّ بَۄڈِیاں تۄں چکر نُۄں جاںدے ہۄئے پِیبی 18 کݨک دے بِیج دی کِیتی سی۔ اُدۄں مَیں دمدما ساہِب تۄں ساڈھے تِنّ کُئِںٹل بِیج بسّ `تے لدّ لِیائِیا ساں جِس نیں ساڈے کھیتاں دا جھاڑ دُگّݨا کر دِتّا سی۔ اُس نال ساڈے گھر دی آرتھِک ہالت بِہتر ہۄ گئی سی۔ اُہ بِیج لِیائُݨ بارے بائد وِچّ مَیں اِکّ کہاݨی لِکھی سی جِیہدا ناں ’بھار‘ رکھِّیا۔ اِسے ترہاں اِکّ کہاݨی ڈبلیُۄ اَیلّ 711 بِیج بارے لِکھی گئی جِس دا ناں ’بُڈھّا تے بِیج‘ رکھِّیا گِیا۔

مَینُۄں اَیمّ.اے؛ بی.اَیڈّ.کرائُݨ اُتے گھر دِیاں دا کاپھی کھرچا ہۄئِیا سی۔ اُنہاں دِناں `چ اِکّ سادھارن پرِوار دا آپݨے مُںڈّے نُۄں دِلّی یُۄنِیورسِٹی وِچّ پڑھائُݨا سادھارن گلّ نہِیں سی۔ میرا وڈّا بھرا تاں کھُد ہی پڑھائی تۄں وِہر بَیٹھا سی پر چھۄٹِیاں دے راہ وِچّ مَیں آ گِیا ساں۔ گھر دے کِیہنُۄں کِیہنُۄں پڑھائی جاںدے؟ آخر کھیتی دا کمّ وی تاں کِسے نیں کرنا سی۔ مَیں مہِسُۄس کردا ساں کِہ میری پڑھائی `تے کھاسا کھرچ ہۄݨ کرکے گھر وِچّ مَینُۄں کھاسے پَیسے کما کے دیݨے چاہِیدے ہن۔

مَیں لَیکچرار لگّ گِیا ساں جِس کرکے میرا وِیاہ پڑھی لِکھی کُڑی نال ہۄ گِیا سی جۄ سکُۄل وِچّ ادھِیاپکا سی۔ نالے چۄپڑِییاں نالے دۄ دۄ والی گلّ سی۔ اجِہی ہالت وِچّ بہُتے گھراں دے پڑھے لِکھے جۄڑے ساںجھے پرِوار `چۄں اڈّ ہۄ جاںدے ہن پر اسِیں اڈّ ناں ہۄئے۔ مَیں آپݨے آپ نُۄں ساںجھے پرِوار دا دیݨدار سمجھدا ساں۔ میرا باپ تے میرے بھرا کھیتاں وِچّ مِٹّی نال مِٹّی ہُںدّے سن۔ مَیں بھراواں دے برابر رہِݨا جاں اِئۄں کہِ لئۄ کِہ اُنہاں نُۄں آپݨے برابر رکھّݨا چاہُںدّا ساں۔ اِکّ بھرا نُۄں مَیں آپݨے کۄل ہی کالج وِچّ پڑھن لا لِیا تے اَیمّ.اے.کرا دِتّی۔ پھِر اُس دا امرِیکا `چ وِیاہ کروا دِتّا تے اُہ سارے بھَیݨ بھراواں نُۄں ہی امرِیکن بݨا کے اگلے پِچھلے بھار لاہ گِیا۔ اُہ ساںجھے پرِوار دا سبھ تۄں سلگّ پُتّر نِکلِیا۔

