जदों तक्क इस धरती ’ते वंन-सुवंनता बणी रहेगी, उदों तक्क साडी ज़िंदगी वी बहु-रंगी बणी रहेगी। कुदरती वंन-सुवंनता दे खतम हुंदिआं ही साडी ज़िंदगी दे रंग वी फिक्के पैण लग्ग पैणगे। शीशे दे मरतबानां विच्च ताड़ के रख्खीआं मछ्छीआं तों असीं दरिआवां, समुंदरां, नदीआं दी विशालता दे दरशन नहीं कर सकदे। गड्डीआं विच्च टंगीआं बनाउटी चिड़ीआं, तोते, गटारां साडे मनां नूं संगीतक हुलारे नहीं दे सकदे।
असीं कुदरती बनसपती अते जंगलां नूं साफ़ कर के धरती नूं जां तां पलाटां दा रूप दे दित्ता जां फिर उस थां उत्ते कंकरीट दे जंगल उसार लए। साडे वड्डे-वडेरिआं वल्लों खूहां दे मौणां ’ते लगाए रुख्खां दे झुंड फरनीचर दे रूप विच्च साडे घरां दा शिंगार बण गए। सीमैंट दीआं बणीआं छत्तां अते शीशे दीआं बारीआं वाले घर उसार के असीं उहनां पंछीआं तों सदा लई विछ्छड़ गए, जो साडे घरां विच्च महिमान बण के साडे नाल रहिंदे सन। कच्चीआं कंधां, पुराणे रुख्ख, खुड्डां-खोले हुण किते नहीं बचे। साडे उह पंछी, चिड़ीआं, तोते, गटारां, जो अजिहीआं थांवां ’ते आल्हणे पाउंदे सन, हुण आल्हणे पाउण तां पाउण कित्थे?
कुझ दहाके पहिलां दे साडे पिंडां विच्च कुझ सांझीआं थांवां हुंदीआं सन, जित्थे इक्क-दो वड्डे रुख्ख पिप्पल जां बोहड़ हुंदे सन। उच्चा उड्डण वाले कुझ पंछी इहनां रुख़्ख़ां ’ते आल्हणे बणाउंदे अते आंडे दिंदे सन। इसे तरहां हर पिंड विच्च इक्क छप्पड़ हुंदा सी, जो पशूआं नूं पाणी पिआउण, नहाउण लई वरतिआ जांदा सी। इत्थों ही सिआल आउण तों पहिलां लोक आपणे घरां दे कंधां-कौले लिप्पण लई गिल्ली मिट्टी लै के जांदे सन। पंजाब दे पिंडां दे इहनां छप्पड़ां 'च डड्डू, मछ्छीआं, बगले, कछ्छूकुमे, आदि आम देखे जा सकदे सन। चिड़ीआं, तोते, लालीआं, कां, कबूतर, आदि घरां दीआं कंधां, खुड्डां-खोलिआं विच्च आल्हणे पाउंदे सन। ज़िआदातर पंछी उच्चे वड्डे दरखतां ’ते आल्हणे पाउंदे सन। इस तरहां हर पिंड विच्च इक्क तरहां दा इक्क मनमोहक द्रिश सिरजिआ नज़र आउंदा सी। आल्हणे बणाउण लई इह वख्ख-वख्ख पंछी वख्ख-वख्ख तरहां दे कख्खां नूं वरतदे सन। कुझ पंछी अजिहे वी हन, जिनहां वासते घर बणाउण दा सामान ही नहीं बचिआ।
इक्क बड़ा पिआरा पंछी है बिज्जड़ा, जो सरकड़े नूं चीर के आपणा घर बणाउंदा है। इस दा आल्हणा किक्करां दीआं टाहणीआं नाल लटकवें रूप विच्च हुंदा है। दहाका कु पहिलां बिज्जड़े दे आल्हणे किक्करां नाल लटकदे बाहर खेतां विच्च आम नज़र आउंदे सन, पर हुण इह अलोप हुंदे जा रहे हन। अज्ज किते वी सरकड़ा नहीं रिहा अते किक्करां वी सुक्क गईआं हन। हुण बिज्जड़ा विचारा आल्हणा पावे तां पावे कित्थे?
