धरती दे जिउंदे प्राणीआं विच्चों केवल मनुख्ख कोळ भाशा जां बोली है। बोली दुआरा हर मनुख्ख आपणे मन दे हाव भाव, खुशी गमी ते दुख्ख सुख परगट करदा है। बोली राहीं इक्क मनुख्ख दे दूजे मनुख्ख नाल सबंध जुड़दे हन ते विचार ते विहार दी सांझ बणदी है। अजोके जीवन दे हर खेतर विच्च जो वी विकास ते चानण दी लोअ दा पसारा है, इह सभ मनुख्ख दी बुध्धी दे नाल-नाल बोली दा ही क्रिशमा है।
बोलण नूं जां गल्लबात करन दे ढंग-तरीके नूं इक्क कला, हुनर जां आरट दे तौर उत्ते देखिआ-परखिआ जांदा है। किसे मनुख्ख दे जीवन दी सभ तों उत्तम, अहिम ते महान गल्ल उस दे सुलझे विचार ते स्रेशट बातचीत विच्चों ही देखी जांदी है। बोलचाल दे तरीके-सलीके विच्चों मनुख्ख दे चंगेरे अचार, विचार ते विहार दी जां फिर नेकी ते पिआर दी सुगंधी दी टोह ते छोह प्रापत हुंदी है अते उस दे साऊ, सुहिरद, सुचज्जे सभ्भिआचार दा पता चलदा है।
सिआणिआं दा मंनणा है कि शबद उह भांडे हन; जिनहां विच्च विचारां ते भावां दा भोजन परोसिआ जांदा है। जिहो जिहे किसे दे भाव जां विचार होणगे, उहो जिही उस दी बोली जां शबदावली होवेगी। कोझी, कुचज्जी ते करूप सुआणी दी बोलबाणी दा प्रभाव निसचे ही सिआणी, सुचज्जी ते सचिआरी सुआणी तों वख्खरी भांत दा होवेगा। विचारां दी अमीरी मनुख्ख नूं सुहणा ते सचिआरा बणाउंदी है।
ज़िंदगी दे आरथिक वसीलिआं पख्खों मनुख्ख भावें किंना खुशहाल ते रज्जिआ पुज्जिआ होवे पर मनुख्ख दी वडिआई अते सोभा उस दे साऊ, सुहिरद ते निमरता भरे वतीरे नाल अते मिठ्ठत भरी बोलबाणी नाल जुड़ी होई हुंदी है।
हालांकि पुकारा था तुम ही नें मुझे,
लेकिन महिसूस हूआ जैसे कोइल नें पुकारा है।
मन नूं मिठ्ठी, सूखम ते परशंसक बोलबाणी दी तांघ ते तमंना है। अहिसासां विच्च पिआर अते अपणत्त दी सतरंगी पींग दा हुलारा मिलदा रहे। पर जे किसे विअकती दी गल्लबात फिक्की, हैंकड़ अते हकारत भरी होवेगी तां उस नाल मेल मिलाप जां सांझ दे कोई अरथ नहीं रहि जांदे।
हउमैं, हंकार, गरूर अते कुड़त्तण भरी बोलबाणी विच्चों दुशमणी, दुख्ख, झगड़े, खुआरी अते बरबादी वल्ल नूं राह निकलदे हन। विअकती दे मन विच्च कळेश दी जंग छिड़ी रहिंदी है अते सिर उत्ते ईरखा ते साड़े दीआं पंडां भारीआं हुंदीआं रहिंदीआं हन। अजिहा मनुख्ख सूली अ’ते टंगे होण दा अहिसास ही हंढाउंदा है।
पर निमरता, मिठ्ठत अते अपणत्त भरी बोलबाणी विच्चों सुच्चे पिआर अते मुहब्बत दी नदी दा वेग अते वहाअ हुंदा है। अजिहे समें मुहब्बत दे तिख्खे वेग विच्च रुहड़ जाण दा जज़बा अते शरबती अख्खां विच्च पिघल के मोह बण जाण दा अहिसास हुंदा है।