وِیاہ تۄں پِچھّۄں میری تنکھاہ پںجّ کُ سَۄ تے ہرجِیت دی تِنّ کُ سَۄ سی۔ اُہنِیں دِنِیں اٹھّ سَۄ رُپئے بہُت ہُںدّے سن۔ دۄ سَۄ نُۄں سائیِکل٬ دۄ رُپئے دا پئۄُیا تے دۄ ہذار نُۄں کِلّا ذمِین آ جاںدی سی۔ 1971 وِچّ اسِیں دِیالپُرے بھائی کے دی ذمِین دۄ ہذار کِلّے دے بھاء ای کھرِیدی سی۔ اسِیں سںجّم نال ادھّی تنکھاہ آپݨے اُتے کھرچدے تے ادھّی ساںجھے گھر `چ دے دِںدّے۔ وکھّرا بچّت کھاتا اسِیں کۄئی نہِیں سی کھۄلہِیا۔ سائیِکل میری سواری سی۔ مَیں سائیِکل `تے مۄگے جگراواں تۄں سَۄدا سُۄت لَے آئُںدا تے سائیِکل `تے ای پتنی تے پُتّر نُۄں بہا کے سکِیرِییاں `چ مِل آئُںدا۔ سکُۄٹر تاں مَیں 1986 وِچّ جا کے لِیا۔ کدے کدے پتنی وکھّری بچّت کرن لئی کہِںدّی پر مَیں پرواہ ناں کردا۔ میرے سِر `تے پڑھائی دے کھرچے دا بھار سی تے مَیں اُہ بھار لاہ کے سُرکھُرُۄ ہۄݨا چاہُںدّا ساں۔

مَیں سکِیماں لائُںدا کِہ گھر دی آمدن کِویں ودھے؟ مَیں کھیتاں `چ تاں کمّ کر نہِیں ساں سکدا پر پڑھِیا لِکھِیا ہۄݨ کارن سکِیماں تاں لا ہی سکدا ساں۔ جدۄں مَیں دِلّی لَیکچرار لگّا تاں میری سکِیم نال پھرِیداباد تۄں پںجّ ہارس پاور دا ایئر کُۄلڈ اِںجݨ لِیاںدا گِیا سی جۄ مِستری امر سِںگھّ نال ساںجھا سی۔ اُس اِںجݨ نیں ساڈے ٹِئۄُوَیلّ دا پاݨی کڈھّݨ دے نال کِرائے `تے وی کاپھی کمّ کِیتا۔ ساڈے پِںڈّ `چ اُہ پہِلا اِںجݨ سی جِس دی رِیس نال پھِر ہۄر کئی اِںجݨ آئے۔

1970 دے آس پاس کںٹّرۄل ریٹ `تے ٹْرَیکٹر بڑی مُشکل نال مِلدے سن۔ تُرت ٹْرَیکٹر لَیݨ `چ کئی ہذار دی بلَیک دیݨی پَیںدی سی۔ پںجّاب اَیگرۄ-اِںڈسٹْرِیذ دی اِکّ سکِیم نِکلی کِہ کِساناں تۄں ذمِین دی جمہامبںدّی تے سَۄ رُپئے دے بَیںک ڈراپھٹ نال ارذِییاں لَے کے ٹْرَیکٹراں دی لاٹری کڈھّی جاویگی۔ مَیں اخبار پڑھِیا تے سارے رِشتیداراں دی ذمِین دِییاں جمہامبںدِّییاں لا کے٬ کۄلۄں ہذار رُپِیا بھر کے٬ `کٹھِّییاں دس ارذِییاں بھیج دِتِّییاں بئی کۄئی تاں نِکلُۄ۔ اُہناں `چۄں اِکّ نِکل آئی تے اسِیں پُۄربی جرمنی دا گاڈرنُما ٹْرَیکٹر آر.اَیسّ.09 سستے بھاء کھرِید لِیا۔ اُس ٹْرَیکٹر نیں ساڈے کھیتاں دا تے ٹرالی دے کِرائے دا بہُت کمّ کِیتا۔ پھِر اُہ ٹْرَیکٹر واپس لَے کے پںجّاب اَیگرۄ اِںڈسٹْرِیذ نیں ذِیٹر 2511 ٹْرَیکٹر اُسے بھاء دے دِتّا جِس دا سانُۄں بڑا پھائِدا ہۄئِیا۔ پِیبی 18 کݨک دا بِیج لِیائُݨ دی کہاݨی تاں مَیں دسّ ای چُکّاں۔ پرِوار دے `کٹھّے رہِݨ کرکے ساڈا کِرساݨا کمّ ترکّی دے راہ پَے گِیا تے اسِیں ہۄر ذمِیناں کھرِیدݨ لگّ پئے۔ جے مَیں وِیاہ کرا کے اڈّ ہۄ جاںدا تاں کہاݨی ہی ہۄر ہۄݨی سی۔

