अगस्त 28, 2025

writingDetail.created_by
By: डा. गुरदिआल सिंघ राए

डा: प्रीतम सिंघ कैंबो दी साहितक देण

डा: प्रीतम सिंघ कैंबो नें पिछले थोड़े ही समें विच पंजाबी साहितक जगत नूं आपणीआं बहु-पख्खी रचनावां दे के इक सफ़ल लेखक दे तौर ते आपणा नां बणाइआ है। उसने कहाणी दी विधा तों आपणा साहितक सफ़र आरंभिआ अते फिर कहाणी दे नाल ही नाल आलोचना, खोज, संपादना, साहितक पुसतकां दे मुख्ख-बंदां अते पंजाबी दे नामी साहितकारां नाल इंटरवीऊज़ आदि दे कारजां उते वी पूरी लगन, ईमानदारी अते निरप्पखता नाल हत्थ अज़माइआ है।

साडी अज्ज दी संखेप विचार दा धुरा “डा: कैंबो दी समुच्ची साहितक देण” सबंधी इक्क पंछी झात पुआउणी है।

लेखक नें आपणी सीमां निरधारित करन अते विचार दी सरलता लई उसदी समुच्ची साहित्तक सिरजना नूं इंझ वंडिआ है:

1) उसदा प्रकाशित कहाणी संग्रहि: “धुख्खदा गोहटा”

2) आलोचना: (उ) पुसतक–“बरतानवी पंजाबी साहित”

(अ) होर आलोचनातमक लेख

3) खोज: ज़बत-शुदा पंजाबी कविता: इक आलोचनातमक अधिऐन

(4) संपादना: (उ) इंटरनैशनल पंजाबी साहित्त, (अ) गि: मख्खण सिंघ म्रिगिंद–अभिनंदन ग्रंथ

5) फुटकल: इंटरवीऊज़, मुख्खबंद, रीवीऊज़ अते विदअिक लेख आदि

विचार दा कैनवस्स वड्डा है। इक छोटे जिहे लेख विच सारे विशिआं नाल निआइ करना असंभव भावें नां होवे पर यकीनन औखा अते बेइनसाफी कर सकण दी समरथा रख्खदा है। किसे वी रचना जां रचनहारे उते आलोचनातमक विचार करन लई आलोचना दे खेतर दीआं सवै-निरधारत सीमावां हुंदीआं हन अते इहनां सीमावां दे अंदर रहिंदिआं संभावनावां वी विचारीआं जांदीआं हन। आलोचना दा खेतर बहुत वड्डा है। असीं इहनां दी विआखिआ विच नां पैंदे होए डा: प्रीतम सिंघ कैंबो दी समुच्ची रचना नूं बस ज़रा कु टुंबागे। रिझ੍्हदी दाल विचों दाणे चुणके दाल दे रिझ्झण दी साखी भरांगे।

डा: प्रीतम सिंघ कैंबो दी कहाणी-कला:

“धुख्खदा गोहटा” डा: कैंबो दा 12 कहाणीआ ते निरभर पलेठा कहाणी संग्रिह है। हर मनुख्ख आम करके अते हर लेखक विशेश करके इक्क धुख्खदा होइआ गोहटा ही तां हुंदा है। हर लेखक दी लिखत उसदे रचनहारे दे जीवन विचले धुख्खदे गोहटे दा परछावां ही हुंदी है। लेखक विचली धुख्खदी अग्ग दरअसल लेखक अंदर पल्लदा-पसरदा रोह, गुस्सा, असंतोस अते संवेदना है। लेखक हर हीले आपणे अंदर धुख्ख रही इस अग्ग नूं सदा काइम रख्खणा लोड़दा है। पिंडां विच अकसर अग्ग नूं “धुख्खदी पाथी/गोहटे” राहीं धुध्धल/सुआह विच दबाके/लुका के रख्खिआ जांदा है तां जो लोड़ पैण ते इस धुख्खदे गोहटे राहीं चुल्हे विच अग्ग बाली जा सके। इह गल्ल बड़े संतोख वाली है कि कहाणीकार डा: कैंबो आपणीआं सारीआं ही कहाणीआं राहीं पातरां दे अमलां अते करमां दुआरा सथित्तीआं दी तहि तक्क पुज्जदिआं, वारतालाप अते बिआन राहीं पातरां दे वरतारे पिछ्छे कंम कर रहे मानसिक तनाउ नूं उजागर करन दा यतन करदिआं, धुख्खदे गोहटे दी सारथकता नूं प्रगटाउंदिआं, सुलगदे रोह, गुस्से, असंतोश, दुख्ख अते कुझ कर सकण दे जज़बे नूं ही प्रगटाउंदा है।

हर लेखक आपणी लिखत दी सिरजणा दे पलां विच भावें इक्कला ही हुंदा है पर फिर वी किसे नां किसे रूप विच संमूह नाल जुड़िआ हुंदा है। डा: कैंबो दीआं कहाणीआं विच ततकालीन भारती अते बरतानवी समाज दी तसवीर मूरतीमान हुंदी है। उह परवासी लेखक होण दे नाते दोहां ही भू-खंडां दी राजनीतक, धारमिक, आरथिक, सभिआचारक अते सांसक्रितक रहितल तों भली भांति जाणूं है। उस दे मन विच वी आम परवासी वांग ही आपणी जनम भौंिe नाल सांझ है। उसदे मन विच तड़प है। पर इस सांझ अते तड़प दे नाल ही नाल उह इस गल्ल नूं वी समझदा है कि लख्ख कोशिश करन अते चाहुण ते वी उह जां कोई होर वी उस वरगा परवासी मुड़ आपणे वतन जा के वस्सण विच सफ़ल नहीं हो सकदा। किउंकि उस दीआं जहड़ां उखड़ चुक्कीआं नें अते उसदी संतान हुण बरतानीआ दी ही हो के रहि गई है। “धुख्खदा गोहटा” दी पहिली कहाणी “ज़रद पत्ता” अते तीजी कहाणी “बंद खलासी” बरतानीआ आ वसे परवासी दे घोर संताप अते दुखांत दी कहाणी है। “ज़रद पत्ता” माता, पिता अते धी दुआले घुंमदी कहाणी है जिस विच “तिहरे” दुखांत दा यथारथक वरनण कीता गिआ है। परवासी पिता गुरबखश सिंघ, माता सुरजीत कौर अते उहनां दी बेटी कैली वरगे पातर सानूं आपणे आले-दुआलिउं मिल सकदे हन। परवासी माता-पिता आपणीआं जद्दी कद्दरां-कीमतां अते रवाइतां नाल बझ्झहिआ होइआ, पीहड़ी-पाड़े दी मार सहिंदा होइआ धरती उते डिग्गदे ज़रद पत्ते वांग अरथहीन हो रिहा है। कैली जिस बग़ावती अंदाज़ विच पिता नूं कहिंदी है: “मैं हुण आज़ादी नाल घुंम फिर सकदी हां। मैं किते हुण निआणी आं। पूरे अठारां सालां दी हो गई हां” पहिली पीहड़ी दे हर पिता लई वंगार अते नमोशी दा कारन तां बणदी ही है पर इसदे नाल ही सथिती नाल समझौता करन दा चुप्प-संकेत वी दिंदी है।