प्रचलित गल्ल है कि बोली ही मनुख्ख नूं तखत उत्ते बिठाउंदी है अते बोली ही गळ विच्च फांसी दा फंधा पुआउण दा कारण बणदी है। जीवन दे हर खेतर विच्च इज़्ज़त अते आदरयोग पदवी उनहां नूं ही प्रापत हुंदी है; जो सुलझी अते सचिआरी गल्लबात करन दा हुनर जाणदे हन; जो समें अते सथिती अनुसार बोलदे हन ते आपणी लिआकत अते योगिता दा सहिज, सुखावां ते सदीवी प्रभाव पा सकदे हन।
ईरान दा महान फिलासफर ते संत कवी शेख साअदी कहिंदा है: “सिआणे बोलण तों पहिलां सोचदे हन, मूरख पहिलां बोलदे हन, पिछ्छों सोचदे हन। सिआणिआं दी ज़बान दिल विच्च ते मूरखां दा दिल ज़बान उत्ते हुंदा है। सिआणे बोलण तों पहिलां गल्ल दे अरथ ते उस दा नतीजा सोच के बोलदे हन पर मूरख नतीजे दी परवाह कीते बगैर बोलदे हन। बहुत थोहड़ा पर कंम दा बोलण वाले दे बोल कसतूरी वांग खुशबूदार हुंदे हन। पर बड़बोले दे बोल कूड़-कबाड़ दे ढेर वरगे हुंदे हन। जदों तक मनुख्ख बोलदा नहीं, उदों तक उस दे गुण औगुण लुके रहिंदे हन। बोलण तों ही उसदे गुणवान जां मूरख होण दा पता चलदा है।”
प्रिंसीपल गंगा सिंघ दा आखणा है:
सभा गुनीअन और वाशना फुलेल की,
बोले बिन, खोल्हे बिन कैसे कर जानीऐं।
किसे दे माण-अपमान जां इज़्ज़त-बेइज़्ज़ती दा कारण बहुतीआं हालतां विच्च बोलबाणी हुंदी है। हमदरदी अते सनेह भरी बोलबाणी नाल कईआं दे दुख्ख घट जांदे हन, बिमारीआं अध्धीआं रहि जांदीआं हन। बुढ्ढिआं अते बिमारां लई अते किसे दे सारे दिन दे थकेविआं भरे कंम दी घर दी मिठ्ठी बोलबाणी मल्ल्हम दा असर करदी है। महिमान निवाज़ी लई पदारथां नाल भरीआं पलेटां दा ओना महत्तव नहीं, जिंना सलीके भरी बोलबाणी रस भरदी, संतुशट अते त्रिपत करदी है। पती पतनी दे सलीके अते मिठ्ठत भरे बोलां दी चाशणी पिआर नूं वधेरे गूहड़ा अते चिरजीवी बणाउंदी है। बाणी विच्च साहिबां दा फरमान है:
“मिठतु नीवीं नानका गुण चंगिआईआ ततु॥”
कहिंदे हन कि इक्क वार इक्क दुखिआरी जनानी दे पती, पुत्तर ते वीर, तिंनां नूं इक्को समें, किसे अपराध विच्च फांसी दी सज़ा हो गई। उस दुखिआरी जनानी नें बहुत ही दुख्ख नाल समें दे हाकम दे तरले कीते,
“नां मेरे सिर दा सुहाग रिहा, नां पुत्तर नां वीर रिहा, सभ पासिओं मैं लुट्टी गई, मेरे उत्ते रहिम करो।”
तरस कर के जज्ज नें आखिआ, “इनहां दा अपराध भावें मुआफ करनयोग नहीं पर तेरे हालात देख के मैनूं तेरे नाल हमदरदी है, मैं तिंनां विच्चों केवल इक्क नूं मौत दी सज़ा मुआफ कर सकदा हां।” जज्ज नें उस इसतरी उत्ते छड्ड दित्ता कि तिंनां विच्चों जिस नूं चाहे छुडा लवे।