گلّ مُڑ کے ڈبلیُۄ اَیلّ 711 بِیج دی کردے ہاں۔ کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی دا وائیِس چاںسلر اُدۄں ڈا.مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا سی۔ اُہدے دِل `چ جسوںتّ سِںگھّ کںوّل دی بڑی کدر سی۔ اُس نیں چںڈِّیگڑھ دا کمِشنر ہُںدِّیاں کںوّل نُۄں چںڈِّیگڑھ `چ پلاٹ دے دیݨا سی پر کںوّل نیں آپݨے پِںڈّ وِچّ رہِݨ نُۄں ہی ترجِیہ دِتّی سی۔ جے اُہ پلاٹ لَے لَیںدا تاں اُہ ہُݨ نُۄں کرۄڑاں دا ہُںدّا۔ اِہ وکھّری گلّ ہَے کِہ چںڈِّیگڑھ `چ کںوّل کدۄں دا مُرجھا گِیا ہُںدّا! پِںڈّ ڈھُڈِّیکے `چ اُہ اجے وی ٹہِک رِہَے۔ پہِلاں اُہ چُراسی سال جِئۄں کے چُراسی کٹّݨ نُۄں کہِںدّا ہُںدّا سی۔ نبِّیاں نُۄں تاں ڈھُکّ ای چُکَّے٬ ہُݨ ڈی.لِٹّ دی آنریری ڈِگری وی مِل گئی ہَے تے شْرۄمݨی ساہِتکار دا پںجّ لکھّا پُرسکار وی مِل چُکَّے۔ لگّدَے شائِد سَیںچری ای مار جاوے تے ہۄر وی وڈّے اِنام نُۄں جا ہتھّ پاوے!

بِیج وںڈّݨ تۄں کُجھّ دِن پہِلاں مَیں کںوّل ساہِب دا رُکّا لَے کے رںدھّاوا ساہِب نُۄں جا مِلِیا۔ ڈا.رںدھّاوے دا جواب سِدھّا سی٬ “اِک بںدّے نُۄں چار کِلۄ دی اِکۄ تھَیلی مِلݨی اَیں۔ تُۄں گھر دے سارے جِیء لائیِن `چ لا دیئیِں تے ودھّ تھَیلِییاں لَے جائیِں۔” اُس نیں رُکّے دی لاج وی رکھّ لئی سی تے آپݨا اسُۄل وی نہِیں سی تۄڑِیا۔ مَیں گھرے کہِ دِتّا کِہ پِںڈّۄں پںدّراں وِیہ جݨے ٹرالی `چ لُدھِیاݨے چلّاںگے تے بِیج دِییاں پںدّراں وِیہ تھَیلِییاں لَے کے مُڑاںگے۔ مَیں دِن چھِپے پِںڈّ پُجّا تاں گھر دِیاں نیں لُدھِیاݨے جاݨ لئی کِسے نُۄں کِہا ہی نہِیں سی۔ اُلٹا کہِݨ لگّے٬ “جے شرِیکے `چ کِسے نُۄں کِہا تاں اُہنے بی آپ بِیج لَیݨا۔ آپاں نُۄں کی فائِدا؟”

اجِیب ستھِتی سی۔ شرِیکا بھائیِچارا کمّ نہِیں سی آ سکدا۔ مَیں کِہا٬ “گھر دے سارے بںدّے لَے چلّۄ۔ دِہاڑِیئے لَے چلّدے آں۔ املِییاں نُۄں نشا پتّا کھُیا پِیا کے بِٹھا لَینے آں۔ پںدّراں وِیہ جݨے تاں ہۄݨ۔ گھٹّۄ گھٹ تِنّ چار کِلّے تاں بِیجے جاݨ۔ پھیر دیکھِئۄ بی کِنّے دا وِکدا؟ پِیبی 18 دا تُسِیں دیکھ ای لِئَے۔ اِہ پںجّاہ مݨ کِلّے دا نِکلُۄ۔ وِیہ کِلّۄ دی تھَیلی پںجّاہاں دی وِکُۄ۔” میرِییاں شیکھچِلِییاں سُݨ کے اُہ ہسّی جاݨ تے کہی جاݨ, “کِتے پئۄُیا تاں نی لائِیا ہۄئِئَے؟” لائِیا میرا ہۄئِیا ای سی۔ تاں ہی تاں مَیں بھَیروی پٹّی جاںدا سی۔