इंज ही चार परतां विच दरसाई दौलत सिंघ दुआले घुंमदी दोहरे दुखांत दी कहाणी है: बंद खलासी। इह कहाणी इक्कले दौलत सिंघ दी ही नहीं सगों बहुते परवासी आपणे आप नूं दौलत सिंघ दा रूप ही पाउंदे हन। जदों दौलत सिंघ दे पिता दी मौत होई तां उसदीआं दो विआहुण योग भैणां सन अते दो निक्के भरा। सारिआं दा पालण-पोशण अते विआहां दे कारजां दा सारा भार इक्कले दौलत सिंघ उते आ पैंदा है। दोवें भैणा विआहीआं, भरा लिखाए-पहड़ाए, विआहे वरे तां जुदा हो गए। सारा ही करज़ दौलत सिंघ दे सिर आ पिआ। भरावां दी अलिहदगी ते सांझे परवार दे बिखरन नाल उसदा दिल्ल टुट्ट गिआ। वाऊचर सिसटम अधीन उह बरतानीआ आ पुज्जिआ। मिहनत कीती। बच्चे वी मंगवा लए। बरतानीआ पुज्ज के बच्चे खुल्हे-डुल्हे माहौल विच विचरन लग्गे। अंगरेजी विदिआ अते माहौल दी पाण अधीन बेटी “अनीता” गोरे नाल दौड़ गई, निक्के मुंडिआं राज ते जौहनी नें वी आपणे मन भाउंदे विआह रचा लए। दौलत सिंघ दा कोई वी आपणा नां बणिआ। नां नाल दे जाए ही अते नां आपणी संतान ही। अजिही हालत ही अज्ज दे परवासी दी है जिहड़े नां घर दे रहे अते नां ही घाट दे।

डा: कैंबो नूं बरतानीआ अते भारत विचलीआं नसलवादी, वख्खवादी, अत्तवादी, राजनीतक, सरकारी अते नीम सरकारी रुच्चीआं दी मार दा अहिसास है। “भागवंती” अते “इंतकाम” नामी कहाणीआं 1984 दे दंगिआं सबंधी हन। इहनां कहाणीआं दी गोंद अते होंद साबत करदी है कि आपणी जनम भूमी तों दूर बैठा लेखक वी आपणे देश दे विच हुंदे वरतारे तों अभिज्ज नहीं रहि सकदा। इंझ ही “धुख्खदा गोहटा” नां दी कहाणी विच कहाणीकार नें परवासी रणजीत सिंघ दे विचारां नाल माता-पिता दे विचारां नूं पेश करदिआं दोहां दी सोचणी दे अंतर वलां संकेत कीता है। बदलदे रिशतिआं विच माता पिता वलों पिआर दी थां “पौंडां” दी अहिमीअत नूं जताउण कारन रणजीत सिंघ निराश हो जांदा है। उह मानसिक तन्नाउ विच है: बरतानीआं बच्चिआं दे रहिण अते पलण-पोशण लई ठीक नहीं(भारत किहड़ा ठीक है?)। उसदे भैण, भाई, माता-पिता, दोसत-मित्तर सभ ही उसदे विरुध्ध हो के उसनूं मजबूर करदे हन कि उह धुख्खदे गोहटे वांग धुख्खदा होइआ बरतानीआ मुड़ जावे, केवल पौंड कमावे, पिंड नूं भेजी जावे अते केवल पौंड कमाउण दी मशीन ही बणिआ रहे।

डा: कैंबो नें बरतानीआ रहिंदिआं रंग अते नसल कारन वाधा हुंदा वेखिआ है। इस तज़रबे दी देण हन: नसल कारन परवासी नाल हुंदे वितकरे दीआं तसवीरां दी झाकी पेश करन वालीआं डा: कैंबो दीआं “रंग दी दीवार” अते “इक छिण्ण वी आज़ाद नहीं” कहाणीआं जिहनां विच लेखक नें रंगदार अते कालिआं नाल हुंदे वितकरे नूं बड़ी ही शिद्दत अते सुहिरदता नाल प्रगट कीता है। पंजाबी खुस्सा पाई जद इक रंगदार परवासी बीअर दा अरडर दिंदा है तां उस दी वारी आउण ते वी जाण-बुझ्झ के गोरी उस नूं बीअर नहीं दिंदी। उसदे साथी वी गुस्से विच आ जांदे हन अते गल्ल “तूं तूं मैं मैं तों हुंदी होई” होर नसलवादी गुंडिआं नाल हत्थो पाई तक पहुंच जांदी है। पर पुलस आके फिर वी रंगदार परवासी नूं ही शिकंजे विच लैंदी है। इंझ ही “रंग दी दीवार” विच भावें इह दरसाउण दी कोशिश कीती गई है कि कई गोरे इनसाफ़ पसंद वी हन अते बीज नास तां कदे वी, किते वी नहीं हुंदा पर नसलवादी पावल दे हमाइतीआं दी वी घाट नहीं। पावलवादी कहिंदा है: “इहनां कालिआं नें तां साडी कौम नूं खतम ही कर दित्ता है। इहनां असभिआ लोकां नें साडी सभिअता वाली कौम नूं ज़ंग ला छड्डिआ है। जे इस तरहां ही इहनां दी गिणती वध्धदी गई तां इहनां नें साडे मुलक ते गालब हो जाणा है ते रहिंदी खूंहदी इस कौम दी शान नूं वी खतम कर देणा है।”

डा: कैंबो दीआं बहुतीआं कहाणीआं पातर परधान हन पर उसदे पातर, परवासीआं दीआं समकालीन, समाजिक अते निज्जी समस्सिआवां दी सही तरजमानी करदे हन। उसदीआं कहाणीआं मानवी कदरां-कीमतां दी हामी भरदीआं परतीत हुंदीआं हन। 1984 विच भारत दी राजधानी अते होर कई थावां उते नफ़रत अते गुंडागरदी आपणी सिख्खर ते पुज्जदी होई निरदोशां अते निहत्थिआं नूं बड़ी ही बेदरदी नाल कोहंदी, साड़दी अते मारदी चली जा रही सी। इस पिठ्ठ-भूमी विच “भागवंती” अते “इंतकाम” कहाणीआं दे मारे गए, आदरशक, हमदरद अते होर सनेहीआं दा दरसाइआ गिआ आचरण सपशट करदा है कि हालां तक्क वी रवादारी अते धरम निरपख्ख विचारधारा काइम है अते मनुख्खता दा बीज नास नहीं होइआ। हालां वी लोकां विच हर धरम प्रती आदर-सतिकार, शरधा अते भावना दा अंत नहीं होइआ। हालां वी मनुख्ख विच मनुख्खता दा बीज संपूरन रूप विच अपंग नहीं होइआ।

डा: कैंबो आपणीआं कहाणीआं दी गोंद विच बड़ा संजम वरतदा है। उसदीआं कहाणीआं दी गोंद इकहिरी है। सरल अते सपशट शबदां विच उसदी कहाणी आपणी चाले तुरदी है। उह कहाणी विच बहुतीआं गुंझलां नहीं पाउंदा अते बिरतांतिक विधी अपनाउण कारन उसदी प्रगटाऊ पहुंच दा प्रभाव सहिजे सहिजे पर गंभीर रूप विच पैंदा है। उस वलों उसारे गए सुंदर वातावरन दीआं बेअंत मिसालां दित्तीआं जा सकदीआं हन पर नमूने वजों दो मिसालां पेश हन। शबदां दी जड़त पहड़न-मानण योग है:

