मार्च 01, 2026

writingDetail.created_by
By: प्रिं. विजै कुमार

की उच्च सिख्खिआ सुधार लई बणाई गई योजना देश दे बच्चिआं दे प्रवास नूं रोक सकेगी?

सभ तों पहिलां तां आपणे देश दी केंदर सरकार नूं चला रहे सिआसी नेतावां दे मनां अंदर आपणे देश दे नौजवान मुंडे कुड़ीआं नूं दूजे देशां विच्च पहड़ाई लई जाण तों रोकण लई देश दी अज़ादी तों 77 वरहे बाअद पैदा होई फ़िकर मंदी लई वधाई देणी बणदी है पर नाल ही इह वी कहिणा बणदा है कि यूनीवरसटी ग्रांटस कमिशन वल्लों केंदरी सिख्खिआ मंतराले वल्लों दित्ते गए निरदेशां मुताबिक नौजवान मुंडे कुड़ीआं नूं पहड़ाई लई विदेशां विच्च जाण तों रोकण लई उच्च सिख्खिआ विच्च सुधारां लई बणाई गई योजना महिज़ गोंगलूआं तों मिट्टी झाड़न तों वध्धके कुझ नहीं है। इह सिरफ देश दे लोकां नूं इह विखाउण तों वध के कुझ नहीं है कि सरकार नूं देश दे बच्चिआं दा बहुत फ़िकर है।

इस तों पहिलां कि यूनवरसिटी ग्रांटस कमिशन वल्लों उच्च सिख्खिआ सुधार लई बणाई गई योजना दी विसथार नाल गल्ल कीती जावे, चंगा रहेगा कि देश दे लोकां नूं हैरान करन वाले विदेशां विच्च पहड़ाई करन दे नां ’ते हर साल दूजे देशां विच्च प्रवास करन वाले मुंडे कुड़ीआं दे अंकड़िआं उत्ते झात मार लई जावे। इक्क नामी अख़बार दी सूचना दे हवाले अनुसार सन 2022 विच्च साडे देश दे 9 लख्ख विदिआरथी दुनीआं दे दूजे देशां विच्च पहड़ाई लई गए। सन 2023 विच्च पहड़ाई लई विदेशां विच्च जाण वाले विदिआरथीआं दी गिणती 13 लख्ख हो गई। सन 2024 विच्च इह गिणती 13.50 लख्ख हो गई। इनहां 13.50 लख्ख विदिआरथीआं विच्च सभ तों वध्ध गिणती 4.30 कैनेडा जाण वाले विदिआरथीआं दी सी। 3.50 लख्ख विदिआरथी अमरीका जाण वाले सन, 1.85 लख्ख ब्रिटेन ते बाकी गिणती आसट्रेलीआ, चीन, जरमनी, यूकरेन ते फिलिपीनज़ (Philippines) जाण वाले विदिआरथीआं दी सी।

साडे देश दे लख्खां विदिआरथीआं दे विदेशां विच्च पहड़ाई करन लई जाण कारन ते हो रहे प्रवास कारन केंदरी सिख्खिआ मंतराले वल्लों फ़िकरमंदी ज़ाहर करदिआं होइआं किहा गिआ है कि विदेश जाणा विदिआरथी वरग लई इक्क सटेटस सिंबल बण चुक्का है। इस नाल इक्क तां देश दा आरथिक नुकसान हो रिहा है, दूजा देश दे होणहार बच्चे, जिनहां दा देश नूं लाभ पहुंचणा सी, उह बच्चे विदेशां विच्च ही वस जांदे हन। केंदरी सिख्खिआ मंतराले दे निरदेशां मुताबिक आपणे देश दे मुंडे कुड़ीआं नूं पहड़ाई लई विदेशां विच्च जाण तों रोकण लई यूनीवरसटी ग्रांटस कमिशन वल्लों बणाई गई योजना नूं दो हिस्सिआं विच्च वंडिआ गिआ है। पहिले हिस्से विच्च आपणे देश दी उच्च सिख्खिआ दे मुकाबले दूजे देशां दी उच्च सिख्खिआ दीआं खूबीआं दी निशानदेही करना मिथिआ गिआ है। देश दे उच्च सिख्खिआ संसथाना नूं विशव पध्धर दे मुकाबले दा बणाउण लई केंदरी सिख्खिआ मंतराले वल्लों इक्क रोड मैप तिआर कीता गिआ है। उस रोड मैप अधीन इह वेखिआ जावेगा कि सभ तों वध्ध बच्चे किनहां देशां विच्च जा रहे हन अते सभ तों वध्ध किनहां कोरसां विच्च दाखला लै रहे हन। उनहां विदेशी संसथानां दीआं खूबीआं की हन? विदेशां विच्च बच्चिआं नूं उनहां कोरसां दी पहड़ाई उत्ते किंने पैसे खरच करने पैंदे हन?