ادھّی رات نُۄں اسِیں ٹرالی جۄڑی۔ وِچّ پںجّ جݨے گھر دے بَیٹھے٬ تِنّ چار دِہاڑِیئے لئے تے دۄ تِنّ کھاݨ پِیݨ والے بِٹھائے۔ اسِیں پہُ پھُٹدی نال یُۄنِیورسِٹی دے اِکّ ہاتے وِچّ جا اُترے۔ اُتھے رات دِییاں ہی لائیِناں لگِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ کئی پرنے وِچھائی تھاں رۄکی پئے سن۔ ڈا.رںدھّاوے دی اِکّ بںدّا اِکّ تھَیلی والی گلّ دا پہِلاں ہی سارے پںجّاب وِچّ ڈھںڈّۄرا پھِر گِیا سی۔ کِسان ٹرالِییاں بھر کے پہُںچّی جاںدے سن۔ اُتھے بںدّے `تے بںدّا چڑھِیا پِیا سی۔ ساڈے کُجھّ بںدّے جںگّل پاݨی جاݨا چاہُںدّے سن پر مَیں کہِ رِہا ساں٬ “پہِلاں لائیِن `چ لگّۄ۔ پھیر دیکھ لاںگے جںگّل پاݨی وی۔ اجّ بی لَیݨ آئے آں کِہ جںگّل پاݨی جاݨ? جِتھے داء لگّدا کھڑھ-جۄ٬ مَیں چاہ لَے کے آئُناں۔”

میرے چاہ لِیائُںدے نُۄں اُہ ذِلا لُدھِیاݨے دی لائیِن وِچّ لگّ گئے جۄ کاپھی لمّی سی۔ اُہدے نال ہی ذِلہا پھرِیدکۄٹ دی لائیِن کُجھّ چھۄٹی سی۔ مَیں سۄچِیا٬ “ایتھے کِہڑا کِسے دے مُۄںہ `تے لِکھِئَے بئی کۄئی کِتھۄں دا اےَ؟ آپاں چکر دی تھاں ڈھُڈِّیکے دا ناں لَے لواںگے۔” تے مَیں آپݨے بںدِّیاں نُۄں پہِلاں پھرِیدکۄٹ تے پِچھّۄں ہۄر وی چھۄٹی کپُۄرتھلے والی لائیِن وِچّ لا دِتّا۔ نَۄں وجے تاکِییاں کھُلّہݨِییاں تے پرچِییاں کٹِّییاں جاݨِییاں سن۔ تھَیلِییاں سٹۄر تۄں مِلݨِییاں سن۔ بھِیڑ بہُت سی۔ ستمبّر مہِینے دا ہُمّس بھرِیا دِن سی۔ پشُۄیاں والے ہاتے `چ پںجّاب دے اگاںہودھُۄ کِسان ڈںگّراں واںگ ہی ڈکّے ہۄئے سن۔ پِیݨ والے پاݨی دا کۄئی پْربںدھّ نہِیں سی۔ کئی کِسان پشُۄیاں دی کھیل `چۄں پاݨی پی رہے سن۔ میرا کمّ لائیِناں دا جائِذا لَیݨا٬ آپݨے بںدِّیاں نُۄں چاہ پاݨی دیݨا تے بِیج ہاسل کرن دی کۄئی چۄر مۄری لبھّݨا سی۔

سِتم دی گلّ اِہ ہۄئی کِہ تاکِییاں کھُلّہݨ تۄں پہِلاں ہی لائیِناں وِچّ دھکّا پَیݨا شُرُۄ ہۄ گِیا۔ جِہڑے کِسان رات نُۄں ہی لائیِناں وِچّ آ لگّے سن اُہ انِیںدرے وی سن تے بھُکھّے تِہائے وی سن۔ اُنہاں نُۄں جںگّل پاݨی دی وی ہاجت سی۔ جِہڑے دِن چڑھے آئے سن اُہ تاذا دم سن۔ تاذا دم بںدِّیاں نُۄں دھکّا پُگّدا سی۔ اُہ لائیِناں وِچّ سبھ تۄں پِچھّے سن۔ اُہ `کٹھّے ہۄ کے ذۄر دا دھکّا ماردے جِس نال بارِییاں مُۄہرلے بںدّے باہر جا ڈِگّدے تے کپڑے جھاڑ کے جںگّل پاݨی لئی کھیتاں ولّ ہۄ تُردے۔ تکڑے دا ستِّیں وِیہِیں سَۄ سی۔ ساڈے بںدّے دھکّمدھکّے `چ لُدھِیاݨے والی لائیِن `چ کاپھی مُۄہرے آ لگّے سن تے پَیر جمائی کھڑھے سن۔ مَیں اُنہاں نُۄں شاباشے دِتّی تے آپ وی اُہناں وِچّ ای پھس گِیا۔ پگّ اُتۄں دی ٹھاٹھی بنّہ لئی بئی آپ بھاویں ڈِگّ پئیِئے پر پگّ ناں ڈِگّے!