1) “सिआल दी रुत्त ते वलाइत दी कड़ाकेदार ठंढ ज़ोरां उते सी। शाम दा समां होण करके वातावरन धुंधला जिहा सी। चारे पासे घुसमुसा छाइआ होइआ सी। इस असपशट ते सरद मौसम विच अमरजीत गवाचिआं वांग इध्धर उध्धर गेड़े कढ्ढ रिहा सी।”

(पसचाताप, पंना 85)

2) “फसादीआं दीआं हेड़ां दीआं हेड़ां टकूए, गंडासे, बरछे, लाठीआं, सरीए, पटरोल अते मिट्टी दे तेल दे पीपे लै के हरल हरल फिरन लग्गीआं।”

(इंतकाम, पंना 44)

डा: कैंबो दीआं इहनां बारां कहाणीआं विचों उसदे विकास करम अते कहाणीआं दी सिखर, सीमा अते संभावना नूं भलीभांती माणिआ अते जाणिआ जा सकदा है। इहनां तों मगरों वी उस नें होर वी बहुत कहाणीआं लिखीआं जिहड़ीआं परचिआं विच छप्पदीआं रहीआं। इहनां सभ नूं पहड़दिआं माणदिआं भासदा है कि उस दे विशे बलवान अते कहाणीआं दे सिरलेख ढुकवें हन। उसने परवासीआं दे आम जीवन दे अहिम पहिलूआं नूं तां आपणीआं कहाणीआं विच उजागर कीता ही है पर इसदे नाल ही नाल परवासीआं दी सोच नूं वी, आपणे चौगिरदे विचों लए पातरां राहीं सजीव करदिआं, टुंबिआ है। डा: कैंबो नें आपणीआं कहाणीआं राहीं आपणे पातरां दे दिली दरद, दुख्ख-सुख्ख, हंझू-हासे, लोड़ां-थोड़ां, अकेवें-थकेवें, मिलणीआं-विछोड़े, इकलापे अते संताप नूं बड़ी ही सजगता अते मरम नाल पेश कीता है। हां, वख्ख वख्ख कहाणीआं विच इक्को नावां दे वरते गए पातर ज़रा कु रड़कदे हन पर उहनां वलों सथितीआं नूं बदलण दे यतन अते घटनावां दे टकराअ लई वधाए गए कदम शलाघा योग हन। कहाणीकार वलों कई थावां ते दित्ते गए निज्जी वेरवे जित्थे पाठक नूं अकाअ देण दी समरथा रख्ख सकदे हन उथे इह बिरतांत कहाणी विच आए-सजाए नज़ारिआं नूं वी हू-ब-हू चितर के कहाणी दे वहाअ विच अकत्थ-रस वी पैदा करदे हन। वरती गई साधारन पर चुसत बोली वी कथा-रस नूं वधाउंदी है।

समुच्चे तौर ते डा: कैंबो दी कहाणी पूरबी ते पछ्छमी मुल्लां विचकार टकराअ नूं साकार करदी नां केवल परवासी जीवन, परवासी सुभा, समुच्चे परवासी समाज दे विअकतीगत अते वरग-गत्त वरतारे दी ही मूंह बोलदी तसवीर है सगों कहाणीकार दे मन-पट उते अंकित उहनां अहिसासां नूं वी प्रगटाउंदी है जिहनां दा मुढ्ढ उसदे परवासी बणन तों पहिलां दा है। इस कारण ही उसदी लिखण-प्रकिरिआ दा घेरा पहिले पूर दे हर परिवासी कहाणीकारां वांग ही, बरतानीआ तों लैके पंजाब-भारत तक फैलिआ होइआ है। इह सुभाविक ही है। समुच्ची मनुख्खता दे कलिआण हित्त लिखण वाले अते दरिड़ विचारां वाले प्रतीबध्ध लेखक डा: प्रीतम सिंघ कैंबो दी कहाणी कला आपणे पाठकां दी अंतर-आतमा नूं टुंबण दी शकती रख्खदी है। आस है कि उह आपणी लिखण-शकती दा सदा ही सद-उपयोग करदिआं कहाणी दी सिरजन-क्रिआ लई वी यतनशील रहेगा।

आलोचना: बरतानवी पंजाबी साहिॅ्ॅत ते होर लेख:

बरतानवी पंजाबी साहित दी उमर1 लगपग 35 कु वरहे है अते बरतानवी आलोचना साि्िहत दी उमर वी लगपग इंनी ही। आलोचना दे आरंभिक दौर विच इसने जिनां वी आपणा चिहरा मोहरा दिखाइआ उस दा बहुता हिस्सा लाग लगाउ जां खंडन मंडन जां सरवेखण तों वध्ध कुझ वी नहीं सी अते कई वारी कानफरंसां ते पहड़े जाण वाले परचिआं दा मंतव आपणे विशेश मित्तरां/सनेहीआं दी बल्ले बल्ले करनी अते ग़ैर-मित्तर लेखकां नूं अख्खों उहले करना हुंदा सी। पर हुण हालत बदल चुक्की है अते आलोचना नूं संजीदगी, ईमानदारी अते सुहिरदता नाल नेपरे चाहड़न दे यतन आरंभ हो गए हन। इहनां यतनां विच डा: प्रीतम सिंघ कैंबो दा वी आपणा ही इक सथान है। पर —-

पर इह कि साहित दे दूजे अंगां वांग ही आलोचना खेतर दीआं वी कुझ आपणीआं लोड़ां हन जिहनां सबंधी हर इक आलोचक नूं जागरूक होणा पैंदा है। साहित दी सिरजना अते विकास विच आलोचना जां समालोचना दे महतव्वपूरन योगदान तों इनकारी नहीं होइआ जा सकदा। बिना शक्क आलोचना तरक दा विशा है अते इस विच भावां दी बजाइ दलील ही परधान हुंदी है पर आलोचना शबद दी वरतों ‘विचार करन’2 दे अरथां विच ही कीती जांदी रही है अते सदा ही कीती जांदी रहेगी। विशे दी पूरी जाणकारी परापत करना, उस बारे विचार करनी अते उसनूं पूरी तरहां सपशट करना आलोचक दा धरम है। इह गल्ल वख्खरी है कि इक आलोचक रचना दी चीर-फाड़ करन वेले किस परकार दी ‘सिधांतक’ द्रिशटी रख्खदा है। इसदी आपणी थां है कि आलोचक दी द्रिशटी दा आधार मनोविगिआनिक है कि दारशनिक; इतिहासक है कि कालपनिक; विगिआनिक है कि निरणेआतमक अते समाजिक है कि विअकतिक। आलोचना दा किहड़ा रूप सरब-मानिय मंन के तुरिआ जावे? असीं किसे परकार दी बहिस विच नां पैंदिआं इह मंन के तुरदे हां कि आलोचनातमक विधीआं जां सिधांत साडे मारग दरशन लई हन पर अंत नहीं। किउं जो साहितक आलोचना दी कोई वी विधी आपणे आप विच संपूरन नहीं कहिला सकदी। कोई संजुकत राह लभ्भणा पवेगा जिस राहीं आलोचक साहित अधिऐन, साहित्त विशलेशण अते साहित मुलांकण कर सके।