कुदरती जंगलां अते रुख्खां हेठला रकबा दिनो-दिन घट्ट हुंदा जा रिहा है। चीते, शेर, हिरन, आदि जानवर बड़ी घट्ट गिणती विच्च बचे हन। तेज़ी नाल जंगलां नूं साफ़ कर के मनुख्ख नें धरती नूं जां तां वाही योग बणा लिआ है जां इहनां जंगलां दी थां ’ते इमारतां दे जंगल उसारने शुरू कर दित्ते हन। बहुत सारा रकबा अजिहा है, जित्थे जां तां वड्डे-वड्डे डेरे उसार लए गए जां भू-माफीआ इहदे ’ते काबज़ हो गिआ। इहनां थांवां ’ते रुख्ख जां फसलां कुझ वी पैदा नहीं हो रिहा।
धरती ’ते पंछीआं दी चहिचहाट नूं खतम करन लई सिध्धे तौर ’ते मनुख्ख ज़िंमेवार है। कुझ सालां तक्क असीं आपणे बच्चिआं नूं बत्तखां, मोरां, बुलबुलां दीआं तसवीरां किताबां विच्च ही दिखा सकांगे। हकीकत विच्च इहनां पंछीआं नूं देखणा शाइद उहनां नूं नसीब नां होवे। मनुख्ख नें आपणीआं सहुलतां लई कुदरती बनसपती अते जीव-जंतूआं नूं खतम करन दा जिवें तहई्ईआ ही कर लिआ है।
इक्क कलपत लोक कथा अनुसार रब्ब नें इह स्रिशटी साजण समें इक्क बंदे अते इक्क औरत नूं पैदा कीता अते फिर उहनां दा दिल बहिलाउण लई बाकी जीव-जंतूआं अते वंन-सुवंनी बनसपती दा संसार सिरज दित्ता। अंमा हवा अते आदम वाली कथा वी लगभग अजिही ही कथा है। इहनां कथावां दा सार-अंश इह है कि मनुख्ख इक्क-मातर सभ तों उत्तम जीव है अते इस दे आले-दुआले दे पेड़-पौदे, जीव-जंतू इस दे मन-प्रचावे अते इस दी ज़िंदगी दे वसीले मातर हन। लगभग हर इक्क धारमिक ग्रंथ विच्च कई थांईं अजिहा ज़िकर अउंदा है कि मनुख्ख धरती दा सभ तों उत्तम जीव है, पर इस कथन नूं सानूं इखलाकी पख्ख तों अते दूजे जानवरां दे नज़रीए तों वी वेखणा चाहीदा है।
अज्ज मनुख्ख इस धरती ’ते दूजे सभ जीवां वासते खतरा साबत हो रिहा है। इस धरती ’ते रहिण दा बाकी जीवां दा वी ओना ही अधिकार है, जिंना मनुख्ख दा। सगों इह कहि सकदे हां कि इस धरती ’ते जे सिरफ़ मनुख्ख ही नां होवे तां बाकी जीव-जंतू बड़े आराम नाल सुखी ज़िंदगी बतीत करन। मनुख्ख आपणे मुनाफा-कमाऊ रवई्ईए नूं हर हालत विच्च हर थां ’ते बिनां किसे दी प्रवाह कीतिआं लागू करदा आइआ है। मनुख्ख नें कुदरती नियमां-वरतारिआं विच्च हद्दों वध्ध दखल-अंदाज़ी करनी आरंभ कर दित्ती है, जिस कर के पिछले कुझ अरसे तों कुझ जीवां दीआं नसलां बड़ी तेज़ी नाल खतम होणीआं शुरू हो गईआं हन अते कुझ जीव-जातीआं अजिहीआं वी हन, जिनहां दा मनुख्ख दुआरा सफ़ाइआ ही कर दित्ता गिआ है। इस पाप तों मनुख्ख जाती नूं कदे वी बरी नहीं कीता जा सकदा।