2035 तक उचाई देण ते उसदे जी.ई.आर (ग्राफिक ऐवैलूएशन ऐंड रीविऊ) नूं 50% तक पहुंचाउण दा टीचा रख्खिआ गिआ है उस अनुसार उच्च सिख्खिआ नूं विशव पध्धर दा बणाके बच्चिआं नूं विदेश जाण तों रोकणा होवेगा। विदिआरथी विदेश जाण दी बजाए आपणे देश विच्च ही वधीआ पहड़ाई कर के रोज़गार हासल कर सकण। उनहां दी पसंद दे कोरसां दी पछाण करके आपणे देश विच्च ही हुण उस तरहां दी पहड़ाई अते सकूलिंग करन दी तिआरी कीती जावेगी। दूजे भाग विच्च उच्च सिख्खिआ विच्च सुधारां तहित ग्रैजूएशन दी पहड़ाई दे नाल इंटरनशिप्प नूं ज़रूरी कीता गिआ है। विदिआरथीआं दी योगता नूं परखण लई इक्क करैडिट फरेम वरक दी शुरूआत कीती गई है। तीह घंटे दी पहड़ाई तों बाअद इक्क करैडिट अंक मिलेगा। किसे वी तरहां दी पहड़ाई अते तजरबा हुण करैडिट अंकां विच्च तबदील कर दित्ता जावेगा। विदिआरथी कदे वी आपणी पहड़ाई छड्डके मुड़ उस विच्च शामिल हो सकदे हन। विदिआरथी वल्लों कीती गई होर पहड़ाई दा तजरबा पहिली पहड़ाई विच्च शामिल होवेगा। इस पहड़ाई विच्च कला, शिलप, संगीत आदि खेतरां दे प्रापत कीते निज्जी तजरबे जां फिर किते वी कीते कंम दे तजरबे दे क्रैडिट अंक मिलणगे।

इसदे अधार उत्ते उह डिगरी डिपलोमा कर सकणगे। ग्रैजूएशन पध्धर उत्ते किसे वी विशे विच्च दाखला लैण दी आज़ादी होवेगी, विदिआरथी नें बारहवीं जमात विच्च उह विशा भावें पहड़िआ होवे जां नहीं। केंदरी सिख्खिआ मंतराले अते यूनीवरसटी ग्रांटस कमिशन वल्लों बणाई गई इह योजना विदिआथीआं नूं विदेश जाण तों रोक सकेगी जां नहीं, इह तां आउण वाला समां ही दस्सेगा पर साडे देश दीआं सरकारां अते यूनीवरसटी ग्रांटस कमिशन नूं ज़मीनी हकीकत नूं ज़रूर वेख लैणा चाहीदा है। साडे देश दे बच्चे दूजे देशां विच्च पहड़ाई दे बहाने रोज़गार लभ्भण जांदे हन। साडे देश दे बच्चिआं दे प्रवास दा मुख्ख कारन पहड़ाई दा पध्धर नहीं सगों बेरोज़गारी है। बच्चिआं नूं विदेशां विच्च पहड़ाई दे नाल नाल रोज़गार वी मिल जांदा है पर साडे देश विच्च पहड़के वी रोज़गार नहीं मिलदा। साडे देश दे विदेशां विच्च पहड़न गए होणहार बच्चे इस लई नहीं मुड़दे किउंकि साडे देश विच्च उनहां दी उह कदर नहीं पैंदी, जिहड़ी कदर विदेशां विच्च पैंदी है। विदेशी यूनीवरसिटीआं दी पहड़ाई खोज अते प्रैकटीकल उत्ते अधारित है पर साडीआं यूनीवरसिटीआं दी पहड़ाई केवल थिऊरी उत्ते अधारित है।

निज्जी कंपनीआं विच्च ढाई लख्ख इंजनीअरां दीआं असामीआं इस लई खाली पईआं हन किउंकि कंपनीआं नूं योग उमीदवार नहीं मिल रहे। दूजे देशां दा उच्च सिख्खिआ लई रख्खिआ जाण वाला बज्जट तिंन गुणा ज़िआदा हुंदा है। साडीआं सरकारां गल्लां दा कड़ाह ज़िआदा बणाउंदीआं हन। की साडे देश दीआं सरकारां इनहां सवालां दा जवाब दे सकदीआं हन कि जिनहां इंजनीअरिंग कालजां कोल विदिआरथीआं नूं पहड़ाउण लई नां मिआरी फैकलटी सी ते नां ही पूरा साज़ो समान सी, उनहां इंजनीअरिंग कालजां नूं मानता किवें दे दित्ती गई? साडे देश दे उच्च सिख्खिआ प्रापत विदिआरथीआं नूं विदेशां विच्च रोज़गार प्रापत करन लई मुड़ उनहां देशां दी पहड़ाई किउं करनी पैंदी है? केंदरी सिख्खिआ मंतराले अते यूनीवरसटी ग्रांटस कमिशन नूं इह उच्च सिख्खिआ सुधार योजना लागू करन दे हवाई किले तिआर करन तों पहिलां आपणे देश दी उस वोकेशनल सिख्खिआ अते कित्ता कोरसां दी नज़रसानी कर लैणी चाहीदी है जो कि बेरोज़गारां दी फौज तिआर कर रहे हन। इह करैडिट अंक फरेम वरक योजना विदिआरथीआं दे विदेश जाण नूं किवें रोक सकेगी जदों कि देश विच्च रोज़गार दे मौके ही नहीं होणगे? किसे वेले वी पहड़ाई छड्डण, किसे वेले वी मुड़ दाखल होण अते ग्रैजूएशन विच्च कोई वी विशा पहड़न, चाहे उह विशा बारहवीं जमात विच्च पहड़िआ होवे जां नां, आपणे आप विच्च बहुत ही अजीबो गरीब फैसले हन। इनहां फैसलिआं नाल बच्चिआं दा विदेशां विच्च जाण दा रुझान रुकेगा जां नहीं पर उच्च सिख्खिआ विच्च अधवाटे पहड़ाई छड्डण वाले बच्चिआं दी गिणती दे वधण दीआं संभावनावां ज़रूर वधणगीआं।

* * * * *