डा: प्रीतम सिंघ कैंबो नें 1991 विच आपणी पहिली समीखिआ पुसतक “बरतानवी पंजाबी साहित” देके अते उसतों उपरंत हुण तक होर वी बहुत सारे आलोचनातमक लेख लिखके साबत कीता है कि उस विच उतम्म आलोचक वासते लोड़ींदे सारे ही गुण्ण मौजूद हन। उतम्म आलोचक वासते विदवान, सुहिरद, मिहनती, निरपख्ख, संजमी अते निरविअकतिक होणा ज़रूरी है अते डा: कैंबो विच, उसदीआं आपणीआं निरधारित सीमावां, तों बाअद इह सारे गुण मौजूद हन। डा: सवरन चंदन वी डा: कैंबो बारे लिखदे हन: “मुख्ख ज़रूरत किसे आलोचक दा सुहिरद, पैनी द्रिशटी वाला अते गंभीर होणा है ते इह सारीआं सिफ़तां डा: कैंबो दे प्रसतुत निबंधां विचों वेखीआं जा सकदीआं हन।——उहदा गुण विशेश इह है कि उह समीखिआ कारज विच उलार नहीं हुंदा; आलोचना नूं उह साहित-अधिऐन दे अरथां विच आतमसात करदा होइआ आपणी द्रिशटी रचना दी टैकसट ‘ते केंदरित रखदा है।” –बरतानवी पंजाबी साहित, पंना 17

“बरतानवी पंजाबी साहित” विच कुल ् 12 लेख हन। सारे ही लेख बरतानीआ विच लिखे जा रहे साहित नाल सबंधत नहीं। सिध्धे रूप विच इहनां विचों पहिले दो लेख “बरतानवी पंजाबी वारतक” अते बरतानवी पंजाबी कहाणी: रूप ते शिलप” इक तरहां नाल बरतानीआ विच लिखे जा रहे समुच्चे साहित उते गंभीरता नाल पंछी झात पुआंदिआं आपणे पाठकां नूं साहित्त दी प्रकिरिआ सबंधी विचार करन दी प्रेरना दिंदे हन। इहनां लेखां नूं समुच्ची बरतानवी पंजाबी समीखिआ दी परापती3 वी मंनिआ जा सकदा है। किउंकि डा: कैंबो इहनां लेखां विच बरतानवी पंजाबी साहिॅ्ॅत दी पिठ्ठ भूमी ते कंम कर रहे सारे ही लोड़ींदे संदरभां4 जिवें कि इतिहासक, सभिआचारक, राजनीतक, समाजक अते आरथक आदि नूं पड़तालदा है।

बरतानीआ वसदा परवासी बहुत सारे तनावां अते समस्सिआवां दा शिकार है। पराए देस विच कंम दी भाल तों आरंभ हो के बेकारी, घरां दी चिंता, पिछ्छे नाल मोह, बरतानीआ रहिंदिआं नसलवाद नाल टकराअ अते नित्त दिहाड़े दी खिचोताण, इक दूजे नालों वध्ध कमाउण दी लालसा, सभिआचार अते विरसे दी संभाल, पीहड़ी पाड़ा अते संतान दे हत्थों निकलण दा डर-फिकर, बज़ुरगां दी सिहत अते सेवा संभाल वरगीआं औकड़ां उस दे दरपेश हन। बरतानीआ वसदे लेखक इहनां सभ औकड़ां नाल जूझदे रहे हन, जूझ रहे हन अते पहिली/दूजी पीहड़ी दी उमर तक इह तनाअ इंज ही बणे रहिणगे अते फिर किसे होर तरहां दीआं मुशकलां दा साहमणा करना पवेगा। डा: कैंबो आपूं इक कहाणीकार है। बरतानीआ रहिंदा है। आपणे लेख “बरतानवी पंजाबी वारतक” विच डा: कैंबो सपशट करदा है कि कोई वी लेखक समाज विच रहिंदा होइआ उस समाज दीआं समस्सिआवां तों अणभिज्ज नहीं रहि सकदा, अचेत नहीं रहि सकदा। इंगलैंड दे पंजाबी साहित्त नें इगलैंड विच वसदे परवासी समाज दा, विशेश करके अते आम जद्दी समाज दा आम करके, सोहणा चितर पेश कीता है। बरतानवी लेखक नें (किसे नें वी नहीं) किसे काहवेखाने विच ब ैठ के मज़दूर वरग दे नकशे नूं नहीं चितरिआ सगों इसदे उलट इत्थों दे लेखक वरग नें खुद्द कामा वरग दी ज़िंदगी बसर करके ते खून पसीने दी कमाई करके इह साहित्त सिरजिआ है।। डा: कैंबो इहनां लेखां राही किसे किसम दे पंडताऊ छड़प्पे नहीं मारदा सगों परवासीआं दीआं विअकतीगत प्रतीक्रिआवां नूं योग सथान दिंदिआं रचना दी विआखिआ करके उसनूं पाठकां दे साहमणे लिआके, उस विचली सुंदरता अते यथारथ नूं खोज के उसदा विशलेशण करदा है।

डा: प्रीतम सिंघ कैंबो दे अगले चार लेख हन: सुतंतरता संगराम दा शाइर लख्खा सिंघ जौहर, सुतंतरता संगराम दी पंजाबी कविता, पंजाबी दा प्रतीबंधित साहित्त अते बरतानवी राज समें ज़बतशुदा पंजाबी कविता: इक आलोचनातमक सरवेखण। उसदे इह चारे लेख सिध्धे तौर ते “सुतंतरता संगराम” नाल सबंधत पंजाबी साहित नाल आपणा पिंडा जोड़दे हन। इह लेख उसदी खोजी प्रबिरती दी सूचना तां दिंदे ही हन पर नाल दी नाल सुतंतरता संगराम दे समें “रोस, रोह अते ललकार” वजों लिखे गए अते ज़बत होए पंजाबी साहित दे दरशण अते तुआरफ़ वी करवाउंदे हन। इसदे नाल ही डा: कैंबो इहनां लेखकां दे साहित दी परख करदिआं मुल्लांकण वी करदा है। “बरतानवी राज समें ज़बत-शुदा पंजाबी कविता दा आलोचनातमक सरवेखण” वाले लेख विच डा: कैंबो सपशट करदा है कि भारत दी आज़ादी लई लिखी गई कविता किवें सरकारी करोपी दा शिकार हुंदी रही। प्रैस आज़ाद नहीं सी कि सरकार विरोधी अते आज़ादी दी सिक्क विच लिखी कविता नूं लोकां तक पहुंचाण दित्ता जांदा।

