سبھ تۄں پہِلاں تاں آپݨے دیش دی کیںدر سرکار نُۄں چلا رہے سِیاسی نیتاواں دے مناں اںدّر آپݨے دیش دے نَۄجوان مُںڈّے کُڑِییاں نُۄں دُۄجے دیشاں وِچّ پڑھائی لئی جاݨ تۄں رۄکݨ لئی دیش دی اذادی تۄں 77 ورہے بائد پَیدا ہۄئی فِکر مںدّی لئی ودھائی دیݨی بݨدی ہَے پر نال ہی اِہ وی کہِݨا بݨدا ہَے کِہ یُۄنِیورسٹی گْراںٹس کمِشن ولّۄں کیںدری سِکھِّیا مںتّرالے ولّۄں دِتّے گئے نِردیشاں مُتابِک نَۄجوان مُںڈّے کُڑِییاں نُۄں پڑھائی لئی وِدیشاں وِچّ جاݨ تۄں رۄکݨ لئی اُچّ سِکھِّیا وِچّ سُدھاراں لئی بݨائی گئی یۄجنا مہِذ گۄںگلُۄیاں تۄں مِٹّی جھاڑن تۄں ودھّکے کُجھ نہِیں ہَے۔ اِہ سِرپھ دیش دے لۄکاں نُۄں اِہ وِکھائُݨ تۄں ودھ کے کُجھ نہِیں ہَے کِہ سرکار نُۄں دیش دے بچِّیاں دا بہُت فِکر ہَے۔

اِس تۄں پہِلاں کِہ یُۄنورسِٹی گْراںٹس کمِشن ولّۄں اُچّ سِکھِّیا سُدھار لئی بݨائی گئی یۄجنا دی وِستھار نال گلّ کِیتی جاوے٬ چںگّا رہیگا کِہ دیش دے لۄکاں نُۄں ہَیران کرن والے وِدیشاں وِچّ پڑھائی کرن دے ناں ’تے ہر سال دُۄجے دیشاں وِچّ پْرواس کرن والے مُںڈّے کُڑِییاں دے اںکّڑِیاں اُتّے جھات مار لئی جاوے۔ اِکّ نامی اخبار دی سُۄچنا دے ہوالے انُسار سن 2022 وِچّ ساڈے دیش دے 9 لکھّ وِدِیارتھی دُنِییاں دے دُۄجے دیشاں وِچّ پڑھائی لئی گئے۔ سن 2023 وِچّ پڑھائی لئی وِدیشاں وِچّ جاݨ والے وِدِیارتھِییاں دی گِݨتی 13 لکھّ ہۄ گئی۔ سن 2024 وِچّ اِہ گِݨتی 13.50 لکھّ ہۄ گئی۔ اِنہاں 13.50 لکھّ وِدِیارتھِییاں وِچّ سبھ تۄں ودھّ گِݨتی 4.30 کَینیڈا جاݨ والے وِدِیارتھِییاں دی سی۔ 3.50 لکھّ وِدِیارتھی امرِیکا جاݨ والے سن٬ 1.85 لکھّ بْرِٹین تے باکی گِݨتی آسٹْریلِییا٬ چِین٬ جرمنی٬ یُۄکرین تے پھِلِپِینذ (Philippines) جاݨ والے وِدِیارتھِییاں دی سی۔

ساڈے دیش دے لکھّاں وِدِیارتھِییاں دے وِدیشاں وِچّ پڑھائی کرن لئی جاݨ کارن تے ہۄ رہے پْرواس کارن کیںدری سِکھِّیا مںتّرالے ولّۄں فِکرمںدّی ذاہر کردِیاں ہۄئِیاں کِہا گِیا ہَے کِہ وِدیش جاݨا وِدِیارتھی ورگ لئی اِکّ سٹیٹس سِمبّل بݨ چُکّا ہَے۔ اِس نال اِکّ تاں دیش دا آرتھِک نُکسان ہۄ رِہا ہَے٬ دُۄجا دیش دے ہۄݨہار بچّے٬ جِنہاں دا دیش نُۄں لابھ پہُںچّݨا سی٬ اُہ بچّے وِدیشاں وِچّ ہی وس جاںدے ہن۔ کیںدری سِکھِّیا مںتّرالے دے نِردیشاں مُتابِک آپݨے دیش دے مُںڈّے کُڑِییاں نُۄں پڑھائی لئی وِدیشاں وِچّ جاݨ تۄں رۄکݨ لئی یُۄنِیورسٹی گْراںٹس کمِشن ولّۄں بݨائی گئی یۄجنا نُۄں دۄ ہِسِّیاں وِچّ وںڈِّیا گِیا ہَے۔ پہِلے ہِسّے وِچّ آپݨے دیش دی اُچّ سِکھِّیا دے مُکابلے دُۄجے دیشاں دی اُچّ سِکھِّیا دِییاں کھُۄبِییاں دی نِشاندیہی کرنا مِتھِیا گِیا ہَے۔ دیش دے اُچّ سِکھِّیا سںسّتھانا نُۄں وِشو پدھّر دے مُکابلے دا بݨائُݨ لئی کیںدری سِکھِّیا مںتّرالے ولّۄں اِکّ رۄڈ مَیپ تِیار کِیتا گِیا ہَے۔ اُس رۄڈ مَیپ ادھِین اِہ ویکھِیا جاویگا کِہ سبھ تۄں ودھّ بچّے کِنہاں دیشاں وِچّ جا رہے ہن اتے سبھ تۄں ودھّ کِنہاں کۄرساں وِچّ داکھلا لَے رہے ہن۔ اُنہاں وِدیشی سںسّتھاناں دِییاں کھُۄبِییاں کی ہن؟ وِدیشاں وِچّ بچِّیاں نُۄں اُنہاں کۄرساں دی پڑھائی اُتّے کِنّے پَیسے کھرچ کرنے پَیںدے ہن؟