جدۄں دھکّے رُکے ای ناں تاں گھۄڑِیاں والی پُلِس مںگّائی گئی۔ پُلِس نیں گھۄڑے پھیر کے لائیِناں سِدھِّییاں کِیتِییاں تے دھکّے پَیݨے بںدّ ہۄ گئے۔ جِتھے مَیں اڑِیا کھڑھا ساں میرے برابر ہی نال دی لائیِن وِچّ اِکّ بذُرگ پھسِیا کھڑھا سی۔ اُہ ستّر اسّی سال دا بِردھ سی جِس نیں مۄٹے شِیشِیاں والی اَینک لائی ہۄئی سی۔ اُس نیں دسِّیا کِہ اِکّ وار تاں اُہ دھکّے نال ڈِگّ وی پِیا سی پر ہَۄںسلا کر کے پھیر لائیِن وِچّ آ لگّا سی۔ دھنّ سی اُہ سِرڑی بابا جِہڑا جُیاناں دے دھکِّیاں وِچّ وی ڈٹِیا کھڑھا سی۔ مَینُۄں اُہدی ہالت `تے ترس آ رِہا سی پر مَیں کر کُجھّ نہِیں ساں سکدا۔ سارِیاں نُۄں آپۄ آپݨی پئی ہۄئی سی۔

مَیں کھڑھا کھڑھا سۄچݨ لگّا کِہ بابا سِوِیاں نُۄں جاݨ والا ہَے تے اُہنے نویں بِیج دا کی کرنا ہَے؟ اُہدے کپڑے گھسمَیلے سن٬ مۄڈھے جھۄلا سی٬ داڑھی بگّی سی تے جٹُۄرِییاں پگّ دے پیچاں `چۄں باہر نِکلِییاں ہۄئیِیاں سن۔ آسے پاسے کھڑھے بںدّے مشگُۄلے کر رہے سن کِہ اِہنے مُںڈّے نُۄں نی آئُݨ دِتّا ہۄݨا بئی اُہنُۄں نویں بِیج دا کی پتا؟ نالے کہِںدّا ہۄئۄُ بئی مُںڈّا پَیسے باہلے کھرچدُۄ۔ کۄئی کاناپھُۄسی کردا٬ “بابے دا وی چِتّ کردا ہۄݨا لُدھِیاݨے دی یُۄنِیورسِٹی دیکھݨ نُۄں۔ لَے لوے سُیاد ہُݨ یُۄنِیورسِٹی دیکھݨ دا!” پر مَینُۄں بابے اُتے ترس آ رِہا سی۔ اُہدِییاں اکھّاں وِچّ بیوسی سی۔

اُدۄں ای پتا لگّا جدۄں پھیر ذۄر دا دھکّا پِیا۔ بابا لائیِن `چۄں نِکل کے گۄڈݨِیئیں جا ڈِگّا۔ اُہدی اَینک وی ڈِگّ پئی۔ اُس نیں ذمِین `تے ہتھّ پھیر کے اَینک لبھّ لئی تے پرنے نال جھاڑ کے اکھّاں اُتے لا لئی۔ مَیں اُس نُۄں اُٹھائُݨ وِچّ مدد کِیتی تاں اُس نیں مُڑ لائیِن وِچّ لگّدِیاں پُچھِّیا٬ “جُیاناں٬ پھرِیدکۄٹ آلی لَین ایہۄ ای اےَ ناں؟” مَیں آکھِیا٬ “لائیِن تاں بابا ایہۄ اےَ پر مَینُۄں نہِیں لگّدا تُسِیں سِرے لگّۄںگے۔ اجے دھکّے ہۄر وی پَیݨگے۔” بابا بۄلِیا٬ “اِہ گلّ تُۄں میرے `تے چھڈّ دے٬ بی مَیں لَے کے ای مُڑُۄں۔” مَیں من `چ کِہا٬ “منّ گئے بابا تَینُۄں وی!”