इह दरुस्सत है कि स: लख्खा सिंघ जौहर तों बिनां इहनां लेखां विच जिहनां लेखकां दा ज़िकर होइआ है, उह इंगलैंड विच आ के नहीं वसे पर इसदे बावज़ूद इहनां लेखां राहीं सानूं कुझ कु अजिहे लेखकां नाल जाण-पहिचाण हुंदी है जिहनां नूं किसे नां किसे कारन आलोचकां वलों बेधिआनी दा शिकार होणा पिआ। बाकी दे छे लेखां विचों पहिला लेख उभरदे कहाणीकार हरजीत अटवाल नाल सबंधत है। इह सारे लेख सिध्धे तौर ते पाठ केंदरित अधिऐन विशलेशण नाल सबंध रख्खदे हन जिहनां विच पूरन सिंघ दा घर सुख वसिआ: इक अधिऐन, बलिहार सिंघ दा नानकता(महांकावि): इक अधिऐन, अवतार रचित कविता: मेरे परत आउण तक, डा: दीवान सिंघ काले पाणी दी वारतक अते गिआनी मख्खण सिंघ म्रिगिंद दे आदि ग्रंथ दे बारामाह: इक सरवेखण, साडा धिआन खिचहदे हन। इहनां लेखां विच डा: कैंबो नें रचनावां दा सरबपख्खी विशलेशण पेश कीता है जिहड़ा कि पुसतकां दे पाठ उते केंद्रित है। डा: मनजीत सिंघ नें वी अकस दे दसंबर 1991 दे अंक विच डा: कैंबो दी समीखीआ सबंधी बहुत ही सारथक आखिआ: “बरतानवी पंजाबी साहित-समीखिआ दे प्रसंग विच इस समीखिआ दा आपणा विसेश महत्तव ज़रूर है पर जदों असीं इस समीखिआ नूं पंजाबी साहित समीखिआ दी मुख्ख धारा नाल जोड़ के वेखदे हां तां इह परंपरक किसम दी समीखिआ दीआं बहुत संभावनावां नूं साकार करन दी अते पंजाबी साहित-समीखिआ दी धारा नाल जुड़न दी हत्थली पुसतक विचों डा: कैंबो दे इक चंगे समीखिआकार होण दी आस बझ्झहदी है।” लेखक, डा: मनजीत सिंघ दे कथन नाल पूरी तरहां सहिमत है।

इस पुसतक दी प्रकाशना तों लैके हुण तक दे छे वरहिआं दे समें विच वी इहनां उपरोकत लेखां तों बिनां डा: कैंबो नें अनगिणत आलोचनातमक लेख लिखे हन जिवें कि 1) बरतानवी पंजाबी कहाणी (नवीं पीहड़ी दे संदरभ विच), 2) समुच्ची बरतानवी पंजाबी कविता पिछले दहाके दे प्रसंग विच, 3) हड़पा तों हीरीशीमा — इक पुनर मुलांकण, 4) गुरदिआल सिंघ राए–दी साहितक प्रापती, 5) चमन लाल चमन दी कविता, 6) सवरनप्रीत दी नावल कला, 7) सुरजीत कलपना– सुहजवादी कहाणीकार, 8) अख्खीआं कूड़ मारदीआं—इक अधिऐन, 9) बलदेव बावा रचित पंजाब नामा —- इक अधिऐन, 10) तरसेम नीलगिरी दी कहाणी कला, 11) प्रगतीवादी कवी नूर दी कविता, 12) रणजीत राए दी कविता, 13) गुरदास सिंघ परमार दी ग़ज़ल अते 14) खोजी साधक: डा: चंनण सिंघ चंन। इसदे नाल ही उहनां नें डा: हरिभजन सिंघ दी कविता, संत सिघ सेखों दी कहाणी कला, बचिंत कौर दीआं पगडंडीआं अते अमोल सिमरती आदि होर अनगिणत आलोचनातमक लेख वी लिखे। डा: प्रीतम सिंघ कैंबो दा समीखिआ कारज लई कीता जा रिहा निरंतर यतन बहुत ही उदम वाला अते शलाघायोग है। दरअसल बरतानवी पंजाबी साहित विचले लेखां उपरंत लिखे इह लेख साबत करदे हन कि डा: कैंबो साहित दे अधिऐन लई गंभीरता नाल जुॅ्ॅटिआ होइआ है अते उसदी द्रिशटी अते विशलेशण दी शकती अगे नालों होर वी वधी है। उह समीखिआ दे कारज विच उलार नहीं सगों समीखिआ दे उपयुकत योगता अते आलोचनातमक विवेक दी शाहदी भरदिआं खंडन-मंडन तों उपर उठके बहुत ही संतुलित अते विगिआनक किसम दी आलोचना दे रिहा है। पूरन आस है डा: प्रीतम सिंघ कैंबो अग्गों लई वी, निरपख्ख अते गुट्ट-रहित आलोचना दे आपणे मित्थे होए टीचे अनुसार, बरतानीआ विच उपज रहे साहित्त दी घोख-पड़ताल करदा रहेगा।

खोज: ज़बत-शुदा पंजाबी कविता– इक आलोचनाआतमक अधिऐन:

ज़बत-शुदा पंजाबी कविता: इक आलोचनातमक अधिऐन (ब्रिटिश पालिसी अते राशटरी लहिरां दे प्रसंग विच) डा: प्रीतम सिंघ कैंबो दा पी¤ऐच¤डी¤ दे खोज -प्रबंध “बरतानवी राज समें ज़बत-शुदा पंजाबी कविता दा आलोचनातमक अधिऐन दा ही सोधिआ रूप है। इस खोज कारज दा मनोरथ ज़बत-शुदा पंजाबी कविता नूं लभ्भ के उस दी निशानदही करदिआं, भारत दे सुतंतरता संगराम दे इतिहास दी पिठ्ठभूमी विच उसदी विआखिआ5 करनी है। पंजाबी कविता दे इतिहास विच आम करके अते सुतंतरता संगराम दे इतिहास विच विशेश करके डा: कैंबो वलों मिहनत नाल लभ्भे तत्थां दा खासा महत्तव है। डा: कैंबो नें उनीवीं अते वीहवीं सदी दी ब्रिटिश प्रैस पालसी तों आरंभ करके ग़दर लहिर ते ज़बत पंजाबी कावि, अकाली लहिर ते ज़बत पंजाबी कावि, नां मिलवरतन ते ज़बत पंजाबी कावि, किरती लहिर ते ज़बत पंजाबी कावि, कूका लहिर ते ज़बत पंजाबी कावि अते ज़बत-शुदा पंजाबी कविता दा साहितक ते इतिहासक महत्तव चैपटरां दे विसथार उपरंत जो निशकरश कढ्ढे हन उह सलाहुण योग तां हन ही पर समुच्ची खोज-पुसतक दा अधिऐन करन उपरंत पाठक नूं सुतंतरता संगराम विच पंजाबी कविता दे साहितक ते इतहासक सथान दा बोध वी करवाउंदे हन।

खोज, अथाह मिहनत अते लगन मंगदा अजिहा कारज है जिस विच खोज करन वाला वख्ख वख्ख स्रोतां तों भिंन भिंन ढंगां नाल इकत्त्र कीते गए तत्थां दी घोखवीं पुण छाण करन उपरंत उहनां अंदर छुपे होए सच्च नूं प्रगट6 करदा है। डा: कैंबो दी हत्थली खोज नूं इक परकार नाल अनुसंधानातमक (खोजातमक) आलोचना दा नाम दित्ता जा सकदा है। किउं जो इस खोज आलोचना विच इक पासे भारत दे सुतंतरता संगराम दे इतिहास जां कालक्रम नूं रख्खिआ गिआ है अते दूजे पासे इस समें विच उपजी अते ज़बत-शुदा पंंजाबी कविता नूं वी। चाहे अणचाहे, सिरजनहार दीआं किरतां दे नाल नाल समें, सथान, छप्पीआं, अणछप्पीआं रचनावां जीवन द्रिशटी अते जीवन-दरशन आदि सभे कुझ इस आलोचना दी प्रणाली विच आ जांदा है। अनुसंधानातमक आलोचना विच तुलनातमक आलोचना दे तत्त वी आप-मुहारे ही आ जांदे हन। अजिही आलोचना अकसर धुध्धल विच गुआचे कई साहितकारां नूं पाठकां दे साहमणे लिआउण दा वी सफ़ल यतन करदी है। इत्थे इह कहिणा शाइद असंगत नहीं होवेगा कि उंज तां भावें हर परकार दी आलोचना ही निरपख्ख अते गुट्टरहित होणी चाहीदी ही है पर अनुसंधानातमक आलोचना तां पख्खपाती हो के निभाई ही नहीं जा सकदी। डा: कैंबो आपणे वलों इस खोज हित इकत्त्र कीते तत्थां, उहनां दी प्रकिरती, विआखिआ अते विशलेशण सबंधी लोड़ींदी द्रिशटी अते पहुंच प्रती सुचेत है, निरपख्ख है। उह निशकरशां नूं पहिलां ही मित्थ के उहनां दी पुशटी हित्त नहीं तुरदा सगों तत्थां दे आसरे निशकरशां ते पहुंचदा है।