आपणीआं लोड़ां तों किते ज़िआदा पदारथां नूं इकठ्ठे करन दी लालसा तहित मनुख्ख आपणे लई दौलत दे अंबार लगा लैण लई हाबड़िआ फिरदा है। दुनिआवी पदारथां नूं इकठ्ठा करन दी हवस कारन मनुख्ख आपणे कुदरती वसीलिआं नूं लगातार नशट करदा जा रिहा है। मोटर-गड्डीआं, हवाई जहाज़ां, राकटां, मिज़ाईलां, कारखानिआं, फैकटरीआं तों इलावा खेती तों बची रहिंद-खूंहद नूं साड़न तों पैदा होए ज़हिरीले धूंएं नें वातावरण नूं पलीत कर दित्ता है। खपत दे वधण नाल फैकटरीआं-कारखाने वध रहे हन। दरिआवां-नदीआं दे पाणीआं दी सवछ्छता खतम हो गई है। दरिआ गंदे नालिआं दा रूप धारन करदे जा रहे हन। इहनां दे पाणीआं ’ते निरभर रहिण वाले जीवां दीआं नसलां बुरी तरहां प्रभावत होईआं हन। परवासी पंछीआं, जो सरद रुत्त विच्च साडे महिमान बण के दरिआवां-झीलां ’ते आउंदे सन, दी गिणती घट्ट होणी आरंभ हो गई है।
फ़सलां तों वध्ध तों वध्ध झाड़ लैण अते मुनाफे वालीआं फ़सलां बीजण दे रुझान कारन जित्थे जीवां अते पौदिआं दी वंन-सुवंनता घटी है, उत्थे वड्डी पध्धर ’ते कीते जा रहे ज़हिरां दे छिड़का नें कुदरती संतुलन नूं विगाड़ना आरंभ कर दित्ता है। इस नाल साडा आला-दुआला बुरी तरहां प्रभावत होइआ है। पंछी मर रहे हन, कीड़े-मकौड़े, मछ्छर-मख्खीआं वध रहे हन, जिस कर के बिमारीआं वध रहीआं हन। मनुख्ख दा अरोग रहिणा इक्क किसम दी चुणौती बणदा जा रिहा है। हर साल ज़हिरां दे भरे टरक्क किसान आपणीआं ज़मीनां विच्च खपा रहे हन। अजिही भिआनक बण रही सथिती विच्च इह पंछी, इह मलूक जिंदां कदों कु तक्क साडीआं मित्तर बणीआं रहिणगीआं?
कुदरती वातावरण विच्च आए इस विगाड़ कारन पंछीआं दीआं कई नसलां नशट हो गईआं अते कईआं ’ते खतरे दे बद्दल मंडरा रहे हन। मछ्छर, मख्खीआं, सुंडीआं, जो पंछीआं दी ख़ुराक बणदे सन, वधण लग्ग पए हन। इस कर के मनुख्ख दीआं खाण-पीण वालीआं वसतां वी दूशित होण लग्ग पईआं हन। साडीआं हवावां, पाणीआं दी शुध्धता खतम होण लग्गी है। कुदरती वातावरण विच्च कीती हद्दों वध्ध दखल-अंदाज़ी दी कीमत सानूं बहुत महिंगे मुल्ल तारनी पवेगी।
मनुख्ख दी कुदरत नाल आदि काल तों चली आ रही सांझ नूं काइम रख्खण लई अज्ज सानूं विशेश धिआन देण दी लोड़ है। जेकर असीं चाहुंदे हां कि साडीआं आउण वालीआं पीहड़ीआं शुध्ध हवावां अते खूबसूरत फिज़ावां विच्च साह लैण तां सानूं कुदरती वातावरण नूं बचाउण लई विशेश उपराले करने पैणगे। पाणी दी बेलोड़ी वरतों रोकणी पवेगी। रुख्खां दी संभाल करनी अते होर रुख्ख लगाउणे पैणगे। दरिआवां-नदीआं दी सवछ्छता नूं बरकरार रख्खण लई विशेश उपराले करने पैणगे। प्रदूशण नूं घट्ट करन लई हर हीला वरतणा पवेगा। नहिरां -सड़कां दे कंढिआं ’ते रुख्ख लगाउण अते उहनां दी संभाल करन दी मुहिंम चलाउणी पवेगी।
आउ, इस धरती ’ते रहिण वाले आपणे साथी पंछीआं दे बचाअ लई उहनां नूं धरती ’ते थां देण दे नाल-नाल आपणे दिलां विच्च वी थां देईए तां कि कुदरत दे अनमोल सुहप्पण नूं बरकरार रख्खिआ जा सके। इसे विच्च ही मनुख्खता दी भलाई है। इक्क शेअर नाल आपणी गल्ल समापत करदा हां:
मुनाफिआं, ख़ुदगरज़ीआं ते लालचां दे दौर ’चों,
परिंदिआं दी चहिक लई, कुझ कु छांवां रख्खिओ।
*****