گھۄڑِیاں والی پُلِس دے پاسے ہٹݨ دی دیر سی کِہ بھِیڑ وِچّ پھِر آپا دھاپی پَے گئی۔ دھکِّیاں دے مارے کئی کمذۄر لائیِناں `چۄں نِکل گئے تے کئی ذۄراور لائیِناں `چ آ لگّے۔ تاکِییاں کھُلّہِییاں تاں کئی پرچِییاں لَے گئے تے کئی رہِ گئے۔ ساڈے بںدِّیاں `چۄں دِہاڑِیئے تے کھاݨ پِیݨ والے دھکّے کھا کے باہر جا بَیٹھے پر اسِیں گھر دے بںدّے اڑے رہے تے تھَیلِییاں لَے گئے۔ مَیں تھَیلِییاں کۄل بَیٹھ گِیا تے دُۄجِیاں نُۄں مُڑ لائیِن `چ لا دِتّا۔ دُۄجا گیڑا کامیاب ہۄئِیا تاں مَیں تُرت ای تِیجا گیڑا لائُݨ نُۄں کِہا۔ گیڑے لائُݨ والے مُڑھکۄ مُڑھکی ہۄئے پئے سن تے اُنہاں دا بُرا ہال سی۔ مَینُۄں اِکّ اِک تھَیلی `چۄں ہذار ہذار رُپئے دا بِیج اُگدا دِس رِہا سی۔ میرے بھرا پھِر لائیِن وِچّ جا لگّے سن۔ دِل چھڈّی بَیٹھے دِہاڑِییاں ولّ ویکھ کے مَینُۄں اُہ کتھن پھِر یاد آ رِہا سی٬ “بھاڑے دِییاں پھَۄجاں نہِیں لڑدِییاں ہُںدِّییاں۔”

مَیں بِیج لَیݨ دی اِکّ چۄر مۄری وی لبھّ لئی سی جِتھۄں مہِںگّے بھاء چھے تھَیلِییاں مِلِییاں۔ پںدّراں تھَیلِییاں دھکّے کھا کے ہتھّ آئیِیاں۔ کُل اِکّی تھَیلِییاں ہۄ گئیِیاں سن۔ بابے دا مَینُۄں پتا ناں لگّا کِہ اُہ کۄئی تھَیلی لَے سکِیا جاں نہِیں۔ کِتے دِس پَیںدا تاں مَیں اِکّ تھَیلی ذرُۄر اُس نُۄں دے دِںدّا تے اُس دے سِرڑ نُۄں وی سلام آکھدا۔ آپۄ دھاپی `چ اُہ مَینُۄں بھُلّ ای گِیا سی۔ رستے وِچّ اسِیں اُنہاں کھیتاں دی نِشاندیہی کردے آئے جِنہاں وِچّ اِہ نواں بِیج بِیجݨا سی۔ دۄ کِلّے چکر بِیجے٬ اِکّ کِلّا دِیالپُرے تے تِنّ تھَیلِییاں مَیں کۄٹھے پھُپھّڑ ہۄراں نُۄں بِیجݨ لئی دے آئِیا۔ سارے تھائیِں بہُت ودھِییا جھاڑ نِکلِیا جِس نال بِیج ویچݨ دِییاں لہِراں بہِراں ہۄ گئیِیاں۔

اِک دِن اُہی بابا ساڈے گھرۄں بِیج لَیݨ آ گِیا جِہڑا لُدھِیاݨے لائیِناں وِچّ دھکّے کھا بَیٹھا سی۔ مَیں اُہدا مُہاںدرا پچھاݨ لِیا تے کِہا٬ “تُسِیں تاں بابا پِچھلے سال ای اِہ بی لَے آئے سی …۔” اُہ میری گلّ دے وِچۄں ای بۄلِیا٬ “پِچھلے سال مَیں ہٹھّ تاں بتھیرا کِیتا پر بُڈھّا سرِیر جۄراوراں دے دھکّے ناں جھلّ سکِیا۔ دھکِّیاں `چ میرا جھۄلا وی گُیاچ گِیا جِیہدے `چ بی جۄگے پَیسے سی۔ ذۄر تاں بتھیرا لائِیا پر مَیں بی نی لَے سکِیا۔ ہُݨ جدۄں پھیر یُۄنِیورسِٹی نیں نواں بی کڈھِّیا تاں اُہ جرُۄر لَے کے رہُۄں۔”

کِنّے ہی دِن اُہ بابا میرے من `تے ہَیمِںگّوے دے ناول ’بُڈھّا تے سمُںدّر‘ دے نائِک واںگ چھائِیا رِہا۔ پھِر اُس بابے بارے مَیں کہاݨی لِکھی جِیہدا ناں ’بُڈھّا تے بِیج‘ رکھِّیا تے اُہ ’آرسی‘ وِچّ چھپی۔