डा: कैंबो नें जिस पंजाबी कविता नूं ज़बत-शुदा कविता दा नां दित्ता है उह भारत दी आज़ादी लई पहिले संगराम वजों गरदाने जाण वाले 1857 दे ग़दर, कूका लहिर, वीहवीं सदी दी ग़दर लहिर, नामिलवरतण लहिर, अकाली लहिर, किरती लहिर दे इतिहास अते इहनां लहिरां हेठ वापरे हादसिआं जिवें गऊ बॅ्ॅध, कूकिआं दी शहीदी, बाबा राम सिंघ जी दे देश निकाले, ग़दर पारटी दी सथापना, कामागाटा मारू दे साके, ननकाणा साहिब, गुरू के बाग ते जैतो दे मोरचिआं, जल्हिआं वाले बाग दे साके अते रूसी इनकलाब दे वरनण नाल सबंधत सारी पंजाबी कविता है जिस नूं अंगरेज हकूमत राहीं समें सिर ज़बत कर लिआ गिआ। इस कविता नूं ही “ज़बत-शुदा पंजाबी कविता” दा नां दित्ता गिआ। ज़बत करन दा अरथ सी कि इह कविता लोकां तक नां पुज्जे अते लोकां तक पहुंचाउण दा कंम प्रैस उते सी। इस लई इस कविता नूं ज़बत करदिआं पहिली सरकारी करोपी प्रैस उते ही होई। इस सारी पंजाबी कविता दा मंतव सी कि आपसी भिंनता8 दे बावज़ूद विशेश तौर ते लोकां अंदर राशटरी चेतंनता जगा के भारत नूं अंगरेजां दे चुंगल तों सुतंतर करवाउण लई जनता नूं प्रेरत कीता जावे। डा: कैंबो नें आपणी इस इतहासक आलोचनातमक पहुंच राहीं इस समें दी ज़बत-शुदा कविता दे साहितक महत्तव नूं उघाड़दिआं राशटरी लहिरां अते बरिटश नीती दे तत्थां राहीं साहित दे समाजक, इतिहासक ते राजनीतक महत्तव तक रसाई कीती है।

डा: कैंबो दी पुसतक तों सपशट हुंदा है कि उसनूं भारत दी सुतंतरता संगराम अते संगराम नाल सबंथत सारीआं लहिरां दी पूरन तौर ते वाकफ़ी है। अते इसे कारण ही, उस नें इस समें दी ज़बत-शुदा पंजाबी कविता दे इतिहासक अते राजनीतक सरोकारां दा विशलेशण करन उपरंत इस कविता दा “काविक-मुल्ल” निरधारत करदिआं समें दे इतहासक सच्च नूं वी पहिचाणिआ, कवी दी समाजक ज़िम्मेवारी नूं वी अते उसदी साहितक ईमानदारी9 नूं वी। ज़बत कीती गई पंजाबी कविता दा सांझा मुख्ख रोल भावें लोकां विच राशटरी चेतंनता पैदा करके सुतंतरता दी परापती करना सी पर देश दे हित्त लई चलीआं वख्ख वख्ख लहिरां ते धारवां जिहनां दे अधीन इह कविता होंद विच आई, उहनां दीआं परिसथतीआं अते विचारक धारा वख्खरी वख्खरी सी। इस लई सुभावक ही हर लहिर सबंधी रची गई कविता दे वसतू ते रूप रंग विच भिंनता दिसदी है। पर इस भिंनता दे बावज़ूद वी इह सारी कविता इक विसेश दिशा वल ही संकेत करदी है अते इह दिशा है: देश नूं अंगरेज़ां दी ग़ुलामी तों आज़ाद करवाउणा। सांझे उदेश दे हुंदिआं सुंदिआं वी डा: कैंबो नें निशानदही कीती है कि इस कविता दी निज्जगत विलख्खणता नूं किहड़े कहिड़े विशे निरधारत करदे हन अते किवें रूपक पख्खों वी विलखणता दे बावज़ूद इह कविता इक सांझे मुहाज वलां इशारे करदी तुरी जांदी है।

बहुतीआं उदाहरणां नां देके जेकर मिसाल वजों केवल ग़दर लहिर नूं ही लिआ जावे तां इसदा प्रमुख्ख मंतव तां लोकां विच राजनीतक चेतनता पैदा करनी सी पर इस मंतव दी पूरती लई उपविशिआं वजों ग़ुलामी विरुध्ध नफ़रत, आरथिक खुशहाली लई प्रेरना, कौमी एकता लई संदेश अते आपणे विरसे प्रती जागरूक रहिण लई वंगार अते चितार वी सी। इह कविता हेठी भरी ज़िंदगी दा चितर खिचह के ग़ुलामी दा तीबर अहिसास वी कराउंदी है अते नाल ही ज़िलत भरी ज़िंदगी नूं मरन समान वी गरदानदी है::

सारी खलक खुदाइ बेदार बैठी,

सुत्ता जागदा तूं हिंदुसतान किउं नी।

पाटे कपड़े जिसम कमज़ोर होइआ,

जुस्सा जोश ते जिगर दा तान किउं नी।

काला चोर आखे सारा जग सानूं,

सुखी वसदी तेरी संतान किउं नी।

नां उह रंग तेरा नां उह रूप तेरा,

नां उह शान ते नाले गुमान किउं नी।

धरती विहल नां देंवदी गरक जाईए,

बिजली सुट्टदी किधरों असमान किउं नी।

एस जिंदगी तों सानूं मरन चंगा,

मौत कढ्ढदी असां दी जान किउं नी।

ऐवें वांग दीवानिआं पए फिरदे,

लाउंदे उठ के आपणा तान किउं नी।

जबी बान लागे तबी रोस जागे,

सीने वजदे असां दे बान किउं नी।

इस तों अग्गे गुलामी दा जूला गलों लाह के वगाह मारन लई वी वंगारदी है इह कविता:

आओ देश भाईओ हिंदुसतान वाले,

ढंग सोचीए दुख्ख मिटावने दा।

पिआ तौक गुलामी दा गल साडे,

करीए जतन हुण इस नूं लाहवने दा।

इंझ ही अकाली लहिर दी कविता दा विशा भावें गुरदुआरिआं दी आज़ादी परापत करना सी पर इस लहिर दी कविता दे होर उप विशे अंगरेजां दी कुटलचाल, बेइनसाफ़ी, बेवफ़ाई अते जबर वी सी। किरती लहिर राशटरी लहिर सी अते इस लहिर दे प्रभाव हेठ कवीआं नें सामराज विरुध्ध लोकां विच नफ़रत दा जज़बा पैदा करन दा यतन कीता अते समाजवाद दी भावना नूं जागरत करदिआं लोकां विच कौमीअत दी भावना नूं जगांदिआं राशटरी जज़बे नूं वी टुंबिआ।