आखर दुखिआरी इसतरी नें आपणे वीर नूं चुण लिआ ते उस नूं छड्ड देण दी बेनती कीती। जज्ज नें पुछ्छिआ, “तूं पती नहीं चुणिआ, पुत्तर नहीं चुणिआ, वीर ही किउं चुणिआ है?” उस दा उत्तर बहुत अरथ भरिआ सी। उस आखिआ, “मैनूं पती नवां मिल सकदा है, पती होण कर के मेरे पुत्तर वी हो सकदा है पर मां जाइआ वीर नहीं मिल सकदा।”
इसे तरहां दी सिख्ख इतिहास दी इक्क होर घटना मिलदी है: गुरू घर दे अनिंन सेवक भाई आलम चंद दी पतनी अंनही सी। दोनो जीअ सिदकवान ते शरधावान सन। इक्क वार दसमेश पिता गुरू गोबिंद सिंघ जी नें इनहां दे सिख्खी सिदक तों खुश हो के अंनही सुआणी नूं कोई वर लैण लई आखिआ। सिआणी इसतरी नें आखिआ, “महाराज, तुहाडा दित्ता सभ कुझ बेअंत है पर जेकर तरुठ्ठे हो तां इह दिओ कि मैं आपणे इनहां नेतरां नाल, कुछ्छड़ बाल चुक्की, सोने दी मधाणी नाल मख्खण कढ्ढदी, आपणी सुहणी नूंह दे दरशन कर सकां।” सिआणी इसतरी नें इक्क ही वाक विच्च नेतर वी मंग लए, धन वी, पुत्तर ते पोतरा वी मंग लए। इतिहास दा प्रसिध्ध विअकती, ‘सेवा पंथी’ भाई आइआ राम इसे अंनही माई दा बेटा सी।
जे अंदर कोझा है, बोलबाणी कुरखत है तां बहुत महिंगा पहिरावा, भड़कीला लिबास, सोने दे गहिणे अते भड़कीला मेकअप वी कोई अरथ नहीं रख्खदे। पर मिठ्ठी बोलबाणी सुर होई सितार वांग सभ दा मन मोह लैंदी है ते वड्डे रुतबे हासल कर लैंदी है:
हज़ार आराइशें सदके हैं उन की सादा वाज़ी पर
नहीं मुहताजे ज़ेवर, इलमो अकल नें जिस को सवारा है।
कहिंदे हन, इक्क दिन तेज़ी नाल उडे जांदे कां नूं कोइल नें पुछ्छिआ, “चाचा कावां, अज्ज सवेरे-सवेरे किध्धर दीआं उडारीआं मारन चल्लिऐं?”
अग्गों उदास हो के कां नें आखिआ, “इस बसती दे लोक बहुत माड़े हन, मैनूं बोलण नहीं दिंदे, बहिण नहीं दिंदे, मैनूं देखदे ही इट्टां रोड़े चुक्क लैंदे हन ते मारन पैंदे हन। हुण मैं दूर किसे बसती विच्च जावांगा, उत्थे अराम नाल रहांगा ते लोकां नूं आपणा राग सुणावांगा।”
कोइल बोली, “वे मर जाणिआ कावां, लोक किसे थां दे माड़े नहीं हुंदे, मिठास ते सुरीले संगीत नूं अते फिक्की बोली दे फरक नूं हर थां दे लोक इक्को जिहा समझदे हन। तेरी भैड़ी बोली ही सारे पुआड़िआं दी जहड़ है।”
जे गहु नाल विचारीए तां महांभारत दी भिआनक तबाही पिछ्छे वी दरोपती दे कौड़े अते साड़वें बोल ही सन। पांडवां दे अदभुत बणाए महिलां नूं देखण गए दरजोधन नूं पता ही नां लग्गा, जदों उह डिग पिआ। पग्ग लत्थ गई, शरमिंदगी नाल भर गिआ। पर महिलां विच्च बैठी दरोपती नें हासे भाणे आख दित्ता, “अंनहिआं दे अंनहे ही रहे।” किउंकि दरजोधन दा वडेरा नेतरहीण सी, दरजोधन नूं इह बोली तीर वांग विंनह गई। दरोपती दे इस इक्क बोल नें महांभारत दी भिआनक लड़ाई दा मुढ्ढ बंनहिआ, जिस विच्च पुरातन गरंथां अनुसार चाळी लख्ख मनुख्खां दे मारे जाण दा ज़िकर है।