2035 تک اُچائی دیݨ تے اُسدے جی.ای.آر (گْراپھِک اَیوَیلُۄئیشن اَیںڈ رِیوِئۄُ) نُۄں 50% تک پہُںچّائُݨ دا ٹِیچا رکھِّیا گِیا ہَے اُس انُسار اُچّ سِکھِّیا نُۄں وِشو پدھّر دا بݨاکے بچِّیاں نُۄں وِدیش جاݨ تۄں رۄکݨا ہۄویگا۔ وِدِیارتھی وِدیش جاݨ دی بجائے آپݨے دیش وِچّ ہی ودھِییا پڑھائی کر کے رۄذگار ہاسل کر سکݨ۔ اُنہاں دی پسںدّ دے کۄرساں دی پچھاݨ کرکے آپݨے دیش وِچّ ہی ہُݨ اُس ترہاں دی پڑھائی اتے سکُۄلِںگّ کرن دی تِیاری کِیتی جاویگی۔ دُۄجے بھاگ وِچّ اُچّ سِکھِّیا وِچّ سُدھاراں تہِت گْرَیجُۄئیشن دی پڑھائی دے نال اِںٹرنشِپّ نُۄں ذرُۄری کِیتا گِیا ہَے۔ وِدِیارتھِییاں دی یۄگتا نُۄں پرکھݨ لئی اِکّ کرَیڈِٹ پھریم ورک دی شُرُۄیات کِیتی گئی ہَے۔ تِیہ گھںٹّے دی پڑھائی تۄں بائد اِکّ کرَیڈِٹ اںکّ مِلیگا۔ کِسے وی ترہاں دی پڑھائی اتے تجربا ہُݨ کرَیڈِٹ اںکّاں وِچّ تبدِیل کر دِتّا جاویگا۔ وِدِیارتھی کدے وی آپݨی پڑھائی چھڈّکے مُڑ اُس وِچّ شامِل ہۄ سکدے ہن۔ وِدِیارتھی ولّۄں کِیتی گئی ہۄر پڑھائی دا تجربا پہِلی پڑھائی وِچّ شامِل ہۄویگا۔ اِس پڑھائی وِچّ کلا٬ شِلپ٬ سںگِّیت آدِ کھیتراں دے پْراپت کِیتے نِجّی تجربے جاں پھِر کِتے وی کِیتے کمّ دے تجربے دے کْرَیڈِٹ اںکّ مِلݨگے۔