डा: कैंबो नें हथली पुसतक विच ज़बत शुदा पंजाबी कविता दे रूपक पख्ख दा वी लोड़ अनुसार, बहुते विसथार विच नां जांदिआं, भली भांति वरनण कीता है। उसने इस कविता दी भाशा, शबदावली, छंद प्रबंध, अलंकार विधान अते रस विधान आदि सबंधी लोड़ींदा ज़िकर कीता है। ज़बत-शुदा कविता राहीं कवीआं दा मंतव सरल अते सुखैन भाशा विच लोकां तक आपणा सुनेहा पहुंचाउणा सी। इस लई इहनां कवीआं नें लोक पध्धर दी बोली नूं ही चुणिआ। इसे लई ही इह कविता बोली अते शबदावली दे पख्खों लोकां दे बहुत नेड़े रही। कवीआं नें छंद वी उहो ही वरते जो उस समें बहुत लोक-प्रिय सन जिवें कि बैंत, कोरड़ा, कबित आदि। लोक कावि रूप सद्द, झोक, वार, सीहरफी, बारामाह, पैंती अख्खरी, घोड़ीआं, सिठ्ठणीआं, काफीआं दी वरतों आम रही अते किते किते ग़ज़लां वी लिखीआं गईआं।

डा: प्रीतम सिंघ कैंबो नें इस पुसतक राहीं साबत कीता है कि उह नां केवल सिरजनातमिक लेखक अते आलोचक ही है सगों बहुत ही मिहनतन अते लगन वाला खोजी वी है। डा: कैंबो नूं ज़बत-शुदा पंजाबी कविता अते कविता विच परगाटाई आज़ादी दी तड़प नाल भावुक सांझ दी भावना नें खोज खेतर दे मसाले नूं तनदेही नाल इकठ्ठा करन अते कविता दे सबंधत पासारां नूं समझण विच बहुत सहाइता दित्ती है। उह आपणी खोज दी सीमां अधीन रहि के आपणे प्रगटाअ विच इक सफ़ल खोजकार आलोचक साबत हुंदा है।

संपादना:

वेखण नूं संपादना करनी बहुत ही आसान अते सरल जिहा कारज दिसदा है पर है इह बहुत ही औखा अते सूझ-बूझ दा कारज। संपादन जां संपादना की है? संपादना जां संपादन दूजिआं दुआरा लिखीआं होईआं रचनावां नूं सोध-सुधार अते सुआर के छप्पण लाइक बनाउणा है। अशुध्ध अख्खरां जां शबदां नूं शुध्ध करके लिखत दी भाशा नूं इकसार रवानगी विच करना ही संपादना है। संपादक उसनूं कहिंदे हन जो अजिहा कारज नेपरे चाहड़दा है। मुख्ख रूप विच संपादना दे दो रूप आम हन। पहिला रूप है अखबारां अते परचिआं दी संपादना अते दूजा रूप है कविता, लेखां, कहाणीआं आदि दी संपादना पुसतक रूप लई करनी। दोहां दे कारजां विच रचनावां इकत्तर करनीआं तां शामल हन पर इस उपरंत इहनां रचनावां दी वरतों वख्ख वख्ख रूपां विच होण कारन संपादना दा निभाअ वी वख्खरा वख्खरा हो जांदा है। पुसतक रूप लई इकठ्ठीआं कीतीआं रचनावां बहती सोध-सुधाई दी लोड़ तों मुक्कत हुंदीआं हन।

डा: प्रीतम सिंघ दीआं दो संपादित पुसतकां हन: 1) इंटरनैशनल पंजाबी साहित, अते 2) गि: मख्खण सिंघ म्रिगिंद अभिनंदन ग्रंथ। पुसतकां दी संपादना लई, पुसतक दे विशे अनुसार गंभीरता नाल सभ तों पहिलां तां विशे नाल सुहिरद हो के जुड़ना पैंदा है अते फिर सोच-विचार करन उपरंत, विशे नूं द्रिशटी विच रख्खदिआं सबंधत लेखकां नाल ताल मेल करना पैंदा है। चिठ्ठीआं लिख्खके जां होर निज्जी संपरकां राहीं लिखतां लई बेनतीआं करनीआं पैंदीआं हन। कई दफ़ा बार बार याद करावाउणा पैंदा है। फिर समें अनुसार आई सारी सामगरी दा अधिऐन करन उपरंत लिखतां नूं समझण पिछ्छों रचनावां नूं थां सिर सजाउणा पैंदा है। इस पिछों ही थां सिर सजाई रचना नूं आधार बणांदिआं संपादकी लिखके संपादत पुसतक विचलीआं रचनावां सबंधी लोड़ींदी जाण-पहिचाण दित्ती जांदी है।

डा: कैंबो नें इंटरनैशनल पंजाबी साहित सभा वलों आपणे जिम्मे लग्गी सहि-संपादना दी पहिली पुसतक “इंटरनैशनल पंजाबी साहित” लई बहुत ही मिहनत अते लगन नाल कंम कीता। इस वड्ड आकारी पुसतक विच हर परकार दीआं साहितक रचनावां जिवें कि कहाणी, लेख, कविता आदि शामल कीते गए। पुसतक विच अंतर-राशटरी पंजाबी लेखकां दीआं किरतां नूं थां दित्ती गई। पुसतक दी प्रकाशना उपरंत होई शलाघा अते सफ़लता तों साबत होइआ कि इस कारज नूं नेपरे चाहड़न लई डा: प्रीतम सिंघ कैंबो नें इंटरनैशनल साहित सभा दे होर लेखक साथी सहि-संपादकां नाल मिलके किंनी मिहनत अते लगन नाल कंम कीता। इंझ ही डा: कैंबो दी इक होर संपादित पुसतक गि: मख्खण सिंघ म्रिगिंद अभिनंदन ग्रंथ है। असीं डा: मान सिंघ दे इस कथन दा समरथन करदे हां कि डा: कैंबो दी इह संपादना “कोई रवाइती संपादना नहीं” सगों “सूझवान संपादक नें गिआनी जी दी बहुपरती, बहुअकारी ते बहु-रचनाई शखसीअत दे विभिंन पासारां नूं पाठकां नाल सांझिआं कीता है।” संपादक डा: कैंबो वलों अभिनंदन ग्रंथ दा लिखिआ संपादकी गिआनी मख्खण सिंघ म्रिगिंद जी उते लिखिआ इक परकार दा खोज निबंध ही है। डा: कैंबो नें इस अभिनंदन ग्रंथ लई 65 लिखतां इकठ्ठीआं करके 178 पंनिआं ते फैली सारी रचना नूं जीवन झलकीआं ते प्रीत संदेश, आलोचनातमक नज़रां ‘चों, काविक शरधा दे फ़ुल्ल, म्रिगिंद रचानवली आदि भागां विच वंडदिआं “म्रिगिंद अभिनंदन” नूं इक यादगारी ग्रंथ वजों पेश कीता।