लोग गैरों की बात करते हैं, हम नें अपने भी आज़माए हैं,
लोग कांटों से बचते हैं, हम नें फूलों से ज़खम खाए हैं।
हर मनुख्ख दी ज़बान विच्च कुझ विशेश शबद, वाक-अंश जां तकीआ कलाम मूंह उत्ते चहड़े हुंदे हन। जिवें: ‘किनी जाणी’ ‘कैसी बात है’ ‘बलकि’ ‘तेरा नां की मेरा नां की’ आदि। कई पुरशां दे तकीआ कलाम बेहद्द कोझे, मलीन, खरहवे अते हासोहीणे हुंदे हन। तकीआ कलाम बहुती वार शखसीअत नूं बहुत हासोहीणा अते कई वार नफरत दा केंदर बणा धरदा है। गल्ल गल्ल पिछ्छे गाळ कढ्ढण दी आदत हुंदी है। कई वार बंदे दा असल नाम भुल्ल जांदा है, लोक उस दा नाम ही तकीआ कलाम वाला रख्ख लैंदे हन।
तकीआ कलाम वांग हर विअकती दीआं कुझ विशेश आदतां वी पक्कीआं हुंदीआं हन। इक्क वार इह आदतां पक्क जाण फिर इनहां तों खहिड़ा छुडाउणा औखा हो जांदा है। गल्लां करन समें हत्थां दे इशारे करन अते सिर हिलाउण दी सभ दी आदत हुंदी है। कईआं दी अख्खां दे इशारे करन, भरवट्टे चुक्कण, नक्क दा सुहड़ाका मारन, बेमौका हस्सण, खंघण जां खंघूरे मारन दी आदत पक्की हुंदी है। कईआं नूं कोळ बैठे विअकती दा मोढा फड़ के हिलाउण दी जां कूहणी मारन दी आदत हुंदी है। बहुतिआं नूं किसे दी गल्ल कट्टण दी ते आपणीआं मारन दी आदत हुंदी है। कई होरां दी चल्ल रही बल्लबात विच्च ऐवें टंग अड़ाउण, नुकताचीनी ते चुगली करन दी आदत तों मजबूर हुंदे हन। कईआं नूं आपणी सिआणप जां विदवता दा दिखावा करन दा, टोकण दा ते नसीहतां देण दा झस्स हुंदा है। तरहां तरहां दीआं बहिबतां वाले खलीफे हर थां देखे जांदे हन। पर कुझ मनुख्खां दे बोल अजिहे हुंदे हन; जो किसे नूं घटीआ तों वधीआ बणाउंदे हन, सनमान सतिकार विच्च वाधा करदे हन। किसे दे बोल अंदर सुत्तीआं शकतीआं, अलसाईआं संभावनावां अते सुंदरता नूं उतेजत करदे होए सुणन वाले विच्च क्रांतीकारी बणन दे बीअ बीज दिंदे हन।
लफज़ अते लहिज़े विच्च, बोली अते शैली विच्च अथाह अते असीम शकती हुंदी है। इह अणहोणी नूं होणी विच्च तबदील करन, चमतकारी अते करामाती क्रिशमे अते क्रांतीआं दी जनम दाती है। संसार दे इक्क महान चिंतक दे बोल हन: “मैनूं लफज़ अते लहिज़ा दिओ, मैं दुनीआं हिला के रख्ख दिआंगा अते धरती उत्ते क्रांती लिआ दिआंगा।”
इसलाम दे इतिहास विच्च ‘उमर’ आपणे समें दा सभ तों वध्ध शकतीशाली ते भिआनक तबाही मचाउण वाला डराउणा योधा सी। मुहंमद साहिब दा कट्टड़ दुशमण सी। इक्क वार आपणी तलवार कढ्ढ के हज़रत मुहंमद नूं मारन आइआ। लोक थर-थर कंबण लग्गे ते लोक इध्धर उध्धर भज्जण लग्गे। पर मुहंमद साहिब नें धीरज नाल आखिआ, “उमर, तूं कदों तक खुदा अते उस दे रसूल दे खिलाफ लड़दा रहेंगा?” पता नहीं इनहां बोलां विच्च की यादू सी, उमर दे हत्थों तलवार डिग पई अते उह मुहंमद दे पैरां विच्च डिग पिआ। पिछ्छों इहो उमर इसलाम दा “खलीफा” बणिआ।