اِسدے ادھار اُتّے اُہ ڈِگری ڈِپلۄما کر سکݨگے۔ گْرَیجُۄئیشن پدھّر اُتّے کِسے وی وِشے وِچّ داکھلا لَیݨ دی آذادی ہۄویگی٬ وِدِیارتھی نیں بارہوِیں جمات وِچّ اُہ وِشا بھاویں پڑھِیا ہۄوے جاں نہِیں۔ کیںدری سِکھِّیا مںتّرالے اتے یُۄنِیورسٹی گْراںٹس کمِشن ولّۄں بݨائی گئی اِہ یۄجنا وِدِیاتھِییاں نُۄں وِدیش جاݨ تۄں رۄک سکیگی جاں نہِیں٬ اِہ تاں آئُݨ والا سماں ہی دسّیگا پر ساڈے دیش دِییاں سرکاراں اتے یُۄنِیورسٹی گْراںٹس کمِشن نُۄں ذمِینی ہکِیکت نُۄں ذرُۄر ویکھ لَیݨا چاہِیدا ہَے۔ ساڈے دیش دے بچّے دُۄجے دیشاں وِچّ پڑھائی دے بہانے رۄذگار لبھّݨ جاںدے ہن۔ ساڈے دیش دے بچِّیاں دے پْرواس دا مُکھّ کارن پڑھائی دا پدھّر نہِیں سگۄں بیرۄذگاری ہَے۔ بچِّیاں نُۄں وِدیشاں وِچّ پڑھائی دے نال نال رۄذگار وی مِل جاںدا ہَے پر ساڈے دیش وِچّ پڑھکے وی رۄذگار نہِیں مِلدا۔ ساڈے دیش دے وِدیشاں وِچّ پڑھن گئے ہۄݨہار بچّے اِس لئی نہِیں مُڑدے کِئُںکِہ ساڈے دیش وِچّ اُنہاں دی اُہ کدر نہِیں پَیںدی٬ جِہڑی کدر وِدیشاں وِچّ پَیںدی ہَے۔ وِدیشی یُۄنِیورسِٹِییاں دی پڑھائی کھۄج اتے پْرَیکٹِیکل اُتّے ادھارِت ہَے پر ساڈِییاں یُۄنِیورسِٹِییاں دی پڑھائی کیول تھِئۄُری اُتّے ادھارِت ہَے۔

نِجّی کمپّنِییاں وِچّ ڈھائی لکھّ اِںجنِیئراں دِییاں اسامِییاں اِس لئی کھالی پئیِیاں ہن کِئُںکِہ کمپّنِییاں نُۄں یۄگ اُمِیدوار نہِیں مِل رہے۔ دُۄجے دیشاں دا اُچّ سِکھِّیا لئی رکھِّیا جاݨ والا بجّٹ تِنّ گُݨا ذِیادا ہُںدّا ہَے۔ ساڈِییاں سرکاراں گلّاں دا کڑاہ ذِیادا بݨائُںدِییاں ہن۔ کی ساڈے دیش دِییاں سرکاراں اِنہاں سوالاں دا جواب دے سکدِییاں ہن کِہ جِنہاں اِںجنِیئرِںگّ کالجاں کۄل وِدِیارتھِییاں نُۄں پڑھائُݨ لئی ناں مِیاری پھَیکلٹی سی تے ناں ہی پُۄرا ساذۄ سمان سی٬ اُنہاں اِںجنِیئرِںگّ کالجاں نُۄں مانتا کِویں دے دِتّی گئی؟ ساڈے دیش دے اُچّ سِکھِّیا پْراپت وِدِیارتھِییاں نُۄں وِدیشاں وِچّ رۄذگار پْراپت کرن لئی مُڑ اُنہاں دیشاں دی پڑھائی کِئۄں کرنی پَیںدی ہَے؟ کیںدری سِکھِّیا مںتّرالے اتے یُۄنِیورسٹی گْراںٹس کمِشن نُۄں اِہ اُچّ سِکھِّیا سُدھار یۄجنا لاگُۄ کرن دے ہوائی کِلے تِیار کرن تۄں پہِلاں آپݨے دیش دی اُس وۄکیشنل سِکھِّیا اتے کِتّا کۄرساں دی نذرسانی کر لَیݨی چاہِیدی ہَے جۄ کِہ بیرۄذگاراں دی پھَۄج تِیار کر رہے ہن۔ اِہ کرَیڈِٹ اںکّ پھریم ورک یۄجنا وِدِیارتھِییاں دے وِدیش جاݨ نُۄں کِویں رۄک سکیگی جدۄں کِہ دیش وِچّ رۄذگار دے مَۄکے ہی نہِیں ہۄݨگے؟ کِسے ویلے وی پڑھائی چھڈّݨ, کِسے ویلے وی مُڑ داکھل ہۄݨ اتے گْرَیجُۄئیشن وِچّ کۄئی وی وِشا پڑھن٬ چاہے اُہ وِشا بارہوِیں جمات وِچّ پڑھِیا ہۄوے جاں ناں٬ آپݨے آپ وِچّ بہُت ہی اجِیبۄ گرِیب پھَیسلے ہن۔ اِنہاں پھَیسلِیاں نال بچِّیاں دا وِدیشاں وِچّ جاݨ دا رُجھان رُکیگا جاں نہِیں پر اُچّ سِکھِّیا وِچّ ادھواٹے پڑھائی چھڈّݨ والے بچِّیاں دی گِݨتی دے ودھݨ دِییاں سمبھّاوناواں ذرُۄر ودھݨگِییاں۔

* * * * *