इस पुसतक सबंधी डा: कैंबो आपणे संपादकी विच लिखदा है:

“जदों असीं किसे लेखक दी बहुरचनाई ते बहुअकारी देण दी गल्ल करदे हां तां सानूं इस तत्थ नूं हमेशां धिआन विच रख्खणा चाहीदा है कि किसे लेखक दी रचनातमक देण किनहां परिसथितीआं दी देण है ते उस दे सिरजणातमक कंमां दा घेरा किहड़ा ह।ै”

इस अभिनंदन ग्रंथ दी वी दोहरी संपादन प्रकिरआ विच डा: कैंबो नें आपणी सूझ-बूझ दा चंगा परगटावा कीता है। पहिली गल्ल तां इह कि उसने गिआनी मख्खण सिंघ म्रिगिंद दे समुच्चे जीवन दी घालना नूं हर पख्खों जाणिआ, माणिआ अते घोखिआ। दूजा, इस पिछों उसने म्रिगिंद जी दे अभिनंदन लई लेखकां, विदवानां अते चिंतकां नाल अभिनंदन विच शामल करन लई रचनावां परापत कीतीआं। डा: प्रीतम सिंघ कैंबो दी मिहनत दा अंदाज़ा इस गल्ल तों ही लग्ग जांदा है कि उसने “जीवन झलकीआं ते प्रीत संदेश” वाले भाग विच 27 सिरकढ्ढ लेखकां दीआं रचनावां दित्तीआं। संसार दे वख्ख वख्ख कोणिआं विच वसे पंजाबी लेखकां नें म्रिगिंद जी प्रती आपणे सनेह अते शरधा दा प्रगटावा कीता। डा: कैंबो दोहां ही पुसतकां दी संपादना लई वधाई दा पातर है अत निरसंदेह इक सफ़ल संपादक दे तौर ते वी साडे धिआन दा केंदर बणदा है

फुटकल (इंटरवीऊ्रज़, मुख्खबंद, रीवीऊज़ अते विदिआ नाल सबंधत लेख):

उपरोकत तों बिनां डा: प्रीतम सिंघ कैंबो नें पंजाब दे प्रसिध्ध लेखकां नाल निज्जी मुलाकातां(इंटरवीऊज़), पुसतकां दे मुख्खबंद, पुसतकां दे रीवीऊज़ अते विदिआ नाल सबंधत जाणकारी भरपूर लेख वी लिखे। पंजाबी दे परसिध्ध लेखक ऐस¤ऐस¤ अमोल, कहाणीकार (मासटर) पिं: सुजान सिंघ अते प्रसिध्ध खोजकार अते बहुपख्खी लेखक प्रो: पिआरा सिंघ पदम जी नाल कीतीआं इंटरवीऊज़ डा: प्रीतम सिंघ कैंबो दी इक होर स-शकत साहित-कला विधी दी लखाइक हन। उह इस गल्लों वी वधाई दा हक्कदार है कि उसने इहनां मुलाकातां दी सारी गलबात टेपरीकारड करके इहनां सिरमौर लेखकां दी आवाज़ नूं वी शांभ लिआ।

इत्थे इह दसणा शाइद असंगत नां होवे कि प्रिंसीपल तेजा सिंघ हुरां नें कई पुसतकां दे मुख्खबंद अते रीवीऊ लिख्ख के पंजाबी साहित आलोचना विच नवें पूरने10 पाए। सवरगवासी प्रो: पूरन सिंघ नें वी भाई वीर सिंघ दीआं कई रचनावां दे मुख्खबंद लिख के सिरजनातमक आलोचना दी पिरत पाई। डा: प्रीतम सिंघ कैंबो नें इस पिरत नूं काइम रख्खदिआं लख्खा सिंघ जौहर दी पौंडां दे पुआड़े, रणजीत सिंघ राए दे भावां दे रंग, गुलाम नबी दी कावि पुसतक, डा: गुरनाम सिंघ गिल्ल दे कहाणी संग्रिह, हासरस कवी तेजा सिंघ तेज दी पुसतक खिलरे अंब अते उसदी दूजी पुसतक, बरिंदर सिंघ ज़खमी दी पुसतक, गि: मख्खण सिंघ म्रिगिंद दी कलम मेरी कुरलावे, सवरनप्रीत दे नावल, गुरदीप सिंघ पुरी दे संपादित मिंनी कहाणी संग्रिह अते दलजीत सिंघ उपल दी पुसतक रमज़ां दे मुख्ख बंद लिखके अते अनगिणत पुसतकां दे रीवीऊज़ करके सिरजनातमक आलोचना दीआं सफल वंनगीआं वी दित्तीआं। संपादना, इंटरवीऊज़ अते रीवीऊज़ दा वी सिध्धा सबंध आलोचना नाल ही है। साहित दीआं इहनां विधीआं नाल वी आलोचना विच होर निखार आउण विच सहाइता मिलदी है। इहनां तों बिनां उसने पंजाबी दी पड़ाई सबंधी वी लेख लिखे।

डा: प्रीतम सिंघ कैंबो इक बहुत ही मिहनती, हिंमती, सुहिरद, मिलापड़ा अते लगन वाला बहुपख्खी अते सरब-अंगी लेखक है। उह साबत करदा है कि “पंजाबी बोली, पंजाबी साहित अते पंजाबी विदिआ” लई उस दे मन विच अथाह प्रेम है, शरधा है अते उह सदा ही यथा शकती पंजाबी साहित दी लगपग हर विधा उते कंम करन लई ततपर है। उह सिरजनातमक रचनावां भाव कहाणी कहिण विच तां माहर है ही पर उह इक संतुलित आलोचक है, सफ़ल खोजकार वी है। बरतानवी पंजाबी साहित नूं उस उते बहुत आसां हन। आशा है कि उसदी कलम विच कदे वी खड़ोत दा कोई दखल नहीं होवेगा अते उह सिरजनातमक लिखतां दे नाल नाल खोज अते आलोचना विच निरपख्खता अते निरगुट्टता दा नां केवल सदा ही धारनी रहेगा सगों कदे वी चुप्प दी साज़श विच शामल नहीं होवेगा। इसदे नाल ही इह आस वी है कि उह आपणीआं रचनावां लई लोक भाशा दी वरतों करन वलां धिआन दिंदिआं “आलोचना दे कारज” नूं होर वी वध्धके इक ललकार वजों ग्रहिण करेगा

**********************************************************************

हवाले ते टिप्पणीआं:

1) डा: करनैल सिंघ थिंद —- दो शबद, पंना 9 बरतानवी पंजाबी साहित(डा: कैंबो)

2) डा: रणधीर सिंघ चंद, समीखिआ शासतर, समालोचना पंना 103

3) डा: करनैल सिंघ थिंद — दो शबद, पंना 11 बरतानवी पंजाबी साहित

4) उही

5) डा: हरिभजन सिंघ भाटीआ— (भूमिका) डा: कैंबो दी खोज दा मुलांकण, पंना 15

6) पिआर सिंघ —- खोज सिधांत ते विवहार, पंना 1

7) गुरदेव सिंघ —पंजाबी साहित कोश, पंना 99

8) डा: हरिभजन सिंघ भाटीआ — (भूमिका) डा: कैंबो दी खोज दा मुलांकण, पंना 17

9) उही पंना 17

10) गुरदेव सिंघ —- पंजाबी साहित कोश, पंना 98