गुरू नानक देव जी आपणे समें दे हर धरम दे केंदर उत्ते गए, गोशटीआं कीतीआं, हर धरम दे पखंड दी खुल्ल्ह के निखेधी कीती। नेकी अते सचाई दा सिक्का जमाइआ। उनहां दे बोल ही सन; जिनहां नें ठग्गां, चोरां ते राखशां नूं संत बणा दित्ता। इसे कारण उनहां नूं किसे नें गुरू, किसे नें पीर ते किसे नें नबी आखिआ।
1699 दी विसाखी मौके गुरू गोबिंद सिंघ दे बोलां विच्च पता नहीं की यादू सी, उस आखिआ, “मैनूं इक्क सिर दी लोड़ है।” अग्गों सीस भेट करन वालिआं दी लाईन लग्ग गई। किहो जिहा प्रभाव होवेगा गुरू गोबिंद सिंघ दे उनहां बोलां दा कि तिआगी विरागी साधू, माधो दास बंदा बहादर बण गिआ, जिसने आपणे समें विच्च पंजाब विच्च तरथल्ली मचा दित्ती अते ज़ुलम दी इट्ट नाल इट्ट खड़का दित्ती।
इतिहास विच्च बोली दा इक्क निरदई पख्ख वी साहमणे आउंदा है। गुरू गोबिंद सिंघ दे छोटे साहिबज़ादिआं नूं निरदोश, मासूम अते भोळे जाण के वेले दे हाकमां नें मुआफ करन अते छड्ड देण दा फैसला कर लिआ सी पर इक्क दरबारी दे केवल इक्को पापी बोल नें हालात दा पासा पलट दित्ता। उस आखिआ, “सप्प नूं मारन ते सपोलीए पालण दी, तुहाडी किहो जिही सिआणप है?” उस दा इह इक्को फिकरा दुनीआं दे इतिहास विच्च सभ तों निरदई ते बेकिरक मिसाल बण गिआ, जिस नें सत्त साल अते नौ साल दे मासूम बच्चिआं नूं नीहां विच्च चिणवा दित्ता।
प्रभावशाली वारतालाप दी इक्क होर तसवीर है। दुनीआं दे महान शकतीशाली सिकंदर दीआं फौजां हत्थों राजा पोरस दी लड़ाई विच्च हार हो जांदी है। पोरस फड़िआ जांदा है। जित्त दे नशे विच्च सिकंदर, बेड़ीआं विच्च जकड़े पोरस नूं पुछ्छदा है, “छोड़ दीआ जाए जां मार दीआं जाए, दस्स तेरे साथ किआ सलूक कीआ जाए?”
अग्गों पंजाब दा अणखी सपूत राजा पोरस दलेरी नाल आखदा है, “जे वपारी हैं तां वेच दे, कसाई हैं तां मार दे पर जे बादशाह हैं तां बादसाह नाल बादशाहां वाला सलूक कर।” इह उत्तर सुण के सिकंदर निहाल हो जांदा है। पोरस नूं रिहाअ वी कर दिंदा है अते उस दा जित्तिआं इलाका वी उस दे सपुरद कर दिंदा है।
सिट्टा इह है कि हर विअकती नूं बोलण तों पहिलां इनहां छे गल्लां बारे भरोसे भरिआ निरणा कर लैणा चाहीदा है कि उह आपणी गल्ल किस नूं कहि रिहा है, किस समें कहि रिहा है, किस ढंग नाल कहि रिहा है, की कहि रिहा है, किउं कहि रिहा है अते इसदा की प्रभाव पवेगा?
गुरबाणी विच्च साहिबां दा फरमान है:
जिथै जाइ बहीऐ भला कहीऐ झोलि अंम्रितु पीजै।
गुणा का होवै वासुला कढि वासु लईजै।

